Uống nước ép củ cải trắng có hỗ trợ hạ huyết áp không?

Củ cải trắng và câu hỏi về khả năng hạ huyết áp

Nhiều gia đình Việt thường xuyên đưa củ cải trắng vào thực đơn qua các món hầm, xào hoặc ép lấy nước uống sống vì cho rằng loại củ này có công dụng giải nhiệt, lọc máu và hạ huyết áp cấp tốc. Thói quen sử dụng nước ép rau củ tươi nói chung và củ cải nói riêng đang trở thành xu hướng chăm sóc sức khỏe phổ biến của nhiều người ở độ tuổi trung niên.

Thực tế, nước ép từ các loại củ và rau ăn lá giàu nitrate tự nhiên có khả năng hỗ trợ cải thiện các chỉ số huyết áp, nhưng tác dụng này mang tính bổ trợ thông qua dinh dưỡng chứ không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa. Hiệu quả giãn mạch, kiểm soát áp lực máu của nhóm thực phẩm này phụ thuộc chặt chẽ vào nồng độ nitrate vô cơ tự nhiên, chức năng chuyển hóa của vi khuẩn khoang miệng và tình trạng bệnh lý nền của từng người.

Cơ chế tác động: Chu trình nitrate - nitrite - nitric oxide

Thực vật là nguồn cung cấp nitrate chính trong chế độ ăn uống hàng ngày, đóng góp tới khoảng 85% tổng lượng nitrate dung nạp ^[1]. Khi đi vào cơ thể, nitrate vô cơ từ các loại rau củ như củ cải, củ dền hay rau bina trải qua quá trình khử sinh học để phát huy tác dụng tim mạch [2, 4]. Đầu tiên, enzyme nitrate reductase do hệ vi khuẩn tại khoang miệng tiết ra sẽ chuyển hóa nitrate thành nitrite ^[2].

Sau khi nuốt xuống dạ dày và hấp thu vào máu, nitrite tiếp tục được chuyển hóa thành nitric oxide (NO) [2, 4]. Hợp chất nitric oxide kích thích enzyme soluble guanylate cyclase, làm gia tăng nồng độ cyclic guanosine monophosphate (cGMP) trong tế bào cơ trơn mạch máu ^[3]. Chuỗi phản ứng sinh hóa cGMP này thúc đẩy sự giãn cơ trơn mạch máu, mở rộng lòng mạch, từ đó làm giảm sức cản ngoại vi và hạ huyết áp động mạch ^[3].

Ngoài ra, chế độ ăn kiểm soát huyết áp tiếp cận thông qua dinh dưỡng (DASH) và chế độ ăn kết hợp giảm muối, tăng cường kali cũng như ăn nhiều rau củ đã được chứng minh giúp cải thiện kiểm soát huyết áp hiệu quả [1, 3]. Các loại rau củ tự nhiên giàu khoáng chất kết hợp với hàm lượng nitrate vô cơ dồi dào chính là nền tảng dinh dưỡng giúp tăng cường chức năng nội mô và hạn chế nguy cơ tăng huyết áp theo độ tuổi ^[4].

Bằng chứng khoa học về tác dụng kiểm soát huyết áp

Các can thiệp dinh dưỡng chứa nitrate từ rau củ dạng nước ép đã được thử nghiệm lâm sàng trên nhiều nhóm đối tượng khác nhau nhằm đánh giá hiệu quả sinh học đối với huyết áp:

Nghiên cứu thử nghiệm chéo có đối chứng giả dược năm 2017 trên người cao tuổi khỏe mạnh cho thấy huyết áp động mạch trung bình, huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương đều giảm rõ rệt tại thời điểm 3 giờ sau khi uống nước ép giàu nitrate ^[4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận việc bổ sung nước ép giàu nitrate trong 2,5 ngày làm giảm huyết áp ở người cao tuổi có tình trạng sức khỏe ổn định, đồng thời bổ sung kéo dài 3 tuần giúp giảm huyết áp tâm thu hàng ngày ở người lớn tuổi thừa cân ^[4].

Một nghiên cứu năm 2018 trên nam giới trẻ tuổi khỏe mạnh sử dụng 2 ounce (khoảng 60 ml) hỗn hợp thực phẩm bổ sung giàu nitrate từ rau củ mỗi ngày trong 2 tuần ^[5]. Kết quả cho thấy lượng nitrate và nitrite trong huyết tương tăng lên rõ rệt, đi kèm mức giảm huyết áp tâm trương có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng nước ép đối chứng chứa ít nitrate ^[5]. Một phân tích gộp từ 16 thử nghiệm chéo ngẫu nhiên có đối chứng được trích dẫn trong nghiên cứu này cũng xác nhận nước ép giàu nitrate làm giảm cả huyết áp tâm thu lẫn tâm trương, trong đó tác động lên huyết áp tâm thu rõ rệt hơn (-4,4 mmHg so với -1,1 mmHg của huyết áp tâm trương) ^[5].

Nghiên cứu năm 2015 của tác giả Kapil và các cộng sự kiểm tra ảnh hưởng của 250 ml nước ép chứa 5,5 mmol nitrate mỗi ngày ở những người có tăng huyết áp ^[3]. Sau 4 tuần can thiệp liên tục, huyết áp của các bệnh nhân giảm rõ rệt, đồng thời cải thiện chức năng tế bào nội mô mạch máu và giảm độ cứng thành động mạch ^[3]. Liều lượng nitrate từ 150 đến 250 g rau củ giàu nitrate (tương đương 0,1 mmol/kg thể trọng mỗi ngày) đã được chứng minh có khả năng làm giảm huyết áp tâm trương ở người tình nguyện khỏe mạnh ^[3].

Một thử nghiệm sơ bộ năm 2022 trên 18 người khỏe mạnh so sánh 115 ml nước ép củ dền với 250 ml nước ép rau xanh chứa lượng nitrate tương đương (340 mg/ngày) trong 7 ngày ^[1]. Kết quả chỉ ra huyết áp tâm thu đo tại phòng khám và tại nhà giảm có ý nghĩa thống kê trong giai đoạn dùng nước ép củ dền (p = 0,004 và p = 0,002), trong khi huyết áp tâm trương đo tại nhà giảm có ý nghĩa trong tuần uống nước ép rau xanh (p = 0,03) ^[1].

Phản ứng khác biệt giữa người khỏe mạnh và người có bệnh nền

Mặc dù nitrate trong rau củ mang lại hiệu quả giãn mạch rõ rệt ở người bình thường, tác động này lại thay đổi đáng kể khi thử nghiệm trên người mắc bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc hạ áp:

Một nghiên cứu năm 2019 chia bệnh nhân tăng huyết áp thành hai nhóm để đánh giá can thiệp 3 ngày bằng nước ép giàu nitrate ^[6]. Ở nhóm 14 bệnh nhân tăng huyết áp chưa từng dùng thuốc, nước ép giàu nitrate giúp hạ huyết áp tâm thu (từ 141 xuống 136 mmHg), hạ huyết áp tâm trương (từ 88 xuống 84 mmHg), hạ huyết áp trung bình (từ 106 xuống 101 mmHg) và cải thiện rõ rệt chức năng giãn mạch qua dòng chảy (FMD) ^[6]. Ngược lại, ở nhóm 13 bệnh nhân đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp, dù nồng độ nitrite huyết tương có tăng nhưng huyết áp và chức năng mạch máu không có sự thay đổi ^[6].

Hiện tượng tương tự cũng xuất hiện trong thử nghiệm năm 2015 trên 27 bệnh nhân đang điều trị tăng huyết áp bằng thuốc ^[7]. Mặc dù việc uống nước ép giàu nitrate trong 1 tuần làm nồng độ nitrate và nitrite trong huyết tương tăng gấp 3 lần, trong nước bọt tăng gấp 7 đến 8 lần, huyết áp đo tại nhà và huyết áp lưu động 24 giờ của bệnh nhân hoàn toàn không có sự khác biệt so với nhóm dùng giả dược ^[7]. Tác giả kết luận việc tăng nitrate trong ngắn hạn không mang lại hiệu quả hạ áp bổ sung ở người đã được kiểm soát bằng thuốc ^[7].

Nghiên cứu ở người cao tuổi mắc đái tháo đường tuýp 2 dùng nước ép giàu nitrate liên tục 14 ngày cũng không ghi nhận bất kỳ tác động nào lên huyết áp lưu động 24 giờ ^[4]. Nguyên nhân được chỉ ra là tình trạng suy giảm phản ứng mạch máu và giảm độ nhạy cảm đối với nitric oxide ở người bệnh tiểu đường đã triệt tiêu hiệu quả hạ áp từ nitrate ngoại sinh ^[4].

Đối với phụ nữ mang thai bị tăng huyết áp mạn tính, thử nghiệm mù đôi có đối chứng năm 2018 trên 40 thai phụ dùng 70 ml nước ép giàu nitrate mỗi ngày trong 8 ngày không làm giảm huyết áp toàn thể so với giả dược ^[2]. Dù vậy, dữ liệu ghi nhận mối tương quan chặt chẽ giữa mức tăng nồng độ nitrite huyết tương với mức giảm huyết áp tâm trương (r = -0,6481; p = 0,0042) ^[2].

Lợi ích và những giới hạn trong các bằng chứng hiện có

Các bằng chứng khoa học khẳng định nitrate vô cơ từ thực vật giúp cải thiện chỉ số oxit nitric huyết tương, nâng cao chức năng nội mô và hỗ trợ tính đàn hồi của mạch máu [4, 6]. Nguồn dưỡng chất này an toàn khi dung nạp từ thực phẩm tự nhiên và phù hợp để đưa vào các chiến lược dinh dưỡng dự phòng dài hạn [1, 3].

Tuy nhiên, các dữ liệu lâm sàng hiện tại bộc lộ nhiều giới hạn rõ rệt. Đa số thử nghiệm chỉ tiến hành trong thời gian ngắn (từ 3 giờ cấp tính đến vài tuần) trên quy mô mẫu nhỏ (từ 13 đến 40 người) [2, 5, 6, 8]. Các kết quả tác động lên huyết áp tâm thu hay tâm trương còn dao động không đồng nhất giữa các can thiệp [3, 8].

Hơn nữa, hàm lượng nitrate thực tế trong từng loại rau củ không cố định mà biến thiên phụ thuộc vào giống cây trồng, điều kiện đất đai canh tác, khí hậu, mùa vụ cũng như quy trình vận chuyển và lưu trữ ^[1]. Do đó, người dùng không thể chuẩn hóa chính xác liều lượng nitrate dung nạp khi tự chế biến nước ép thủ công tại nhà.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng nước ép rau củ

Hiểu lầm lớn nhất là coi nước ép củ cải trắng như một vị thuốc có thể thay thế thuốc điều trị tăng huyết áp hàng ngày. Các nghiên cứu đã chứng minh ở người đang dùng thuốc, việc uống bổ sung nước ép giàu nitrate trong thời gian ngắn không tạo ra tác dụng hạ áp cộng gộp [5, 6]. Tự ý ngưng thuốc hạ áp để chuyển sang uống nước ép rau củ có thể dẫn đến cơn tăng huyết áp kịch phát đe dọa tính mạng.

Một sai lầm khác là quan niệm uống nước ép càng đặc và càng nhiều thì huyết áp hạ càng nhanh. Hệ thống enzyme chuyển hóa nitrate tại khoang miệng và mạch máu có giới hạn dung nạp nhất định ^[2]. Lạm dụng nước ép rau củ sống với liều lượng quá lớn có thể gây áp lực lên hệ tiêu hóa, gây chướng bụng hoặc rối loạn hấp thu mà không đem lại thêm lợi ích giãn mạch nào.

Nhiều người cũng lầm tưởng súc miệng kỹ bằng các dung dịch diệt khuẩn mạnh ngay trước hoặc sau khi uống nước ép sẽ giúp cơ thể sạch sẽ hơn. Thực tế, chu trình chuyển hóa nitrate thành nitrite phụ thuộc hoàn toàn vào enzyme của vi khuẩn kỵ khí thường trú ở khoang miệng ^[2]. Việc triệt tiêu các vi khuẩn này sẽ ngăn chặn sự tạo thành nitrite, làm mất đi tác dụng sản sinh oxit nitric có lợi cho mạch máu [2, 4].

Ai cần thận trọng khi sử dụng nước ép củ cải?

Nhóm bệnh nhân đang sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp theo đơn của bác sĩ cần đặc biệt cẩn trọng. Dù một số nghiên cứu ngắn ngày chưa thấy nguy cơ tụt huyết áp đột ngột khi phối hợp, sự thay đổi chế độ ăn giàu nitrate đột ngột vẫn cần được theo dõi huyết áp chặt chẽ để phòng ngừa biến thiên áp lực mạch [5, 6].

Người cao tuổi mắc bệnh đái tháo đường tuýp 2 lâu năm bị xơ vữa mạch nặng hoặc suy giảm phản ứng nội mô thường không đạt được hiệu quả hạ áp từ chế độ ăn bổ sung nitrate ^[4]. Nhóm này không nên đặt kỳ vọng hạ áp vào nước ép mà cần tập trung kiểm soát đường huyết và tuân thủ thuốc tim mạch.

Phụ nữ mang thai bị tăng huyết áp mạn tính tuyệt đối không được tự ý sử dụng các đợt nước ép đậm đặc kéo dài với mục đích chữa bệnh khi chưa có ý kiến của bác sĩ sản khoa, dù can thiệp dinh dưỡng giàu nitrate từng bước cho thấy tính an toàn bước đầu ^[2]. Người có cơ địa dạ dày nhạy cảm, dễ tiêu chảy khi dùng nước ép sống cũng nên hạn chế dùng củ cải sống mà nên chuyển sang chế biến chín.

Hướng dẫn áp dụng an toàn và hiệu quả trong thực tế

Để khai thác các dưỡng chất thực vật và hỗ trợ sức khỏe tim mạch một cách an toàn, người tiêu dùng nên áp dụng các nguyên tắc sau:

• Lượng dùng hợp lý: Chỉ nên sử dụng từ 100 đến 150 ml nước ép củ cải mỗi lần, duy trì 2-3 lần mỗi tuần thay vì uống liên tục hàng ngày với lượng lớn. Mức dung nạp rau củ giàu nitrate an toàn thường tương đương khẩu phần 150 đến 250 g củ quả tươi trong chế độ ăn cân bằng ^[3].
• Thời điểm sử dụng: Nên uống sau bữa ăn nhẹ vào buổi sáng hoặc buổi trưa. Tránh uống nước ép củ cải sống lúc bụng đang quá đói để hạn chế nguy cơ kích ứng niêm mạc dạ dày.
• Cách chế biến: Cần rửa sạch, ngâm rửa kỹ đất cát để loại bỏ tạp chất bề mặt củ cải. Có thể kết hợp củ cải trắng với các nguyên liệu khác như cần tây, táo hoặc cà rốt nhằm làm dịu vị hăng cay tự nhiên và bổ sung đa dạng vi chất [3, 8].
• Chế độ ăn phối hợp: Nước ép củ cải chỉ phát huy tác dụng tốt nhất khi nằm trong chế độ ăn lành mạnh tổng thể, bao gồm giảm tiêu thụ natri (muối), tăng cường thực phẩm giàu kali, bổ sung đa dạng rau củ quả theo nguyên tắc DASH [1, 3].

Nước ép củ cải trắng là nguồn thực phẩm tự nhiên lành mạnh, cung cấp nitrate vô cơ có tiềm năng hỗ trợ tính đàn hồi của lòng mạch và điều hòa huyết áp [1, 4]. Tuy nhiên, loại thức uống này chỉ đóng vai trò hỗ trợ dinh dưỡng kết hợp với lối sống khoa học, hoàn toàn không thể thay thế chỉ định y khoa. Người có bệnh lý nền tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc đang dùng thuốc điều trị luôn cần tham vấn bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi thực đơn hàng ngày.