Thói quen dậy sớm vắt một cốc nước ép cần tây tươi uống ngay khi bụng đói đang trở thành trào lưu được nhiều người theo đuổi. Không ít lời truyền tai khẳng định thức uống xanh này có khả năng "đánh bay" mỡ thừa và làm sạch mụn chỉ sau vài tuần sử dụng.

Thực tế, các bằng chứng khoa học hiện tại chưa ghi nhận bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh uống nước ép cần tây lúc rỗng bụng có thể chữa khỏi mụn hay giảm mỡ trực tiếp. Những lợi ích tiềm năng của cần tây đối với cân nặng, mỡ nội tạng và khả năng chống oxy hóa mới chỉ dừng lại ở các nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật [1]. Đặc biệt, nước ép cần tây thông thường chỉ mang lại sự cải thiện nhẹ, trong khi tác dụng ức chế tăng cân rõ rệt chủ yếu đến từ dạng nước ép cần tây đã qua lên men lợi khuẩn [1].

Giải mã các hoạt chất sinh học trong cốc nước cần tây

Để hiểu vì sao cần tây được giới khoa học đưa vào phòng thí nghiệm, cần nhìn vào bảng thành phần hoạt chất sinh học tự nhiên của loại rau này. Cần tây và các dịch chiết của nó vốn được biết đến với nhiều đặc tính dược lý như kháng viêm, hỗ trợ chống đái tháo đường, giúp làm giảm đường huyết và lipid (mỡ) trong huyết thanh [1].

Trong nước ép cần tây có chứa các hợp chất thực vật đáng chú ý bao gồm tổng lượng polyphenol, flavonoid, vitamin C và enzyme chống oxy hóa SOD (superoxide dismutase) [1]. Polyphenol và flavonoid là các chất chống oxy hóa tự nhiên giúp bảo vệ tế bào trước sự tấn công của gốc tự do, giảm phản ứng viêm trong cơ thể. Khi đưa vào đường tiêu hóa, các hoạt chất này cùng với nguồn chất lỏng tự nhiên tham gia vào quá trình điều hòa chuyển hóa năng lượng và tác động đến hệ vi sinh vật đường ruột [1].

Tuy nhiên, hàm lượng hoạt chất trong nước ép tươi nguyên bản chưa phải là mức tối ưu nhất. Nghiên cứu cho thấy quá trình lên men nước ép cần tây bằng lợi khuẩn (probiotic) mới là chìa khóa giúp tăng cường đáng kể hàm lượng polyphenol tổng số, flavonoid, vitamin C và hoạt tính SOD so với nước ép thông thường [1]. Chính sự gia tăng hoạt chất sau lên men này tạo ra khác biệt lớn về hiệu quả sinh học khi thử nghiệm trên cơ thể sống [1].

Nghiên cứu nói gì về khả năng giảm mỡ và chống oxy hóa?

Cho đến nay, hiệu quả kiểm soát cân nặng và mỡ thừa của nước ép cần tây được ghi nhận cụ thể qua một nghiên cứu công bố năm 2021 trên mô hình chuột ăn chế độ nhiều chất béo [1]. Nhóm nghiên cứu tiến hành thử nghiệm trên 6 nhóm chuột C57BL/6, mỗi nhóm gồm 15 con [1]. Các con vật được cho ăn chế độ bình thường hoặc chế độ giàu chất béo, kết hợp dùng hoặc không dùng nước ép cần tây thường hoặc nước ép cần tây lên men với liều lượng 10 g trên mỗi kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày qua đường ống thông dạ dày trong suốt 12 tuần [1].

Kết quả sau 12 tuần cho thấy việc uống nước ép cần tây thông thường chỉ tạo ra sự cải thiện nhẹ đối với các chỉ số cơ thể [1]. Ngược lại, nhóm chuột được dùng nước ép cần tây lên men đã ức chế đáng kể sự tăng trọng lượng cơ thể, ngăn ngừa tình trạng rối loạn mỡ máu (dyslipidemia) và tăng đường huyết, đồng thời kìm hãm sự tích tụ mỡ nội tạng [1]. Phân tích giải trình tự gen 16S rRNA cũng chỉ ra rằng nước ép cần tây lên men làm thay đổi cấu trúc hệ vi sinh đường ruột theo hướng tích cực [1]. Cụ thể, chế phẩm lên men làm tăng tỷ lệ nhóm khuẩn Firmicutes/Bacteroidetes, gia tăng độ phong phú của các lợi khuẩn như Lactobacillus, Ruminococcaceae_UCG-014, Faecalibaculum, Blautia và làm giảm các vi khuẩn có hại như Alloprevotella và Helicobacter [1].

Bên cạnh tác động lên mô mỡ, hoạt tính chống oxy hóa của nước ép cần tây còn được khảo sát trong một nghiên cứu năm 2010 trên chuột bị gây độc bằng thuốc hóa trị doxorubicin [2]. Doxorubicin vốn là thuốc điều trị ung thư hiệu quả nhưng gây độc tính cao trên mô và tim do kích hoạt gốc tự do, làm giảm nồng độ glutathione dạng khử (GSH) và giảm tổng năng lực chống oxy hóa (FRAP) trong dịch đồng thể gan và máu [2]. Khi thử nghiệm dùng nước ép lá và củ cần tây pha loãng riêng lẻ hoặc kết hợp với doxorubicin, các nhà khoa học nhận thấy dịch ép có những tác động khác nhau lên trạng thái chống oxy hóa (đo bằng chỉ số GSH và FRAP) [2]. Đáng chú ý, nước ép cần tây không làm thay đổi hàm lượng hệ enzyme chuyển hóa thuốc cytochrome P450 tại gan ở cả nhóm dùng riêng lẻ lẫn nhóm kết hợp doxorubicin [2].

Cơ chế làm rỗng dạ dày khi uống chất lỏng lúc bụng đói

Nhiều người tin rằng phải uống nước ép cần tây ngay khi vừa thức dậy, lúc dạ dày hoàn toàn trống rỗng thì các hoạt chất mới đi thẳng xuống ruột và phát huy tối đa công dụng. Xét về mặt sinh lý tiêu hóa, tốc độ một chất lỏng rời khỏi dạ dày phụ thuộc rất lớn vào tổng lượng năng lượng (calo) mà thức uống đó mang lại chứ không đơn thuần do tính chất "trong" hay "đục" của nước.

Một thử nghiệm lâm sàng năm 2015 trên 8 tình nguyện viên khỏe mạnh nhịn ăn đã đo tốc độ làm rỗng dạ dày bằng siêu âm sau khi uống đồng nhất 500 ml các loại đồ uống có mức năng lượng tăng dần từ 0, 220 đến 330 kcal [3]. Kết quả xác nhận đồ uống chứa 220 kcal rời dạ dày nhanh hơn đồ uống 330 kcal, và không có sự khác biệt đáng kể nào về tốc độ thoát khỏi dạ dày giữa nước cam không tép hay sữa nếu chúng có cùng thể tích và cùng lượng calo [3]. Một nghiên cứu khác năm 2017 trên 48 trẻ khỏe mạnh từ 8 đến 14 tuổi nhịn ăn qua đêm, uống 296 ml các loại chất lỏng khác nhau cũng cho thấy dù có sự chênh lệch ở giai đoạn đầu (nam giới tiêu hóa nhanh hơn nữ giới), dạ dày về cơ bản đều trở nên trống hoàn toàn sau khoảng 3 đến 3,5 giờ ở giai đoạn cuối [4].

Điều này có ý nghĩa thực tế đối với thói quen uống nước ép buổi sáng. Nước ép cần tây nguyên chất vốn có lượng calo rất thấp, gần với nước lọc, nên khi uống vào lúc bụng đói sẽ di chuyển qua dạ dày khá nhanh [3]. Tuy nhiên, nếu bạn pha thêm nhiều siro, đường hoặc trái cây ngọt làm tăng tổng lượng calo của cốc nước lên mức 220 kcal hoặc 330 kcal, thời gian lưu lại dạ dày sẽ kéo dài hơn [3]. Việc uống lúc đói chỉ giúp dịch lỏng đi qua dạ dày nhanh khi ít calo, hoàn toàn không biến nước ép thành "thuốc đặc trị" như lời đồn.

Lợi ích thực sự và giới hạn của bằng chứng khoa học

Nhìn tổng thể các dữ liệu hiện có, lợi ích rõ ràng nhất của cần tây nằm ở nguồn cung cấp nước, vitamin C và các hợp chất chống oxy hóa như polyphenol, flavonoid [1]. Bổ sung một cốc nước ép rau xanh ít calo vào buổi sáng là cách đơn giản để bù nước sau một đêm dài và cung cấp thêm vi chất thực vật cho khẩu phần ăn hàng ngày.

Dẫu vậy, độc giả cần tỉnh táo trước những giới hạn rất lớn của bằng chứng khoa học hiện tại. Toàn bộ kết quả về việc ngăn ngừa tăng cân, giảm mỡ nội tạng, điều hòa mỡ máu hay cân bằng hệ vi sinh đường ruột đều được thực hiện trên chuột thí nghiệm với liều chuẩn hóa 10 g trên mỗi kg cân nặng và dùng dạng nước ép đã lên men lợi khuẩn trong 12 tuần [1]. Cơ thể người có cơ chế chuyển hóa phức tạp hơn nhiều so với loài gặm nhấm, và nước ép tự làm tại nhà hoàn toàn là nước ép tươi chưa qua lên men.

Hơn nữa, trong các tài liệu nghiên cứu được ghi nhận, không có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào khảo sát tác động của nước ép cần tây lên tuyến bã nhờn, vi khuẩn gây mụn trứng cá hay tình trạng viêm da ở người. Việc làn da trông tươi tắn hơn khi duy trì thói quen uống nước ép mỗi sáng nhiều khả năng đến từ việc cơ thể được cấp đủ nước, giảm tiêu thụ đồ uống nhiều đường và ăn uống lành mạnh hơn, thay vì do hoạt chất trong cần tây trực tiếp chữa khỏi mụn.

Những hiểu lầm thường gặp về trào lưu uống cần tây sáng sớm

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng nước ép cần tây tươi tự ép tại nhà với các chế phẩm chiết xuất hoặc lên men trong phòng thí nghiệm. Như nghiên cứu năm 2021 đã chỉ rõ, nước ép cần tây tươi thông thường chỉ tạo ra sự cải thiện nhỏ, trong khi khả năng ức chế tích mỡ nội tạng và ngăn tăng cân mạnh mẽ thuộc về nước ép cần tây đã được lên men cùng lợi khuẩn [1]. Uống nước ép tươi đơn thuần mà vẫn duy trì chế độ ăn dư thừa năng lượng sẽ không thể giúp giảm mỡ.

Sai lầm thứ hai là xem nước ép cần tây như một liệu pháp thay thế bữa sáng hoặc thuốc điều trị bệnh chuyển hóa. Nước ép rau củ chứa rất ít năng lượng và hầu như đã bị loại bỏ phần lớn chất xơ không hòa tan trong quá trình ép lấy nước. Nhịn ăn sáng hoàn toàn và chỉ uống nước cần tây có thể gây cồn cào, mệt mỏi, hạ đường huyết tạm thời ở người nhạy cảm.

Hiểu lầm thứ ba là niềm tin rằng uống càng đặc, càng nhiều lúc bụng rỗng thì tốc độ "thải độc" càng mạnh. Dạ dày chỉ đóng vai trò chứa đựng và đẩy dịch lỏng xuống ruột non dựa trên tổng lượng calo của thức uống [3]. Bụng đói không làm tăng hoạt tính sinh học của polyphenol hay flavonoid trong cần tây.

Ai nên thận trọng khi uống nước ép cần tây lúc đói?

Mặc dù cần tây là thực phẩm an toàn trong bữa ăn hàng ngày, một số nhóm đối tượng cần lưu ý khi sử dụng dưới dạng nước ép đậm đặc vào buổi sáng sớm:

  • Người có bệnh lý dạ dày - tá tràng: Uống một lượng lớn dịch ép thực vật tươi khi dạ dày hoàn toàn trống rỗng có thể gây cảm giác đầy bụng, cồn cào hoặc kích thích niêm mạc ở những người có cơ địa tiêu hóa nhạy cảm.
  • Người đang điều trị bệnh nền hoặc dùng thuốc theo đơn: Dù nghiên cứu trên chuột cho thấy nước ép cần tây pha loãng không làm thay đổi hàm lượng enzyme chuyển hóa thuốc cytochrome P450 tại gan [2], người đang hóa trị, dùng thuốc tim mạch, thuốc hạ đường huyết hoặc thuốc hạ mỡ máu vẫn tuyệt đối không tự ý dùng lượng lớn nước ép thảo mộc để tránh rủi ro tương tác chưa được kiểm chứng trên người.
  • Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người suy nhược cơ thể: Không nên áp dụng các công thức uống nước ép trừ bữa hoặc uống lượng lớn khi bụng đói để tránh thiếu hụt dinh dưỡng và rối loạn tiêu hóa. Khi có bất kỳ bệnh lý nền nào, người dùng nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi thói quen ăn uống.

Cách áp dụng thực tế và an toàn trong đời sống

Để tận dụng nguồn vitamin C, polyphenol và flavonoid từ cần tây một cách khoa học [1], bạn nên xem thức uống này như một phần bổ sung cho chế độ dinh dưỡng cân bằng thay vì "thần dược" giảm cân. Thay vì ép buộc bản thân phải uống một cốc lớn lúc bụng đói gây khó chịu, bạn có thể uống một lượng vừa phải (khoảng 150-250 ml) sau bữa ăn sáng nhẹ hoặc dùng làm bữa phụ trong ngày.

Về cách chế biến, nên rửa sạch cần tây dưới vòi nước chảy, ép tươi và uống ngay để hạn chế sự hao hụt vitamin C và các chất chống oxy hóa do tiếp xúc với không khí [1]. Hạn chế pha thêm đường, sữa đặc hay siro ngọt vì việc tăng tổng lượng calo không chỉ gây dư thừa năng lượng mà còn làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày [3]. Nếu muốn tận dụng lợi ích tương tự cơ chế lên men lợi khuẩn trong nghiên cứu [1], bạn có thể kết hợp chế độ ăn giàu rau xanh với các thực phẩm lên men tự nhiên an toàn như sữa chua trong khẩu phần hàng ngày.

Tóm lại, uống nước ép cần tây buổi sáng là một thói quen lành mạnh giúp bù nước và bổ sung chất chống oxy hóa cho cơ thể [1]. Tuy nhiên, thức uống này không có khả năng chữa mụn và dạng ép tươi thông thường chỉ hỗ trợ rất nhẹ trong việc kiểm soát cân nặng [1]. Để giảm mỡ bền vững và có làn da khỏe mạnh, nền tảng cốt lõi vẫn là chế độ ăn kiểm soát tổng calo, giàu chất xơ nguyên bản, vận động đều đặn và thăm khám y tế khi có vấn đề sức khỏe.