Uống nước rễ cỏ tranh có thực sự giúp tăng bài tiết nước tiểu?

Mỗi khi thời tiết chuyển mùa oi bức hoặc cơ thể cảm thấy háo khát, khó chịu, nhiều người lại tìm đến nồi nước rễ cỏ tranh nấu đường phèn hoặc mía lau để giải nhiệt. Thói quen uống nước sắc rễ cỏ tranh bắt nguồn từ niềm tin lưu truyền qua nhiều thế hệ rằng loại thảo dược đồng quê này có khả năng "mát gan", thanh lọc cơ thể và kích thích tiểu tiện rất mạnh mẽ.

Tuy nhiên, nếu xét dưới lăng kính y học thực nghiệm hiện đại, câu trả lời lại không hoàn toàn như những gì chúng ta vẫn tưởng. Các bằng chứng nghiên cứu lâm sàng chặt chẽ cho thấy rễ cỏ tranh không thực sự làm tăng lượng nước tiểu hay thúc đẩy thải muối natri ra khỏi cơ thể, thậm chí một số khảo sát trên mô hình động vật còn ghi nhận tác dụng ức chế sự bài tiết nước tiểu.

Rễ cỏ tranh trong kho tàng kinh nghiệm dân gian

Cây cỏ tranh, có tên khoa học là Imperata cylindrica, là loài thực vật thân rễ sống lâu năm, phân bố tự nhiên rất phổ biến tại khu vực tây nam châu Á cùng các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới ^[1]. Phần thân rễ ngầm dưới đất của cây được thu hái, phơi khô để làm thuốc hoặc dùng tươi nấu nước giải khát hàng ngày. Trong dược điển và văn hóa của nhiều quốc gia phương Đông, vị thuốc này có vị ngọt, tính hàn, thường được biết đến với tên gọi "Bạch mao căn" tại Trung Quốc, "Boukon" tại Nhật Bản và "Mo-Geun-Chu-Chul-Mul" tại Hàn Quốc ^[1].

Theo truyền thống, rễ cỏ tranh được dùng đơn độc hoặc phối hợp với các vị thuốc thảo mộc khác để hỗ trợ người bệnh gặp phải các triệu chứng như tiểu ra máu, hoàng đản (vàng da do thấp nhiệt), nôn mửa hoặc các chứng xuất huyết ^[1]. Các ghi chép y học cổ truyền cũng nhận định rễ cây cỏ tranh có công dụng cầm máu, hỗ trợ lợi tiểu, kháng viêm và chống khuẩn ^[2]. Chính những ghi chép lâu đời này đã tạo nên một niềm tin ăn sâu vào đời sống hàng ngày của người Việt, xem nước rễ cỏ tranh là bài thuốc thông tiểu tự nhiên, an toàn hàng đầu mỗi khi cảm thấy tiểu rắt hay bí tiểu.

Nhưng trong khoa học, niềm tin truyền miệng và kinh nghiệm cảm tính luôn cần được soi chiếu qua các thử nghiệm có đối chứng để xác thực hiệu quả sinh học thực tế.

Thử nghiệm lâm sàng: Lời giải bất ngờ từ nghiên cứu đối chứng

Để kiểm chứng xem các bài thuốc thảo mộc dân gian quen thuộc tại Việt Nam có thực sự làm tăng bài tiết nước tiểu hay không, một nghiên cứu lâm sàng đã được thực hiện và công bố vào năm 1992 ^[3]. Nhóm nghiên cứu đã tiến hành đánh giá tác dụng lợi tiểu của 4 loại dược liệu cổ truyền được sử dụng phổ biến gồm râu ngô (Zea mays), rễ cỏ tranh (Imperata cylindrica), mã đề (Plantago major) và râu mèo (Orthosiphon stamineus) ^[3].

Thử nghiệm này được thiết kế theo tiêu chuẩn khắt khe: mô hình thử nghiệm bắt chéo (crossover), mù đôi và có đối chứng với giả dược dưới các điều kiện chuẩn hóa ^[3]. Phương pháp mù đôi đảm bảo cả người tham gia lẫn người thực hiện đánh giá đều không biết đối tượng đang dùng dược liệu thật hay dùng giả dược, từ đó loại trừ hoàn toàn yếu tố tâm lý chủ quan.

Kết quả thu được khiến nhiều người bất ngờ khi các nhà nghiên cứu không ghi nhận bất kỳ sự ảnh hưởng nào của rễ cỏ tranh lên thể tích nước tiểu được bài tiết trong cả khung giờ 12 giờ và 24 giờ ^[3]. Không chỉ lượng nước tiểu không tăng lên, lượng muối natri được đào thải qua đường tiết niệu cũng không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với khi dùng giả dược ^[3]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng cần có sự xem xét, đánh giá lại một cách nghiêm túc đối với các khuyến nghị trị liệu bằng thảo dược tại những quốc gia vốn dựa nhiều vào kinh nghiệm truyền thống ^[3].

Bằng chứng trên động vật: Rễ cỏ tranh không làm tăng bài tiết nước tiểu

Bên cạnh các thử nghiệm trên người, tác dụng lợi niệu của rễ cỏ tranh cũng được kiểm chứng trên các mô hình động vật nhằm so sánh với các loại cây cỏ bản địa khác. Một nghiên cứu công bố năm 2001 tại Thái Lan đã tiến hành khảo sát tác dụng lợi tiểu của 5 loài thảo dược bản địa thường được dân gian dùng để chữa chứng khó tiểu (dysuria) trên chuột cống ^[4].

Trong thử nghiệm này, các loài thực vật được dùng đường uống cho chuột với liều 10 mg/kg thể trọng ^[4]. Kết quả cho thấy chiết xuất rễ của cây dứa (Ananas comosus) và cây đu đủ (Carica papaya) đã làm tăng đáng kể thể tích nước tiểu với mức tăng lần lượt tương đương 79% và 74% so với tác dụng của thuốc lợi tiểu chuẩn hydrochlorothiazide ở liều tương đương ^[4]. Cả hai loại chiết xuất này cũng cho thấy mức độ đào thải chất điện giải qua nước tiểu tương tự như hoạt chất hydrochlorothiazide ^[4].

Trái ngược hoàn toàn với dứa và đu đủ, chiết xuất thân rễ cỏ tranh (Imperata cylindrica) lại không hề giúp chuột bài tiết nhiều nước tiểu hơn ^[4]. Nghiên cứu ghi nhận thân rễ cỏ tranh dường như còn gây ức chế quá trình bài tiết nước tiểu ở chuột cống thí nghiệm ^[4]. Nhóm tác giả kết luận rằng thực nghiệm khoa học không phản ánh đúng niềm tin sử dụng rễ cỏ tranh để chữa chứng tiểu buốt, tiểu khó trong dân gian, và cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về tính hiệu quả của vị thuốc này ^[4].

Không lợi tiểu, nhưng rễ cỏ tranh có những hoạt chất gì?

Mặc dù bằng chứng thực nghiệm phủ nhận khả năng lợi tiểu mạnh mẽ của rễ cỏ tranh, loại dược liệu này vẫn nhận được sự quan tâm của giới khoa học nhờ cấu trúc hóa học phong phú và các đặc tính sinh học tiềm năng khác. Đến nay, các nhà khoa học đã phân lập và xác định được 72 hợp chất hóa học từ cây cỏ tranh, trong đó saponin, flavonoid, phenol và glycoside là các thành phần chính yếu ^[1]. Cây cỏ tranh cũng chứa nhiều coumarin, triterpenoid, các loại đường và acid hữu cơ, đồng thời sở hữu khả năng chống oxy hóa mạnh nhờ hàm lượng polyphenol dồi dào ^[2].

Các nghiên cứu sinh học gần đây cho thấy chiết xuất và các hợp chất tinh khiết từ rễ cỏ tranh có thể mang lại một số tác động sinh lý đáng chú ý:

Thứ nhất là khả năng hỗ trợ cải thiện tình trạng xơ hóa thận. Một nghiên cứu công bố năm 2023 phát hiện rằng hoạt chất cylindrin chiết xuất từ rễ cỏ tranh có khả năng bảo vệ mô thận trước tổn thương xơ hóa do acid folic gây ra trên chuột ^[5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở liều cao, cylindrin làm giảm biểu hiện của thụ thể LXR-alpha và ức chế con đường truyền tín hiệu PI3K/AKT, từ đó ngăn chặn sự phân cực của đại thực bào M2 – một mắt xích quan trọng gây xơ hóa mô thận ^[5].

Thứ hai là tác động điều hòa hệ vi sinh đường ruột trên chuột bị bệnh thận do tăng acid uric. Nghiên cứu thực hiện năm 2024 chỉ ra rằng phân tử polysaccharide từ cỏ tranh (ký hiệu ICPC-a) đóng vai trò như một chất tiền sinh học (prebiotic) ^[6]. Khi đưa vào mô hình chuột bị tổn thương thận do tăng acid uric, polysaccharide này giúp làm giảm đáng kể phản ứng viêm (hạ thấp các cytokine gây viêm như IL-6, IL-17, TNF-alpha, IFN-gamma và enzym COX-2), điều hòa lại quần thể vi sinh vật đường ruột và phục hồi hàng rào niêm mạc ruột ^[6].

Dù vậy, cần nhấn mạnh rằng những phát hiện về cylindrin hay polysaccharide nêu trên đều là các thử nghiệm tế bào và động vật trong phòng thí nghiệm ^[5], ^[6]. Chúng hoàn toàn không đồng nghĩa với việc uống nước rễ cỏ tranh đun sôi tại nhà có thể chữa khỏi bệnh thận hay làm sạch đường tiết niệu ngay lập tức.

Tại sao nhiều người vẫn cảm thấy "đi tiểu nhiều hơn" sau khi uống?

Sự đối lập giữa kết quả nghiên cứu khoa học và cảm nhận thực tế của nhiều người xuất phát từ một hiểu lầm tâm lý rất phổ biến: nhầm lẫn giữa lượng nước dung nạp vào cơ thể với tác dụng dược lý của bản thân cây cỏ.

Khi một người nấu một ấm nước rễ cỏ tranh đầy (thường từ 1 đến 2 lít) rồi uống liên tục trong ngày, cơ thể tiếp nhận một lượng dịch lớn hơn hẳn so với mức bình thường. Bất kỳ lượng nước lọc hay chất lỏng nào khi nạp vào cơ thể với thể tích lớn cũng sẽ khiến thể tích tuần hoàn tăng lên tạm thời, buộc cầu thận phải tăng tốc độ lọc và bàng quang nhanh đầy hơn.

Hiện tượng bài tiết nhiều nước tiểu sau khi uống một lượng lớn nước rễ cỏ tranh phần lớn là kết quả của việc cơ thể tự động đào thải lượng nước thừa nạp vào, chứ không phải do các hoạt chất trong rễ cỏ tranh kích thích tế bào ống thận thải nước ^[3]. Nếu cùng uống lượng nước lọc tinh khiết tương đương, tần suất và lượng nước tiểu bài tiết ra cũng sẽ diễn ra hoàn toàn tương tự. Nguy hiểm hơn, nếu người bệnh đang bị bí tiểu hoặc phù ứ nước do thận suy giảm chức năng bài tiết mà lại cố uống thêm thật nhiều nước rễ cỏ tranh, việc tích tụ lượng dịch lớn có thể dẫn đến nguy cơ quá tải tuần hoàn.

Độ an toàn và những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Nhiều người quan niệm cây cỏ hoang dại như cỏ tranh là "lành tính tuyệt đối", có thể uống thay nước lọc dài ngày. Tuy nhiên, các nghiên cứu độc tính học đã chỉ ra những điểm cần lưu ý về liều lượng và thời gian sử dụng.

Một nghiên cứu công bố năm 2020 đánh giá về độc tính cấp và bán trường diễn của chiết xuất rễ cỏ tranh trên chuột cống cho thấy: ở thử nghiệm độc tính cấp đường uống, chiết xuất này an toàn, không gây độc ở liều duy nhất 5000 mg/kg thể trọng trong 14 ngày theo dõi ^[7]. Tuy nhiên, trong thử nghiệm độc tính bán trường diễn kéo dài 30 ngày với các mức liều 250, 500 và 1000 mg/kg thể trọng mỗi ngày, các nhà khoa học đã ghi nhận sự biến đổi đáng kể về trọng lượng tương đối của tim và thận ở mức liều 1000 mg/kg ^[7]. Ở mức liều cao 1000 mg/kg này, mô học gan chuột cũng xuất hiện hiện tượng thoái hóa nhẹ dù cấu trúc vi thể của thận vẫn bình thường ^[7]. Ngoài ra, nghiên cứu còn ghi nhận sự sụt giảm đáng kể men gan AST, nồng độ creatinine, mỡ máu (LDL, triglyceride, cholesterol toàn phần) và biến đổi một số chỉ số tế bào máu ở chuột đực ^[7].

Những phát hiện thực nghiệm này nhắc nhở chúng ta rằng không nên lạm dụng bất kỳ loại thảo dược nào ở liều quá đậm đặc hoặc dùng liên tục trong thời gian dài mà không có sự kiểm soát. Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

• Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng thận: Việc tự ý uống nước rễ cỏ tranh với hy vọng "thông tiểu, lọc thận" có thể làm đảo lộn cân bằng thể dịch và điện giải trong cơ thể. Do rễ cỏ tranh không làm tăng lượng nước tiểu và thải muối trong thử nghiệm lâm sàng ^[3], người suy giảm chức năng thận cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị y khoa.
• Người đang dùng thuốc lợi tiểu Tây y: Tự ý kết hợp nước thảo mộc với thuốc lợi tiểu chuyên khoa mà không thông báo cho bác sĩ có thể làm phức tạp thêm việc theo dõi đáp ứng điều trị.
• Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện chưa có dữ liệu lâm sàng đầy đủ khẳng định độ an toàn tuyệt đối của chiết xuất rễ cỏ tranh đối với thai nhi hoặc trẻ nhỏ.
• Người có cơ địa hàn, dễ lạnh bụng, đi ngoài phân lỏng: Y học cổ truyền xếp rễ cỏ tranh vào nhóm thuốc có tính hàn ^[1], do đó việc uống quá nhiều hoặc dùng nước để lạnh có thể gây rối loạn tiêu hóa.

Áp dụng thực tế: Thưởng thức nước rễ cỏ tranh sao cho đúng?

Nước rễ cỏ tranh vẫn là một thức uống giải khát mang hương vị truyền thống dịu nhẹ, thanh mát, hoàn toàn có thể thưởng thức một cách an toàn nếu tuân thủ các nguyên tắc điều độ:

• Liều lượng và tần suất: Không nên dùng nước rễ cỏ tranh để thay thế hoàn toàn cho nước lọc hàng ngày. Một người khỏe mạnh chỉ nên thưởng thức khoảng 1 đến 2 ly nhỏ (tương đương 200 - 400 ml) trong ngày, dùng xen kẽ vài ngày trong tuần vào những ngày thời tiết nóng bức, tránh uống liên tục nhiều tuần liền.
• Cách chế biến: Chọn nguồn rễ cỏ tranh sạch, rõ nguồn gốc, rửa thật kỹ đất cát bám ở các kẽ rễ. Nấu sôi kỹ và hạn chế tối đa việc cho thêm nhiều đường cát, đường phèn hay chất tạo ngọt. Việc uống nước rễ cỏ tranh quá ngọt không những triệt tiêu cảm giác thanh nhiệt mà còn làm tăng nguy cơ rối loạn đường huyết và tích tụ năng lượng dư thừa.
• Thời điểm sử dụng: Nên uống vào ban ngày, tránh uống vào buổi tối muộn hoặc trước khi đi ngủ vì việc dung nạp nước sát giờ ngủ sẽ gây gián đoạn giấc ngủ do thức dậy đi tiểu đêm.

Rễ cỏ tranh là một dược liệu dân gian quen thuộc với nhiều hợp chất tự nhiên quý giá như flavonoid, polyphenol và saponin ^[1]. Dù vậy, các bằng chứng khoa học đối chứng rõ ràng đã khẳng định loại rễ này không sở hữu tác dụng kích thích bài tiết nước tiểu mạnh mẽ như dân gian vẫn tin tưởng ^[4], ^[3]. Việc hiểu đúng bản chất khoa học giúp chúng ta thưởng thức nước rễ cỏ tranh như một nét ẩm thực giải khát lành mạnh, thay vì đặt lên nó những kỳ vọng trị liệu vượt quá năng lực thực tế.