Nhiều người có thói quen chuyển từ nước ngọt thông thường sang các loại nước ngọt không đường (diet) với hy vọng vừa thỏa mãn cơn thèm ngọt, vừa tránh tăng cân và bảo vệ sức khỏe. Tuy nhiên, liệu việc thay thế này có thực sự vô hại đối với lá gan như chúng ta vẫn nghĩ?

Câu trả lời ngắn gọn là: nước ngọt ăn kiêng không hoàn toàn vô hại cho lá gan. Dù cung cấp ít hoặc không chứa calo, các chất tạo ngọt nhân tạo bên trong loại đồ uống này có thể làm xáo trộn hệ vi sinh vật đường ruột, từ đó gián tiếp thúc đẩy tình trạng viêm và tích tụ mỡ ở gan [1], [2].

Trục ruột - gan: Mối liên kết khiến gan chịu tổn thương

Để hiểu vì sao chất tạo ngọt không calo lại ảnh hưởng đến gan, cần nhìn vào mối liên hệ mật thiết giữa đường tiêu hóa và gan thông qua trục ruột - gan (gut-liver axis) [1], [3]. Hệ vi sinh vật đường ruột là một hệ sinh thái phức tạp gồm khoảng $10^{14}$ vi sinh vật, đóng vai trò điều hòa miễn dịch, chuyển hóa và bảo vệ cơ thể trước các tác nhân gây bệnh [2]. Khi sự cân bằng này bị phá vỡ, hiện tượng loạn khuẩn đường ruột (gut dysbiosis) sẽ xuất hiện và gây tác động tiêu cực đến quá trình chuyển hóa [2].

Các chất tạo ngọt nhân tạo như saccharin và sucralose khi đi vào cơ thể người thường không được hấp thu hay chuyển hóa ở đoạn trên của ống tiêu hóa, mà đi thẳng xuống ruột và tiếp xúc trực tiếp với cộng đồng vi sinh vật tại đây [1]. Tại đây, chúng gây biến đổi cấu trúc hệ vi sinh, làm suy giảm nghiêm trọng lượng vi khuẩn có lợi như Akkermansia muciniphila [1].

Sự sụt giảm vi khuẩn có ích kéo theo tổn thương hàng rào niêm mạc ruột, làm tăng tính thấm của thành ruột [1]. Hậu quả là các độc tố vi khuẩn, điển hình là nội độc tố lipopolysaccharide (LPS), rò rỉ vào máu với nồng độ cao [1]. Tình trạng này kích hoạt phản ứng viêm toàn thân và trực tiếp dẫn tới bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) trên mô hình thực nghiệm [1]. Không những thế, các chất này còn làm giảm các phối tử thụ thể aryl hydrocarbon (AHR) có nguồn gốc từ vi sinh vật và giảm biểu hiện AHR ở đại tràng – yếu tố gắn liền với các hội chứng chuyển hóa [1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về chất tạo ngọt và lá gan?

Mối liên hệ giữa chất làm ngọt nhân tạo, sự biến đổi hệ vi khuẩn và tổn thương tế bào gan đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu:

Thứ nhất, nghiên cứu công bố năm 2021 trên mô hình chuột đã làm rõ cơ chế phân tử giữa đường hóa học và bệnh gan nhiễm mỡ [1]. Các nhà khoa học phát hiện saccharin và sucralose làm suy giảm mạnh mẽ loài vi khuẩn đường ruột Akkermansia muciniphila, gây phá hủy tính thấm thành ruột và làm tăng lipopolysaccharide trong huyết thanh chuột [1]. Đáng chú ý, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc bổ sung metformin hoặc chất xơ hòa tan fructo-oligosaccharide đã giúp khôi phục lượng vi khuẩn A. muciniphila và thụ thể AHR, từ đó cải thiện bệnh gan nhiễm mỡ do sucralose gây ra [1]. Đồng thời, chất tạo ngọt tự nhiên neohesperidin dihydrochalcone (NHDC) được đề xuất như một giải pháp thay thế tiềm năng [1].

Thứ hai, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2019 tiến hành trên chuột cống trắng Wistar trưởng thành nhằm so sánh tác động gây thoái hóa mỡ gan giữa aspartame và sucralose [4]. Chuột được chia thành 5 nhóm: nhóm 1 uống nước đối chứng; nhóm 2 và 3 uống aspartame liều thấp (40 mg/kg thể trọng) và liều cao (1000 mg/kg thể trọng); nhóm 4 và 5 uống sucralose liều thấp (5 mg/kg thể trọng) và liều cao (1000 mg/kg thể trọng) [4]. Thuốc được đưa vào dạ dày 1 lần/ngày, 6 ngày/tuần, liên tục trong 8 tuần [4]. Kết quả kiểm tra mô học cho thấy cả hai chất đều gây thoái hóa mỡ tế bào chất ở gan với các mức độ khác nhau [4]. Tình trạng thoái hóa mỡ rõ rệt hơn ở nhóm dùng aspartame liều cao so với liều thấp, trong khi ở nhóm sucralose, thoái hóa mỡ chỉ quan sát thấy ở liều cao, còn liều thấp ghi nhận ít tác động nhất [4].

Thứ ba, nghiên cứu năm 2018 kiểm tra tác động của neotame – chất tạo ngọt nhân tạo độ ngọt cao được FDA phê duyệt năm 2002 – trên chuột CD-1 [5]. Sau 4 tuần tiêu thụ neotame, độ đa dạng vi sinh đường ruột (alpha-diversity) bị suy giảm, vi khuẩn ngành Firmicutes giảm mạnh trong khi Bacteroidetes tăng cao [5]. Đồng thời, các gen tổng hợp butyrate bị suy giảm và nồng độ các acid béo, lipid, cholesterol trong phân của chuột dùng neotame tăng cao rõ rệt so với đối chứng [5].

Bên cạnh đó, các tổng quan y khoa năm 2020 nhấn mạnh rằng bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu chiếm tỷ lệ khoảng 30% đến 40% ở nam giới, 15% đến 20% ở nữ giới, làm tăng 57% tỷ lệ tử vong chung và tăng gấp đôi nguy cơ tiểu đường tuýp 2 [2]. Việc tiêu thụ gia tăng các chất làm ngọt nhân tạo có thể làm bùng phát tỷ lệ NAFLD thông qua cơ chế loạn khuẩn [2]. Do ảnh hưởng tiêu cực lên sự phát triển của NAFLD và tình trạng kháng insulin, chất làm ngọt nhân tạo được khuyến cáo không nên chỉ định cho người béo phì hoặc đái tháo đường [6].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Không thể phủ nhận rằng chất làm ngọt không sinh nhiệt đem lại một số lợi ích trước mắt, chẳng hạn hỗ trợ cắt giảm lượng calo nạp vào và hỗ trợ điều hòa đường huyết ngắn hạn [7]. Tuy nhiên, các phát hiện về rủi ro vi sinh đường ruột đang đặt ra dấu hỏi lớn về tính an toàn lâu dài [7].

Cần lưu ý rằng phần lớn bằng chứng rõ rệt về tổn thương gan và xáo trộn hệ khuẩn ruột (như giảm vi khuẩn có lợi Bifidobacterium, Lactobacillus hay tăng chủng gây hại Clostridium difficile, E. coli) hiện chủ yếu đến từ các nghiên cứu trên động vật gặm nhấm [7]. Các nghiên cứu trên người thường chỉ ghi nhận những biến đổi nhẹ hoặc chưa thấy thay đổi đáng kể [7]. Giới hạn này xuất phát từ sự khác biệt về liều dùng thử nghiệm, thời gian phơi nhiễm và đáp ứng sinh học giữa động vật và người, do đó cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng trên người để đưa ra kết luận chắc chắn [6], [2], [7].

Hiểu lầm thường gặp về đồ uống ăn kiêng

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "không đường nghĩa là vô hại cho gan". Bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu không chỉ xuất hiện ở người nghiện rượu hay ăn nhiều đường kính, mà bản chất là bệnh lý hệ thống liên quan mật thiết đến thừa cân, kháng insulin và rối loạn vi sinh vật [2], [8]. Việc lạm dụng chất tạo ngọt nhân tạo vẫn có khả năng kích hoạt quá trình tích tụ mỡ ở gan thông qua phản ứng viêm và rò rỉ nội độc tố từ ruột [1], [2].

Một hiểu lầm khác là quy chụp tất cả các chất tạo vị ngọt đều có hại như nhau. Theo các chuyên gia, chất tạo ngọt tự nhiên không liên quan trực tiếp đến NAFLD; ngược lại, stevia (cỏ ngọt) hay trehalose thậm chí có thể đem lại tác dụng bảo vệ gan [6]. Các loại đường hiếm và polyol (rượu đường) cũng có thể sử dụng an toàn, mang lại lợi ích chống oxy hóa và kiểm soát đường huyết tối ưu [6].

Ai nên thận trọng khi dùng nước ngọt ăn kiêng?

Dựa trên các dữ liệu khoa học, những đối tượng sau đây cần đặc biệt hạn chế hoặc tránh lạm dụng nước ngọt chứa chất tạo ngọt hóa học:

  • Người đang mắc bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu hoặc men gan cao [6].
  • Người mắc hội chứng chuyển hóa, béo phì hoặc bệnh đái tháo đường [6].
  • Người có đường tiêu hóa nhạy cảm, mắc hội chứng ruột kích thích hoặc viêm ruột mạn tính do nguy cơ suy giảm tính thấm màng ruột [1], [7].

Nếu đang mắc các bệnh lý nền về chuyển hóa hoặc gan mật, bạn nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng chế độ ăn phù hợp nhất, tuyệt đối không tự ý dùng chất tạo ngọt để trị bệnh.

Lời khuyên áp dụng vào đời sống hàng ngày

Thay vì phụ thuộc vào nước ngọt ăn kiêng, bạn có thể thực hiện những thay đổi bền vững sau để bảo vệ lá gan và đường ruột:

  • Giảm dần lượng dùng: Không nên uống nước ngọt ăn kiêng mỗi ngày. Hãy giảm dần tần suất xuống mức thỉnh thoảng, tránh dùng liều lượng quá cao [4].
  • Lựa chọn thức uống có lợi: Thay vì nước ngọt có gas không đường, hãy ưu tiên nước lọc, hoặc cà phê không đường, không lọc – loại đồ uống đã được ghi nhận mang lại lợi ích cho người có nguy cơ gan nhiễm mỡ [3].
  • Hạn chế siro ngô hàm lượng fructose cao: Tránh xa các sản phẩm chứa siro ngô giàu fructose (HFCS) vì đây là tác nhân chuyển hóa gây hại cho gan [3].
  • Ưu tiên chất ngọt tự nhiên: Khi cần tạo ngọt, có thể cân nhắc các nguồn gốc tự nhiên như cỏ ngọt stevia, đường hiếm hoặc chất xơ hòa tan fructo-oligosaccharide để nuôi dưỡng hệ khuẩn ruột [1], [6].
  • Duy trì lối sống lành mạnh: Nền tảng điều trị và phòng ngừa bệnh gan nhiễm mỡ hiện nay vẫn là thay đổi lối sống toàn diện thông qua dinh dưỡng cân bằng và tập luyện để giảm cân [3].

Tóm lại, nước ngọt không đường có thể giúp bạn giảm calo tức thì nhưng không phải là "tấm lá chắn" an toàn tuyệt đối cho lá gan. Sự điều độ, ưu tiên thực phẩm tự nhiên và duy trì lối sống vận động mới là chìa khóa vàng giúp hệ tiêu hóa và lá gan luôn khỏe mạnh.