Uống nước sắc biển súc có giúp bào mòn sỏi thận?

Nhiều người khi phát hiện sỏi thận thường có tâm lý tìm kiếm các bài thuốc dân gian với mong muốn làm tan sỏi mà không cần can thiệp ngoại khoa. Trong số các loại thảo dược lưu truyền, biển súc (còn gọi là cây rau đắng đất hoặc rau đắng công cộng) thường được nhắc đến như một vị thuốc giúp lợi tiểu, tán sỏi. Thực tế, nước sắc biển súc có khả năng hỗ trợ ức chế hình thành tinh thể canxi oxalat trong mô hình thí nghiệm, nhưng không thể hoàn toàn làm biến mất hay "bào mòn" các viên sỏi lớn đã hình thành lâu ngày.

Sỏi thận, hay bệnh sỏi tiết niệu, là tình trạng các khoáng chất trong nước tiểu lắng đọng và kết tụ thành khối rắn. Bệnh lý này rất phổ biến ở các nước phát triển, đi kèm tỷ lệ tái phát cao và có thể dẫn đến suy giảm chức năng thận hoặc các biến chứng tim mạch liên quan ^[1]. Canxi oxalat chiếm phần lớn trong số các trường hợp sỏi thận thường gặp ở người bệnh ^[1], ^[2].

Sỏi thận hình thành như thế nào trong cơ thể?

Quá trình hình thành sỏi thận diễn ra khi có sự mất cân bằng giữa các chất gây kết tinh và các yếu tố ức chế trong nước tiểu. Hầu hết sỏi thận được cấu tạo từ canxi phosphat và canxi oxalat, những chất đi vào cơ thể qua chế độ ăn uống ^[3]. Tăng oxalat niệu và giảm citrat niệu là hai yếu tố làm tăng đáng kể nguy cơ hình thành loại sỏi canxi oxalat ^[1].

Ngoài ra, nồng độ magiê và citrat trong nước tiểu giữ vai trò ức chế hình thành sỏi ^[4]. Ở những người có tiền sử sỏi hoặc mắc các bệnh đường ruột như bệnh Crohn, sự sụt giảm nồng độ magiê và citrat cùng với việc tăng đào thải oxalat tạo môi trường thuận lợi để tinh thể kết tụ ^[4]. Bên cạnh đó, các cục huyết khối nhỏ bên trong đường tiết niệu cũng có thể đóng vai trò làm nhân kết tinh, kích thích sỏi canxi oxalat hình thành và tái phát nhanh chóng ^[2].

Bằng chứng khoa học về tác dụng của biển súc

Để tìm hiểu tác dụng của chiết xuất biển súc đối với bệnh sỏi thận, một nghiên cứu thực nghiệm đã được công bố vào năm 2018 trên động vật ^[5]. Nghiên cứu này đánh giá tác động của dịch chiết nước từ cây biển súc (Polygonum aviculare L.) trên mô hình chuột bị gây sỏi canxi oxalat bằng ethylene glycol và amoni clorid ^[5].

Nghiên cứu tiến hành trên 64 con chuột cống đực giống Wistar, chia ngẫu nhiên thành 8 nhóm với số lượng 8 con mỗi nhóm ^[5]. Nhóm đối chứng bình thường không nhận can thiệp; hai nhóm dùng dịch chiết đơn thuần với liều 100 mg/kg và 400 mg/kg mỗi ngày qua đường sonde dạ dày trong 28 ngày ^[5]. Nhóm bệnh lý, nhóm phòng ngừa và nhóm điều trị đều được cho uống nước chứa 1% ethylene glycol và 0,25% amoni clorid liên tục 28 ngày để kích thích sỏi thận phát triển ^[5].

Ở nhóm phòng ngừa, chuột được dùng dịch chiết biển súc liều 100 mg/kg và 400 mg/kg ngay từ ngày đầu tiên ^[5]. Ở nhóm điều trị, chuột chỉ bắt đầu uống dịch chiết từ ngày thứ 14 của quá trình gây sỏi ^[5]. Kết quả sau 28 ngày ghi nhận số lượng tinh thể canxi oxalat và các tổn thương mô kẽ ống thận tăng mạnh ở nhóm bệnh lý so với nhóm bình thường ^[5].

Đáng chú ý, số lượng tinh thể canxi oxalat và tổn thương mô kẽ ở các nhóm phòng ngừa giảm rất rõ rệt ^[5]. Ở các nhóm điều trị, việc bổ sung chiết xuất biển súc từ ngày thứ 14 cũng giúp làm giảm đáng kể lượng tinh thể canxi oxalat cùng các biến đổi mô kẽ ^[5]. Từ kết quả này, các tác giả kết luận dịch chiết nước của biển súc có hiệu quả trong việc phòng ngừa và điều trị mô hình sỏi thận trên động vật thí nghiệm ^[5].

Giới hạn của nghiên cứu và hiểu lầm về việc "bào mòn" sỏi

Mặc dù nghiên cứu cho thấy dịch chiết biển súc có khả năng ngăn cản sự tích tụ tinh thể canxi oxalat và giảm tổn thương mô kẽ, kết quả này chỉ mới dừng lại ở mức thử nghiệm trên chuột cống ^[5]. Động vật thí nghiệm được tạo sỏi nhân tạo trong thời gian ngắn 28 ngày, hoàn toàn khác biệt với quá trình hình thành sỏi kéo dài nhiều năm ở cơ thể người.

Nhiều người lầm tưởng rằng uống nước sắc thảo dược sẽ "bào mòn" các viên sỏi lớn thành cát bụi để đào thải ra ngoài. Trên thực tế, sỏi canxi oxalat có cấu trúc khoáng hóa rất bền vững và khó hòa tan đơn thuần bằng các loại nước uống thảo mộc thông thường ^[2]. Chiết xuất biển súc trong nghiên cứu chủ yếu làm giảm mật độ kết tụ tinh thể vi thể và hạn chế viêm kẽ ống thận, chứ không có bằng chứng chứng minh khả năng hòa tan hoàn toàn các khối sỏi đã vôi hóa lớn ở người ^[5].

Bên cạnh đó, việc hình thành sỏi canxi oxalat còn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ hệ vi sinh vật đường ruột ^[3], ^[6]. Các loài vi khuẩn như Oxalobacter và Lactobacillus trong ruột người sản xuất enzym giúp phân giải muối oxalat từ thức ăn ^[3]. Sử dụng kháng sinh bừa bãi có thể tiêu diệt các chủng vi khuẩn phân giải oxalat như Oxalobacter formigenes, làm tăng hấp thu oxalat vào máu và tăng bài xuất qua nước tiểu, từ đó thúc đẩy tạo sỏi ^[7]. Uống nước sắc biển súc không thể thay thế cho hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh hay sửa chữa các khiếm khuyết trong vận chuyển anion qua màng tế bào ống thận ^[1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Nước sắc biển súc là một vị thuốc dân gian nhưng người dùng không nên tự ý áp dụng tùy tiện, nhất là những đối tượng sau:

• Người có sỏi kích thước lớn, sỏi san hô hoặc sỏi gây ứ nước độ 2, độ 3: Việc tự ý uống thuốc nam để "bào sỏi" có thể làm chậm trễ thời gian can thiệp y tế, dẫn tới nguy cơ biến chứng suy giảm chức năng thận vĩnh viễn ^[1].
• Người đang có triệu chứng tiểu máu, nhiễm trùng tiểu hoặc đau quặn thận: Các cục máu đông trong đường tiểu có thể nhanh chóng trở thành nhân hình thành sỏi mới hoặc gây tắc nghẽn nguy hiểm ^[2].
• Bệnh nhân có tiền sử bệnh viêm ruột (bệnh Crohn) hoặc rối loạn tiêu hóa mạn tính: Nhóm đối tượng này vốn có nồng độ oxalat niệu cao và thiếu hụt citrat, magiê, cần có phác đồ điều chỉnh chuyển hóa chuyên sâu từ bác sĩ chuyên khoa ^[4].
• Người đang dùng thuốc điều trị huyết áp hoặc các bệnh mạn tính khác: Sỏi thận thường đi kèm tăng huyết áp và các rối loạn tim mạch ^[1], do đó dùng thêm dược thảo không rõ tương tác có thể ảnh hưởng đến kết quả điều trị.

Hướng dẫn chăm sóc và phòng ngừa sỏi thận đúng cách

Thay vì trông cậy vào việc uống nước sắc biển súc để làm tan sỏi, người bệnh cần thực hiện các biện pháp chăm sóc khoa học đã được kiểm chứng để kiểm soát tinh thể canxi oxalat:

• Uống đủ nước mỗi ngày: Duy trì lượng nước tiểu loãng giúp làm giảm độ bão hòa của các tinh thể canxi và oxalat, hạn chế điều kiện cho chúng kết tụ thành hạt sỏi mới ^[2].
• Giữ chế độ ăn cân đối: Giảm bớt lượng muối và hạn chế các thực phẩm quá giàu oxalat; không kiêng canxi quá mức vì canxi trong bữa ăn giúp liên kết với oxalat tại ruột để đào thải qua phân ^[3].
• Thận trọng khi sử dụng kháng sinh: Chỉ dùng kháng sinh khi có chỉ định của bác sĩ để bảo vệ hệ vi sinh đường ruột, đặc biệt là các vi khuẩn có khả năng phân giải oxalat như Oxalobacter formigenes ^[7].
• Thăm khám định kỳ: Khi phát hiện sỏi thận, cần siêu âm và xét nghiệm định kỳ để theo dõi kích thước viên sỏi. Nếu muốn dùng thêm các thảo dược hỗ trợ lợi tiểu như biển súc, người bệnh bắt buộc phải trao đổi trước với bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn.

Biển súc cho thấy tiềm năng thực nghiệm trong việc ức chế lắng đọng tinh thể canxi oxalat và bảo vệ mô thận ở động vật ^[5]. Dù vậy, người dân không nên xem nước sắc biển súc là biện pháp thay thế y học hiện đại để làm tiêu sỏi. Việc duy trì lối sống lành mạnh, uống nhiều nước và tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa vẫn là chìa khóa then chốt giúp kiểm soát sỏi thận an toàn.