Dân gian hay truyền tai mẹo giã cua đồng sống vắt lấy nước uống để xương gãy mau liền. Nhiều người tin vỏ cua chứa nhiều canxi, giúp xương tạo canxi nhanh hơn.

Quan niệm này hoàn toàn sai lầm. Uống nước cua sống không giúp xương liền nhanh mà còn khiến người bệnh đối mặt nguy cơ nhiễm ký sinh trùng, ngộ độc vi sinh dẫn tới nhiễm trùng huyết đe dọa tính mạng [7, 8].

Cơ chế liền xương và sự vô lý của việc uống cua sống

Liền xương là quá trình sinh học phức tạp gồm viêm, tạo canxi sụn và tái tạo xương. Xương gãy cần bất động đúng giải phẫu và tưới máu nuôi tốt. Xương không thể liền trong vài ngày nhờ một loại nước uống cấp tốc.

Nhiều người nghĩ ăn gì bổ nấy, vỏ cua cứng sẽ tạo xương nhanh. Tuy nhiên, chế độ ăn uống và vận động chỉ đóng vai trò hỗ trợ lâu dài trong việc duy trì mật độ khoáng chất xương và giảm nguy cơ gãy xương chứ không có công dụng nối liền xương tức thì [1]. Uống nước cua sống đưa một lượng lớn sinh vật chưa qua khử khuẩn vào cơ thể, không mang lại giá trị trị liệu tại vị trí xương gãy.

Thực phẩm thủy sản nước ngọt như cá nước ngọt thậm chí không cho thấy mối liên hệ bảo vệ đáng kể đối với giảm nguy cơ gãy xương hông sau khi điều chỉnh các yếu tố liên quan (OR = 0,80; KTC 95%: 0,48-1,31; p = 0,553) theo một nghiên cứu bệnh-chứng tại Trung Quốc [2]. Do đó, niềm tin các món nước ngọt thô giúp phục hồi xương gãy là thiếu cơ sở khoa học.

Nguy cơ nhiễm trùng và sán lá phổi từ cua sống

Cua đồng sống dưới bùn lầy, là vật chủ trung gian của nhiều loại ký sinh trùng nguy hiểm, điển hình là sán lá phổi Paragonimus. Uống dịch cua sống đưa thẳng ấu trùng nang vào ruột.

Nghiên cứu về sự phân bố nang ấu trùng Paragonimus uterobilateralis trên loài cua nước ngọt cho thấy cơ ngực và chân cua là vị trí tập trung nhiều ấu trùng nhất [3]. Thói quen ăn sống hoặc nhai sống các phần này tạo nguy cơ lây nhiễm ký sinh trùng trực tiếp vào cơ thể người [3]. Nang sán xâm nhập ruột non, xuyên qua ổ bụng, cơ hoành lên phổi gây tổn thương nặng nề.

Bên cạnh ký sinh trùng, cua nước ngọt còn mang mầm bệnh virus nguy hiểm. Một nghiên cứu năm 2021 chứng minh cua nước ngọt có khả năng tích lũy và phát tán virus cúm gia cầm (AIV) [4]. Trong khi virus chỉ sống được khoảng 36 giờ trong nước, chúng có thể tồn tại tới 48 giờ trong mang và đường tiêu hóa của cua với nồng độ cao hơn môi trường nước xung quanh [4]. Uống dịch ép cua đồng sống đồng nghĩa uống trực tiếp bùn đất vi sinh vật gây viêm ruột hoại tử, nhiễm khuẩn xâm lấn qua hàng rào niêm mạc dẫn đến nhiễm trùng máu và sốc nhiễm khuẩn.

Nghiên cứu nói gì về bệnh do ăn cua sống

Một nghiên cứu hồi cứu trong 11 năm (công bố năm 2017) tại Tây Nam Trung Quốc trên 123 bệnh nhân trẻ em nhiễm sán lá phổi ghi nhận tuổi trung vị là 7 tuổi (dao động 1-13 tuổi), trong đó 91,1% (112/123) sống tại vùng nông thôn [5]. Thời gian trung vị từ khi có bệnh đến khi được chẩn đoán lên tới 30 ngày, cá biệt có ca kéo dài từ 2 ngày đến 5 năm [5].

Điều tra dịch tễ trong nghiên cứu này chỉ ra tiền sử ăn cua nước ngọt chiếm tới 58,5% (72/123 bệnh nhân) [5]. Các triệu chứng ban đầu khiến bệnh nhân phải nhập viện phổ biến gồm đường tiêu hóa như đau bụng (26,8%), chướng bụng (22,8%), nôn mửa (13,0%) và đường hô hấp như ho (26,0%), thở nhanh (16,3%) [5]. Bệnh nhân phải điều trị bằng phác đồ thuốc praziquantel liều 75 mg/kg/ngày trong 3 ngày, nhiều ca biến chứng tràn dịch màng ngoài tim [5].

Giới hạn của nghiên cứu này là thiết kế hồi cứu, có 30,9% dữ liệu ăn uống không xác định rõ [5]. Tuy nhiên, dữ liệu thực tế khẳng định thói quen tiêu thụ cua nước ngọt chưa nấu chín là con đường lây truyền trực tiếp mầm bệnh nội tạng nguy hiểm.

Hiểu lầm thường gặp về việc bổ sung canxi trị gãy xương

Nhiều người lầm tưởng uống nước cua sống giàu canxi sẽ rút ngắn thời gian bất động xương. Sự thật, canxi nguyên tố không thể tự gắn vào ổ gãy tức thì. Cơ thể chỉ hấp thu lượng vi chất nhất định qua ruột non sau khi thức ăn được phân giải hoàn toàn.

Một nghiên cứu tổng quan về phòng ngừa loãng xương nhấn mạnh rằng cấu trúc xương do di truyền định đoạt một phần lớn, lối sống và dinh dưỡng đóng vai trò phòng ngừa gãy xương dài hạn chứ không phải phương thuốc chữa lành cấp tính các tổn thương cơ học [1]. Uống nước cua sống không cung cấp canxi khả dụng mà mang lại độc tố và ấu trùng sán.

Ngoài ra, việc nạp quá mức hoặc tiếp xúc các yếu tố môi trường không kiểm soát cũng làm tổn thương xương. Đơn cử, nghiên cứu trên 8.266 đối tượng từ 50 tuổi trở lên cho thấy phơi nhiễm fluoride kéo dài trong nước uống trên 4,32 ppm làm tăng đáng kể nguy cơ gãy xương nói chung và gãy xương hông so với nhóm dùng nước có nồng độ 1,00-1,06 ppm [6]. Do đó, đưa các dung dịch tự chế, nước sống không kiểm định vào cơ thể chỉ làm tăng rủi ro nhiễm độc.

Ai nên tuyệt đối tránh xa món cua sống?

Mọi người bình thường đều không được dùng nước cua sống. Tuy nhiên, các nhóm sau sẽ chịu hậu quả nặng nề nhất nếu áp dụng:

  • Người vừa bị gãy xương, đa chấn thương: Cơ thể đang kích hoạt phản ứng viêm, suy giảm miễn dịch cục bộ; nhiễm trùng máu từ vi khuẩn cua sống dễ dẫn tới suy đa tạng.
  • Trẻ em và người cao tuổi: Hệ vi sinh đường ruột và đề kháng yếu, dễ bị ký sinh trùng xâm lấn các tạng như phổi, màng tim [5].
  • Bệnh nhân có bệnh nền gan, thận, đái tháo đường: Khả năng lọc thải vi khuẩn kém, nguy cơ tử vong do sốc nhiễm khuẩn cao.

Xử trí gãy xương đúng cách và cách ăn cua an toàn

Khi bị gãy xương, việc duy nhất cần làm là đến cơ sở y tế để được chụp X-quang, nắn chỉnh, bất động bằng nẹp hoặc mổ kết hợp xương. Không đắp lá, không uống nước cua sống, không tự ý kéo nắn.

Cua đồng là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng nếu chế biến đúng cách:

  • Luôn nấu chín kỹ: Nhiệt độ 100 độ C trong ít nhất 10-15 phút để diệt sạch nang sán Paragonimus và vi khuẩn trong thịt và nội tạng [3].
  • Vệ sinh dụng cụ chế biến: Không dùng chung thớt, dao thái thịt sống cho đồ chín; rửa tay sạch sau khi làm cua thô nhằm tránh dính ấu trùng sán từ dịch cơ thể cua [3].
  • Kết hợp dinh dưỡng cân bằng: Để xương hồi phục, cần bổ sung thực phẩm giàu đạm chín, canxi thông thường, vitamin D và phơi nắng sớm. Nghiên cứu cho thấy tiêu thụ cá biển và động vật thân mềm nấu chín giúp giảm nguy cơ gãy xương hông ở người cao tuổi (OR lần lượt là 0,31 và 0,55) [2].

Không có đường tắt nào giúp xương gãy liền sau vài ngày. Mẹo giã cua sống uống là hủ tục phản khoa học, biến một chấn thương cơ học đơn giản thành ca bệnh nhiễm trùng máu nguy kịch. Hãy đến bệnh viện khi gặp chấn thương và luôn tuân thủ nguyên tắc ăn chín uống sôi.