Mỗi lần thay tã thấy da mông bé đỏ ửng, nhiều phụ huynh bối rối trước hàng chục loại kem bôi từ thảo dược tự nhiên đến hoạt chất truyền thống. Nhiều người truyền tai nhau rằng kem chiết xuất hoa cúc tâm tư lành tính hơn các loại kem chứa kẽm (zinc oxide) vì có nguồn gốc thực vật.
Tuy nhiên, các dữ liệu nghiên cứu hiện có cho thấy cả hai loại đều an toàn, và chưa có bằng chứng đối đầu trực tiếp nào chứng minh cúc tâm tư an toàn vượt trội hơn kẽm oxit. Cúc tâm tư không ghi nhận tác dụng phụ trong thử nghiệm ngắn hạn [1], trong khi kẽm oxit đã được sử dụng qua nhiều thập kỷ mà không có báo cáo nào về tác dụng phụ nghiêm trọng [2]. Thay vì lo lắng chất nào an toàn hơn, cha mẹ nên hiểu rõ vai trò riêng của từng thành phần để chọn sản phẩm phù hợp với tình trạng da của trẻ.
Vì sao da vùng tã dễ tổn thương và cơ chế bảo vệ của kem bôi
Hăm tã, hay viêm da vùng tã, là tình trạng viêm da cấp tính xảy ra ở khu vực đóng bỉm của trẻ nhỏ [1]. Nguyên nhân xuất phát từ việc mặc tã trực tiếp, độ pH trên da tăng cao, tình trạng thiếu kẽm, cùng với việc da tiếp xúc kéo dài với độ ẩm và các chất kích ứng trong nước tiểu, phân [1].
Khi các yếu tố này kết hợp, lớp sừng (lớp ngoài cùng của da) bị ngậm nước quá mức và chịu sự mài mòn cả về mặt hóa học lẫn cơ học [1]. Hàng rào bảo vệ da bị suy yếu, khiến da nhạy cảm hơn với ma sát và tạo điều kiện cho chất kích ứng cùng vi sinh vật xâm nhập [1]. Các vi sinh vật, đặc biệt là nấm Candida, đóng vai trò thứ phát làm nặng thêm tình trạng bệnh [1]. Nấm Candida albicans có thể sinh sôi chỉ trong vòng 72 giờ ở môi trường ẩm ướt hoặc khi hàng rào da bị tổn thương [3]. Tỷ lệ phân lập loại nấm này ở vùng tã bình thường chỉ dưới 4%, nhưng tăng vọt lên mức 70% đến 92% khi trẻ bị hăm tã [3]. Một nghiên cứu khác cũng ghi nhận tỷ lệ nhiễm nấm Candida trong các ca hăm tã lên tới 77,4% và đi kèm thời gian hồi phục kéo dài [3].
Các sản phẩm bôi ngoài da xử lý vấn đề này bằng cách phục hồi da, tạo lớp màng ngăn cách hoặc giảm viêm [2]. Trong đó, muối oxit của kẽm (zinc oxide) gần như không tan trong nước, mang lại tác dụng chống viêm nhẹ, giảm kích ứng, hỗ trợ tái tạo và giữ ẩm cho da [2]. Hoạt chất này còn có đặc tính chống oxy hóa và kháng khuẩn mạnh [2]. Đã có 17 nghiên cứu đánh giá khả năng kháng khuẩn của kẽm oxit, cho thấy hiệu quả chống lại vi khuẩn Streptococcus mutans [2]. Thuốc mỡ chứa kẽm oxit hoạt động như một rào cản vật lý ngăn hấp thụ nước, giảm nhiễm khuẩn ở mức độ viêm da nhẹ nhờ ức chế sự bám dính và xâm nhập của vi sinh vật [2].
Trong khi đó, các chiết xuất thực vật và y học cổ truyền như cúc tâm tư (Calendula officinalis) được xếp vào nhóm tác nhân hỗ trợ sửa chữa và làm dịu phản ứng viêm trên da [1], [2]. Thậm chí, trong lĩnh vực công nghệ sinh học, một nghiên cứu công bố năm 2023 đã sử dụng chiết xuất hoa cúc tâm tư để tổng hợp xanh các hạt nano kẽm oxit (kích thước tinh thể trung bình 17,66 nm, hàm lượng kẽm 42,90%) [4]. Hợp chất kết hợp này không gây độc tế bào ở nồng độ lên đến 10 mug/mL (chỉ số IC50 là 25,96 mug/mL), giúp tăng tỷ lệ đóng kín vết thương trong phòng thí nghiệm lên 69,1% so với mức 64,8% của nhóm đối chứng, đồng thời đạt hoạt tính dọn gốc tự do lần lượt là 33,49% (thử nghiệm ABTS) và 46,63% (thử nghiệm DPPH) [4].
Nghiên cứu nói gì về cúc tâm tư?
Hiệu quả và độ an toàn của cúc tâm tư trên trẻ nhỏ đã được kiểm chứng qua một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi công bố năm 2012 [1]. Nghiên cứu này so sánh hiệu quả điều trị của kem lô hội (Aloe vera) và thuốc mỡ cúc tâm tư (Calendula officinalis) về tần suất cũng như mức độ nặng của bệnh hăm tã [1].
Thử nghiệm được thực hiện trên 66 trẻ nhỏ dưới 3 tuổi đang bị hăm tã [1]. Các bé được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: 32 trẻ dùng kem lô hội và 34 trẻ dùng thuốc mỡ cúc tâm tư [1]. Cả hai nhóm đều được bôi thuốc 3 lần mỗi ngày trong suốt 10 ngày [1]. Mức độ nghiêm trọng của viêm da được chấm điểm ở thời điểm bắt đầu và kết thúc thử nghiệm bằng thang điểm 5 mức độ, đồng thời theo dõi chặt chẽ các tác dụng phụ [1].
Kết quả sau 10 ngày cho thấy mức độ nặng của hăm tã cải thiện rõ rệt ở cả hai nhóm điều trị (P < 0,001) [1]. Tuy nhiên, nhóm trẻ được bôi thuốc mỡ cúc tâm tư có số lượng vị trí phát ban giảm đáng kể so với nhóm dùng lô hội (P = 0,001) [1]. Về mặt an toàn, không có bất kỳ tác dụng phụ nào được ghi nhận ở cả hai nhóm dùng thuốc [1]. Nghiên cứu kết luận thuốc mỡ cúc tâm tư là phương pháp điều trị tại chỗ an toàn và hiệu quả cho trẻ bị hăm tã [1]. Dù vậy, giới hạn của nghiên cứu này là quy mô mẫu còn nhỏ (66 trẻ), thời gian theo dõi ngắn (10 ngày) và chỉ đối chiếu với lô hội chứ không so sánh trực tiếp với kẽm oxit [1].
Bằng chứng khoa học dày dặn về kem chứa kẽm oxit
Khác với cúc tâm tư có ít thử nghiệm hơn, kẽm oxit là một trong những hoạt chất hiệu quả nhất để duy trì sức khỏe làn da và được sử dụng rộng rãi làm kem bảo vệ [3]. Các nghiên cứu trước đây chỉ ra rằng kẽm oxit bôi tại chỗ có hiệu quả cao hơn hoặc ít nhất là tương đương với các loại kem tạo màng bảo vệ khác trong cả việc phòng ngừa lẫn điều trị hăm tã [3].
Về khả năng phòng ngừa, một nghiên cứu năm 2016 tại Thái Lan đã so sánh kem kẽm oxit và phấn rôm (chứa bột talc - magnesium silicate) trên 50 trẻ từ 6 đến 12 tháng tuổi (độ tuổi trung bình là 8,8 tháng) [5]. Trẻ được bôi phấn rôm hoặc kem kẽm oxit trước mỗi lần thay tã mới và theo dõi ở các tuần 0, 2 và 8 [5]. Kết quả cho thấy tỷ lệ mắc viêm da tiếp xúc kích ứng vùng tã ở nhóm dùng kẽm oxit chỉ là 2 ca trên 1.000 người-ngày, thấp hơn so với mức 4 ca trên 1.000 người-ngày ở nhóm dùng phấn rôm [5]. Thời gian trung vị dẫn đến khi xuất hiện hăm tã ở nhóm dùng kẽm oxit kéo dài tới 39 ngày, lâu hơn có ý nghĩa thống kê so với mức 19 ngày của nhóm phấn rôm (p = 0,03) [5]. Khi trẻ bị hăm, thời gian bệnh kéo dài trung bình giữa nhóm phấn rôm (2,7 ± 0,5 ngày) và nhóm kẽm oxit (3,7 ± 3,3 ngày) không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p = 0,34) [5].
Việc duy trì lớp kẽm oxit liên tục trên da cũng mang lại lợi ích rõ rệt. Một nghiên cứu năm 2001 đánh giá loại tã dùng một lần có tẩm sẵn công thức kẽm oxit và petrolatum thông qua các thử nghiệm mù, ngẫu nhiên [6]. Ở thử nghiệm đầu tiên, lượng kẽm oxit truyền từ tã sang lớp sừng da trẻ tăng từ 4,2 microg/cm2 sau 3 giờ lên hơn 8 microg/cm2 sau 24 giờ [6]. Ở thử nghiệm thứ hai trên mô hình cánh tay người lớn tiếp xúc với chất gây kích ứng chuẩn (SLS), công thức chứa kẽm oxit giúp giảm tới 3,5 lần tổn thương hàng rào bảo vệ da và tình trạng đỏ da [6]. Ở thử nghiệm thứ ba kéo dài 4 tuần trên 268 trẻ sơ sinh, nhóm dùng tã có kẽm oxit/petrolatum giảm đáng kể tình trạng đỏ da và hăm tã so với nhóm dùng tã thông thường [6].
Trong điều trị hăm tã đã khởi phát, hiệu quả của kẽm oxit thay đổi tùy theo mức độ bệnh và cách phối hợp. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên thực hiện từ năm 2022 đến 2023 trên 42 trẻ dưới 1 tuổi (tuổi trung bình 2,93 ± 7,41 tháng; 52,4% là bé trai) đã so sánh việc bôi thuốc mỡ kẽm oxit 25% đơn thuần (nhóm đối chứng) với việc bôi kẽm oxit 25% kết hợp sữa mẹ (nhóm can thiệp) trong 7 ngày liên tiếp [7]. Kết quả cho thấy nhóm chỉ dùng kẽm oxit 25% đạt tỷ lệ khỏi hoàn toàn là 66,6%, khỏi một phần là 19,1% và có 14,3% không đáp ứng [7]. Nhóm kết hợp thêm sữa mẹ có tỷ lệ khỏi hoàn toàn 61,9%, khỏi một phần 38,1%, không có trẻ nào không đáp ứng và thời gian lành tổn thương nhanh hơn (2,52 ± 0,67 ngày so với 3,28 ± 1,14 ngày ở nhóm chỉ dùng kẽm, p = 0,012) [7].
Tuy nhiên, với các ca hăm tã từ trung bình đến nặng, kẽm oxit đơn thuần có thể đáp ứng chậm hơn các thuốc đặc trị khác. Một nghiên cứu năm 1999 trên 54 trẻ bị hăm tã trung bình đến nặng đã chia trẻ làm 3 nhóm: dùng bột nhão kẽm oxit (chứa 47% kẽm oxit, 0,5% allantoin, 17% dầu gan cá), kem corticosteroid (clobetasone butyrate 0,05%), hoặc dung dịch eosin 2% dạng nước [8]. Do màu đỏ của eosin nên nghiên cứu không thể làm mù đôi [8]. Sau 5 ngày điều trị, tỷ lệ khỏi hoàn toàn ở nhóm dùng bột nhão kẽm oxit là 22%, thấp hơn nhóm corticosteroid (33%) và nhóm eosin 2% (61%, p = 0,0479) [8]. Dù vậy, điều này phản ánh đúng bản chất kẽm oxit là chất bảo vệ và kháng viêm nhẹ, thích hợp cho dự phòng và điều trị bước đầu hơn là xử lý đơn độc các ca viêm nặng [2], [3].
Hiểu lầm thường gặp khi chọn kem chống hăm
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng các hoạt chất hóa học như kẽm oxit tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn thảo dược. Thực tế, báo cáo tổng quan năm 2021 khẳng định kẽm oxit đã được sử dụng qua nhiều thập kỷ mà không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nghiêm trọng nào [2]. Trong khảo sát năm 2023, các bác sĩ nhi khoa vẫn ưu tiên chọn kẽm oxit nồng độ vừa phải, cùng với panthenol/dexpanthenol và chiết xuất cây phỉ (Hamamelis virginiana) làm liệu pháp đầu tay cho bệnh hăm tã [3].
Hiểu lầm thứ hai là thói quen dùng phấn rôm thay thế kem bôi để giữ da khô thoáng. Dữ liệu nghiên cứu năm 2016 đã chỉ ra rằng phấn rôm chứa bột talc không chỉ kém hiệu quả hơn kẽm oxit trong việc trì hoãn thời gian khởi phát hăm tã (19 ngày so với 39 ngày), mà y văn còn ghi nhận các báo cáo ca bệnh về biến chứng phổi do hít phải lượng lớn bột talc và nguy cơ khối u buồng trứng ở người trưởng thành [5].
Hiểu lầm thứ ba là dùng một loại kem bôi duy nhất cho đến khi khỏi bệnh bất kể diễn tiến. Nếu vùng da hăm không đáp ứng với các kem bôi bước đầu, nguyên nhân rất lớn là do bội nhiễm nấm Candida albicans hoặc vi khuẩn thứ phát [3]. Khi đó, các bác sĩ nhi khoa thường phải chuyển sang dùng kem kháng nấm, corticosteroid hoạt lực thấp hoặc kẽm oxit nồng độ cao chứ không chỉ bôi kem dưỡng thông thường [3].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù cả kem cúc tâm tư và kem kẽm oxit đều có hồ sơ an toàn tốt [1], [2], phụ huynh vẫn cần thận trọng trong một số tình huống lâm sàng cụ thể.
Trước hết là nhóm trẻ có dấu hiệu nhiễm nấm Candida. Loại nấm này có thể phát triển chỉ sau 72 giờ trong môi trường tã ẩm ướt [3]. Dấu hiệu đặc trưng của nhiễm nấm Candida nông là các tổn thương vệ tinh (các nốt đỏ nhỏ mọc rải rác xung quanh mảng đỏ chính), thường xuất hiện ở các vùng nếp gấp da [3]. Nếu thấy dấu hiệu này, việc chỉ bôi cúc tâm tư hay kẽm oxit nồng độ thấp sẽ không giải quyết được căn nguyên nấm.
Thứ hai, cần thận trọng khi hăm tã kéo dài không đáp ứng sau vài ngày bôi kem bảo vệ. Nghiên cứu trên nhóm dùng kẽm oxit 25% cho thấy có khoảng 14,3% trẻ không đáp ứng sau 7 ngày [7], và ở nhóm hăm tã nặng dùng kẽm oxit 47% thì chỉ có 22% khỏi hoàn toàn sau 5 ngày [8]. Với những trẻ có vết hăm lan rộng, chảy dịch hoặc không giảm sau 3 đến 5 ngày chăm sóc tại nhà, cha mẹ cần đưa trẻ đi khám bác sĩ.
Ngoài ra, phụ huynh tuyệt đối không tự ý mua các loại kem chứa corticosteroid để bôi cho trẻ dù thấy thuốc làm giảm đỏ nhanh nhất [8]. Nghiên cứu năm 1999 cảnh báo corticosteroid bôi tại chỗ tiềm ẩn nhiều nguy cơ cho làn da mỏng manh của trẻ nhỏ, chỉ được dùng khi có chỉ định chặt chẽ của bác sĩ [3], [8]. Nếu trẻ có bệnh nền về da liễu hoặc đang dùng thuốc điều trị khác, hãy hỏi ý kiến bác sĩ nhi khoa trước khi kết hợp thêm sản phẩm mới.
Cách áp dụng thực tế cho cha mẹ
Để phòng ngừa và xử lý hăm tã hiệu quả, cha mẹ có thể linh hoạt sử dụng cúc tâm tư hoặc kẽm oxit dựa trên các thông số đã được kiểm chứng trong nghiên cứu:
- Thời điểm và tần suất bôi: Với mục đích bảo vệ và điều trị bằng kẽm oxit, hiệu quả đạt mức tối ưu nếu được bôi sau mỗi lần thay tã [2], [5]. Nếu sử dụng thuốc mỡ chiết xuất cúc tâm tư để điều trị hăm tã, có thể áp dụng tần suất bôi 3 lần mỗi ngày trong đợt 10 ngày theo phác đồ thử nghiệm lâm sàng [1].
- Lựa chọn nồng độ và thành phần kết hợp: Với tình trạng viêm da vùng tã do tiêu chảy, có thể dùng thuốc mỡ kẽm oxit nồng độ 5% [2]. Khi kết hợp với kali, chất này giúp giảm tiết mồ hôi ở vùng tã; khi kết hợp với glycerin, nó hỗ trợ điều trị viêm da hiệu quả hơn [2]. Các sản phẩm phối hợp kẽm oxit với petrolatum hoặc dexpanthenol (một chất giữ ẩm có tính hút ẩm) cũng giúp tăng cường hàng rào bảo vệ da [2], [3], [6].
- Xử lý khi trẻ đã bị hăm: Có thể dùng thuốc mỡ kẽm oxit nồng độ vừa phải hoặc nồng độ 25% bôi liên tục trong 7 ngày [3], [7]. Các bà mẹ đang cho con bú có thể tận dụng sữa mẹ bôi kết hợp với thuốc mỡ kẽm oxit 25% để rút ngắn thời gian lành tổn thương xuống còn khoảng 2,5 ngày [7].
- Chăm sóc cơ bản đi kèm: Giữ vùng da dưới tã luôn sạch và khô ráo nhằm hạn chế sự ngậm nước quá mức của lớp sừng và ngăn độ pH da tăng cao [1]. Tránh dùng phấn rôm chứa bột talc để ngừa hăm [5].
Tóm lại, cả kem chiết xuất cúc tâm tư và kem chứa kẽm oxit đều là những lựa chọn an toàn để chăm sóc làn da vùng tã cho trẻ nhỏ [1], [2]. Kẽm oxit có ưu thế rõ rệt về bề dày bằng chứng trong việc tạo màng chắn vật lý ngăn ẩm và kháng khuẩn sau mỗi lần thay tã, trong khi cúc tâm tư là giải pháp thảo dược làm dịu da và giảm điểm phát ban hiệu quả [1], [2]. Cha mẹ có thể yên tâm lựa chọn một trong hai loại tùy theo tình trạng da của bé, và đừng quên đưa trẻ đi khám bác sĩ nếu vết hăm có dấu hiệu nhiễm nấm hoặc không thuyên giảm.