Trong đời sống thường nhật, không ít người truyền tai nhau bí quyết giã nát một nắm ngò ôm (rau ngổ) lấy nước uống mỗi sáng để tống khứ sỏi thận ra ngoài. Nhiều người tin rằng thứ rau gia vị quen thuộc này có thể làm tan biến những viên sỏi gai góc mà không cần đụng đến dao kéo hay can thiệp y tế phức tạp.

Thực tế, nước rau ngò ôm hay dịch chiết từ các loài thảo mộc tương tự chỉ có thể hỗ trợ đào thải các viên sỏi kích thước rất nhỏ nhờ tác dụng lợi tiểu nhẹ và cung cấp nước cho hệ bài tiết, chứ hoàn toàn không thể làm tan rã hay bào mòn các viên sỏi lớn đã hình thành lâu ngày.

Sỏi thận: Căn bệnh phổ biến với tỷ lệ tái phát đáng ngại

Sỏi đường tiết niệu là một trong những bệnh lý lâu đời và phổ biến hàng đầu trong hệ thống tiết niệu của con người [1]. Bệnh đứng hàng thứ ba trong số các rối loạn tiết niệu thường gặp nhất [1]. Theo các thống kê dịch tễ học, khoảng 10% đến 12% dân số tại các quốc gia công nghiệp phát triển phải đối mặt với sỏi thận [1], và tính chung trên toàn cầu, bệnh ảnh hưởng đến khoảng 12% dân số thế giới [2].

Không chỉ gây ra những cơn đau quặn thận dữ dội, bệnh lý này còn có đặc tính tái phát rất cao. Nghiên cứu tổng quan chỉ ra rằng tỷ lệ tái phát sỏi thận lên tới 50% trong vòng 5 đến 10 năm sau đợt điều trị ban đầu [1]. Xét theo giới tính, tỷ lệ tái phát ở nam giới dao động từ 70% đến 80%, trong khi ở nữ giới là 47% đến 60% [2]. Trong số các dạng sỏi, sỏi canxi oxalat là loại sỏi thận phổ biến nhất mà người bệnh thường mắc phải [2].

Chính vì tính chất dai dẳng và dễ tái phát, nhiều người bệnh có tâm lý tìm kiếm các giải pháp dân gian lành tính, dễ tìm để phòng ngừa và điều trị tại nhà, trong đó ngò ôm là lựa chọn hàng đầu được truyền miệng.

Cơ chế sinh học: Thảo dược tác động lên đường tiết niệu như thế nào?

Sự hình thành sỏi niệu là một quá trình phức tạp nhiều giai đoạn, khởi đầu từ hiện tượng nước tiểu bị bão hòa quá mức các ion khoáng chất, dẫn đến sự kết tinh, tạo mầm và tích tụ các tinh thể thành viên sỏi hoàn chỉnh [1], [3]. Tinh thể canxi oxalat khi lắng đọng còn gây độc tế bào biểu mô thận, tạo ra các phản ứng viêm và stress oxy hóa tại mô thận [3].

Các nghiên cứu khoa học tổng quan về thực vật học chỉ ra rằng nhiều loại cây cỏ dùng trong chế độ ăn uống có chứa các hợp chất thực vật thứ cấp như polyphenol, flavonoid, steroid và terpene [1], [4]. Các phân tử hoạt tính sinh học này có thể tham gia vào quá trình kiểm soát sỏi thông qua bốn cơ chế chính:

Thứ nhất là tác dụng lợi tiểu. Thuốc hoặc dịch chiết lợi tiểu làm gia tăng thể tích nước tiểu đào thải qua thận bằng cách can thiệp vào các quá trình tái hấp thu nước và chất điện giải tại các đoạn khác nhau của nephron [5]. Dòng nước tiểu tăng lên giúp cuốn trôi các tinh thể khoáng chất tự do trước khi chúng kịp liên kết thành khối lớn.

Thứ hai là tác dụng chống co thắt và làm giãn cơ trơn. Sự co thắt cơ trơn niệu quản thường gây ứ trệ dòng chảy và tạo ra cơn đau quặn thận dữ dội khi có sỏi di chuyển [6]. Việc làm giãn cơ trơn niệu quản tạo điều kiện thuận lợi cho các tinh thể hoặc sỏi nhỏ dễ dàng di chuyển xuôi dòng xuống bàng quang và thoát ra ngoài.

Thứ ba là khả năng chống oxy hóa và kháng viêm. Các chất chống oxy hóa tự nhiên giúp bảo vệ tế bào biểu mô ống thận khỏi sự tổn thương do các gốc oxy hóa tự do (ROS) và quá trình peroxy hóa lipid màng tế bào gây ra bởi tinh thể oxalat [3], [2]. Khi bề mặt biểu mô thận được bảo vệ nguyên vẹn, các tinh thể khoáng chất sẽ khó bám dính để phát triển thành sỏi.

Thứ tư là ức chế quá trình tạo mầm và kết tụ tinh thể. Một số hoạt chất thực vật có khả năng can thiệp trực tiếp vào tương tác ion trong dung dịch nước tiểu, ngăn cản tinh thể canxi oxalat và canxi phosphat liên kết với nhau [1], [6].

Các nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng nói gì về dịch chiết thực vật?

Để làm rõ tiềm năng của các loại thảo mộc tương tự ngò ôm trong việc hỗ trợ điều trị sỏi niệu, nhiều nghiên cứu thực nghiệm đã được tiến hành trên mô hình tế bào, động vật và cả trên người.

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2020 trên chuột cống trắng Wistar albino đã đánh giá tác dụng lợi tiểu và chống sỏi của dịch chiết cồn từ lá mãng cầu (Annona squamosa Linn.) [5]. Nghiên cứu sử dụng hai mức liều 250 mg/kg và 500 mg/kg thể trọng, so sánh với thuốc lợi tiểu furosemide và chế phẩm chuẩn Cystone trên mô hình gây sỏi bằng ethylene glycol [5]. Kết quả cho thấy cả hai liều đều thể hiện hiệu quả, trong đó mức liều 500 mg/kg thể hiện tác dụng lợi tiểu và chống sỏi niệu vượt trội, giúp cải thiện thể tích nước tiểu, nồng độ điện giải natri, kali và các chỉ số sinh hóa thận [5].

Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2013 đã làm rõ cơ chế bảo vệ thận của dịch chiết cloroform từ loài thảo dược Selaginella lepidophylla trên chuột cống cái Wistar bị gây sỏi niệu bằng ethylene glycol và amoni clorua trong 21 ngày [3]. Ở chuột bị sỏi, lưu lượng nước tiểu, độ lọc cầu thận (GFR), sự bài tiết tại ống thận và nồng độ ATP đều suy giảm nghiêm trọng, kèm theo sự gia tăng acid oxalic niệu, hiện tượng peroxy hóa lipid và chết tế bào theo chương trình (apoptosis) [3]. Khi được điều trị bằng dịch chiết liều 50 mg/kg trong 21 ngày, lưu lượng nước tiểu, độ lọc cầu thận và chức năng bài tiết ống thận đã được phục hồi; đồng thời nồng độ creatinine huyết thanh và acid oxalic trong nước tiểu giảm rõ rệt vào ngày thứ 21 [3].

Năm 2022, các nhà khoa học tiếp tục đánh giá dịch chiết methanol của loài Mimosa malacophylla [4]. Thử nghiệm độc tính in vitro trên dòng tế bào thận Vero và HEK-293 khẳng định dịch chiết ở nồng độ dưới 300 mcg/mL không gây độc tế bào [4]. Khi thử nghiệm in vivo trong 15 ngày trên chuột Wistar có sỏi bàng quang nhân tạo tạo bởi đĩa kẽm, các nồng độ từ 50 mg/kg đến 150 mg/kg đã thể hiện hiệu quả chống sỏi rõ rệt mà không gây ra bất kỳ biến đổi hình thái bất thường nào ở thận hay bàng quang [4]. Tác dụng này được xác định là nhờ sự hiện diện của flavonoid, steroid và terpene có trong dịch chiết [4].

Không chỉ dừng lại ở mô hình sinh vật sống, nghiên cứu năm 2021 của Neeraja Kamakshi và cộng sự đã sử dụng mô hình túi màng bán thấm từ trứng để kiểm tra khả năng ức chế khoáng hóa của dịch chiết methanol cây Merremia emarginata [6]. Kết quả cho thấy dịch chiết thể hiện hoạt tính chống sỏi phụ thuộc vào liều lượng: ở nồng độ 400 mcg/mL, dịch chiết ức chế khoáng hóa canxi phosphat tới 81% và canxi oxalat 84%, gần tiệm cận với mức 91% của thuốc đối chứng chuẩn [6].

Về mặt lâm sàng trên người, một thử nghiệm công bố năm 1980 đã điều trị cho 97 bệnh nhân mắc sỏi niệu (gồm 82 ca sỏi niệu quản và 15 ca sỏi thận) bằng chế phẩm Litiax từ dịch chiết Quercus [7]. Bệnh nhân được cho dùng liều 1350 mg mỗi ngày trong thời gian từ 8 đến 225 ngày (thời gian điều trị trung bình là 58 ngày) [7]. Kết quả ghi nhận chế phẩm có khả năng ức chế sự phát triển kích thước của sỏi, đồng thời mang lại tác dụng kháng viêm, lợi tiểu và ức chế sự phát triển của vi khuẩn ở mức độ nhất định với độ dung nạp rất tốt [7].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Nhìn nhận một cách khách quan, việc sử dụng các loại rau thơm chứa nhiều chất chống oxy hóa, flavonoid và polyphenol mang lại một số lợi ích sinh học nhất định trong việc hỗ trợ hệ tiết niệu [1], [2]. Khi người bệnh giã ngò ôm lấy nước uống, bản thân hành động nạp thêm một lượng chất lỏng đáng kể vào cơ thể đã góp phần làm tăng lượng nước tiểu, tạo lực đẩy cơ học hỗ trợ tống xuất cặn lắng [8].

Tuy nhiên, khoảng cách giữa các thử nghiệm chiết xuất trong phòng thí nghiệm và việc uống nước rau ngò ôm tự chế tại nhà là rất lớn. Đa phần các nghiên cứu mới dừng lại ở dịch chiết cô đặc trên động vật gặm nhấm hoặc mô hình tế bào [5], [3], [4], [6]. Nồng độ các hoạt chất sinh học tự nhiên trong một nắm rau tươi thường rất thấp và biến thiên phụ thuộc vào thổ nhưỡng, độ già của cây và cách thức chế biến.

Đặc biệt, dịch chiết thực vật không thể thay thế hoàn toàn các loại thuốc điều trị chuẩn hóa như allopurinol, thuốc lợi tiểu thiazide hay kali citrat đối với các trường hợp rối loạn chuyển hóa khoáng chất đặc hiệu [2], [8]. Nếu viên sỏi đã có kích thước lớn hoặc có cấu trúc cứng chắc, việc uống nước thảo mộc đơn thuần không thể làm tan sỏi [6].

Những hiểu lầm tai hại khi chữa sỏi thận bằng nước ngò ôm

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "uống nước ngò ôm sẽ làm tan biến mọi loại sỏi". Nhiều người nhầm tưởng rằng hoạt chất trong rau ngổ có tính axit hoặc dung môi đặc biệt có thể ăn mòn sỏi thận như ngâm cặn vôi trong giấm. Thực tế, ngay cả với các can thiệp y khoa chuyên sâu, việc hòa tan sỏi chỉ có tác dụng hạn chế trên một số loại sỏi nhất định như sỏi acid uric thông qua kiềm hóa nước tiểu, còn sỏi canxi oxalat hầu như không thể bị hòa tan đơn giản bằng đường uống [8].

Nguy hiểm hơn, nhiều người bệnh khi thấy cơn đau quặn thận xuất hiện đã từ chối đến cơ sở y tế mà ở nhà uống nước ngò ôm liều lượng lớn. Khi viên sỏi di chuyển làm tắc nghẽn hoàn toàn niệu quản, việc tự ý uống thêm nhiều nước lợi tiểu có thể làm tăng áp lực ngược dòng lên đài bể thận, dẫn đến ứ nước cấp tính, vỡ đài thận hoặc suy giảm chức năng thận vĩnh viễn [3], [8], [6].

Một sai lầm khác là vấn đề an toàn vệ sinh. Ngò ôm là loài thực vật thường sinh trưởng ở vùng đất bùn lầy, mương nước ẩm ướt, rất dễ nhiễm giun sán, ký sinh trùng và vi khuẩn đường ruột. Việc xay ép uống sống trực tiếp mà không qua khử trùng có thể dẫn tới ngộ độc tiêu hóa, nhiễm khuẩn huyết trước khi kịp thấy tác dụng trên đường tiết niệu.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Không phải ai mắc sỏi thận cũng có thể thử nghiệm phương pháp uống nước thảo mộc. Những nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối thận trọng:

  • Người có sỏi kích thước lớn, sỏi san hô hoặc sỏi đang gây tắc nghẽn niệu quản: Sự tắc nghẽn dòng tiểu là tình trạng cấp cứu ngoại khoa đòi hỏi can thiệp y tế ngay lập tức [6]. Uống thuốc hoặc nước có tính lợi tiểu mạnh trong tình huống này có thể làm tình trạng ứ nước tại thận thêm trầm trọng [5].
  • Người suy giảm chức năng thận, suy thận mạn: Chức năng lọc của cầu thận đã suy yếu, việc dung nạp dịch chiết thảo dược không rõ hàm lượng ion và hoạt chất có thể gây mất cân bằng điện giải kali, natri hoặc quá tải thể tích tuần hoàn [5], [3].
  • Phụ nữ mang thai: Ngò ôm trong dân gian thường được dùng với tác dụng làm giãn cơ trơn. Việc sử dụng dịch chiết cô đặc liều cao có nguy cơ gây ảnh hưởng đến sự co bóp cơ trơn tử cung, tiềm ẩn rủi ro cho thai kỳ.
  • Người đang sử dụng các thuốc điều trị sỏi hoặc thuốc tim mạch: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh tương tác bất lợi giữa các polyphenol thực vật với thuốc ức chế men chuyển hay thuốc lợi tiểu thiazide đang dùng [2], [8].

Áp dụng khoa học: Chăm sóc hệ tiết niệu đúng cách

Nếu bạn được chẩn đoán có cặn thận hoặc sỏi tiết niệu kích thước rất nhỏ chưa gây tắc nghẽn, việc bổ sung rau ngò ôm vào bữa ăn hàng ngày như một loại rau gia vị chín là hoàn toàn an toàn và mang lại một số dưỡng chất thực vật có ích [1].

Biện pháp nền tảng và đã được chứng minh rõ ràng nhất trong y học là tối ưu hóa lượng nước nạp vào cơ thể. Các chuyên gia tiết niệu khuyến cáo tất cả những người có cơ địa tạo sỏi cần duy trì lượng dịch đưa vào cơ thể đủ để đạt được thể tích nước tiểu bài xuất ít nhất 2,5 lít mỗi ngày [8]. Việc pha loãng nước tiểu là cách hiệu quả nhất để đưa nồng độ khoáng chất xuống dưới ngưỡng bão hòa kết tinh [1], [8].

Nếu muốn sử dụng ngò ôm như một biện pháp hỗ trợ phụ trợ, người dân nên rửa sạch nhiều lần dưới vòi nước chảy, ngâm nước muối loãng và tốt nhất là nấu sôi thành dạng trà loãng uống trong ngày thay vì uống nước ép sống. Tuyệt đối không được bỏ qua các chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa hoặc tự ý ngưng các thuốc hạ acid uric, kali citrat hay thiazide đã được kê đơn [2], [8].

Nước rau ngò ôm thực chất là một liệu pháp hỗ trợ lợi tiểu nhẹ trong dân gian, có thể giúp ích cho quá trình đào thải tự nhiên của các tinh thể khoáng chất rất nhỏ nhờ tác dụng cấp nước và thư giãn đường niệu. Tuy nhiên, thảo dược không thể thay thế cho các can thiệp y khoa đối với sỏi thận thực thể. Người bệnh cần chủ động đi khám chuyên khoa tiết niệu định kỳ, uống đủ nước mỗi ngày và thảo luận kỹ với bác sĩ điều trị trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào.