Nhiều người có thói quen uống một thìa tỏi ngâm mật ong ngay khi vừa thức dậy để tăng đề kháng. Thói quen này bắt nguồn từ các bài thuốc truyền miệng xem đây là phương thuốc bảo vệ hệ tiêu hóa. Tuy nhiên, không ít người sau khi áp dụng đã gặp phải cảm giác cồn cào, nóng rát bụng dữ dội.

Uống nước tỏi ngâm mật ong khi đói hoàn toàn có thể gây tổn thương niêm mạc dạ dày, đặc biệt là tỏi tươi ngâm chưa qua nhiệt hoặc chưa đủ thời gian lên men làm giảm độc tính [1], [2]. Dù mật ong có đặc tính bảo vệ niêm mạc, hoạt chất cay nồng từ tỏi sống khi tiếp xúc trực tiếp với biểu mô dạ dày rỗng vẫn có thể dẫn đến viêm loét và xung huyết nghiêm trọng [1], [2].

Bụng đói: Màng bảo vệ mỏng manh trước chất cay

Khi dạ dày rỗng, lòng dạ dày không có thức ăn để tạo lớp đệm pha loãng các hoạt chất có tính kích thích. Việc đưa trực tiếp các chế phẩm chứa hoạt chất cay nồng vào dạ dày lúc này sẽ khiến các chất tiếp xúc thẳng với lớp tế bào biểu mô và niêm mạc [1], [2].

Tỏi sống chứa các hợp chất lưu huỳnh hoạt tính cao, có khả năng kích ứng mô mạnh mẽ [1], [3]. Khi cơ thể ở trạng thái đói, hoạt chất từ tỏi sống tác động trực tiếp lên thành dạ dày, dễ gây kích thích niêm mạc, dẫn đến các phản ứng viêm đỏ tại chỗ [1], [2]. Ngược lại, mật ong chứa các chất chống oxy hóa và chất dinh dưỡng có thể hỗ trợ bao phủ tổn thương, nhưng bản thân mật ong nguyên chất cũng có độ pH tự nhiên mang tính axit khoảng 3,88 [4]. Nếu dùng mật ong liều quá đậm đặc vào dạ dày rỗng, tính axit này cũng có thể góp phần làm tăng axit dịch vị và gây khó chịu thêm cho niêm mạc [4].

Tỏi tươi liều cao gây viêm loét niêm mạc ra sao?

Một nghiên cứu công bố năm 2022 trên chuột cống atherogenic chỉ ra rằng tỏi mang lại nhiều lợi ích sức khỏe nhưng việc tiêu thụ quá mức, đặc biệt là tỏi sống, có thể gây ra các tác dụng phụ không mong muốn và độc tính [1]. Các nhà nghiên cứu ghi nhận việc dùng quá nhiều tỏi sống dẫn đến rối loạn tiêu hóa như tăng sinh khí, đầy hơi, ợ nóng, trào ngược, buồn nôn và nôn ói, đặc biệt nghiêm trọng khi dùng lúc đói [1]. Đáng chú ý, lượng tỏi sống dư thừa trong chế độ ăn gây đỏ, viêm, viêm loét và tổn thương thực thể ở niêm mạc dạ dày và ruột [1].

Nghiên cứu cũng phát hiện tỏi sống gây hại cho niêm mạc ruột hồi tràng, làm suy giảm chức năng hấp thu chất dinh dưỡng và làm giảm các chỉ số tăng trưởng [1]. Các tổn thương này cảnh báo rằng việc bổ sung tỏi tươi bừa bãi không hề an toàn tuyệt đối cho hệ tiêu hóa như nhiều người vẫn nghĩ [1].

Một thử nghiệm nội soi năm 2001 đã kiểm tra trực tiếp tác động của các chế phẩm tỏi lên niêm mạc dạ dày thông qua hệ thống phân phối bột khí [2]. Thử nghiệm so sánh ba dạng chế phẩm gồm bột tỏi sống khử nước (RGP), bột tỏi luộc khử nước (BGP) và chiết xuất tỏi già (AGE) [2]. Kết quả cho thấy bột tỏi sống gây tổn thương nghiêm trọng niêm mạc, bao gồm hiện tượng trợt loét biểu mô [2]. Bột tỏi luộc cũng làm đỏ niêm mạc dạ dày, trong khi chiết xuất tỏi già thì không gây bất kỳ tác dụng không mong muốn nào [2]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng cần hết sức thận trọng khi lựa chọn dạng bào chế tỏi vì một số dạng có thể gây tác hại trực tiếp đến đường tiêu hóa [2].

Một đánh giá tổng quan công bố năm 2020 cũng ghi nhận rằng việc ăn tỏi sống liều cao lúc bụng đói có thể gây biến đổi hệ vi sinh đường ruột, sinh đầy hơi và gây khó chịu đường tiêu hóa [3]. Đánh giá còn dẫn lại các thực nghiệm in vivo cho thấy việc dùng 5 mL/kg nước ép tỏi tươi dẫn đến tổn thương dạ dày nghiêm trọng có thể gây tử vong ở động vật thí nghiệm [3]. Điều này minh chứng cho tính ăn mòn và độc tính của dịch tỏi tươi đậm đặc đối với thành dạ dày [3].

Mật ong có bảo vệ được dạ dày trước tính cay của tỏi?

Nhiều người tin rằng vị ngọt và tính chất làm dịu của mật ong sẽ trung hòa hoàn toàn tính kích ứng của tỏi. Khoa học đã chứng minh mật ong thực sự sở hữu nhiều cơ chế bảo vệ biểu mô và chống loét rất hiệu quả [4], [5], [6], [7], [8].

Nghiên cứu tổng quan năm 2018 chỉ ra mật ong thúc đẩy quá trình chữa lành vết loét dạ dày do thuốc chống viêm không steroid (NSAID) gây ra trên mô hình chuột [4]. Nghiên cứu cho thấy liều mật ong thấp 2125 mg/kg mang lại hiệu quả lành vết loét tốt hơn liều cao 4250 mg/kg [4]. Khi kết hợp với các chiết xuất thực vật như nghệ, mật ong giúp tăng hiệu quả điều trị loét dạ dày nhờ hoạt động chống oxy hóa, làm giảm thâm nhiễm bạch cầu trung tính và giảm tổn thương vi môi trường dạ dày [4].

Một nghiên cứu năm 2017 đánh giá tác dụng của mật ong Manuka trên chuột bị loét dạ dày mạn tính do axit axetic [5]. Kết quả cho thấy mật ong Manuka làm giảm đáng kể chỉ số loét, bảo tồn hàm lượng glycoprotein niêm mạc, giảm hoạt độ myeloperoxidase, giảm peroxy hóa mỡ (MDA) và giảm các cytokine gây viêm như TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 [5]. Đồng thời mật ong làm tăng mức cytokine chống viêm IL-10, tăng các enzyme chống oxy hóa (GPx, SOD) và phục hồi chu kỳ tế bào biểu mô [5].

Nghiên cứu công bố năm 2015 cũng ghi nhận mật ong Manuka bảo vệ niêm mạc chuột hoàn toàn khỏi các tổn thương xuất huyết do ethanol gây ra [7]. Mật ong làm tăng nồng độ oxit nitric (NO), glutathione (GSH) và làm giảm mạnh các chỉ số oxy hóa tế bào [7]. Một nghiên cứu năm 2002 còn cho thấy dùng mật ong liều 2,5 g/kg trước khi gây tổn thương giúp giảm chiều dài tổn thương xuất huyết do ethanol, indomethacin và aspirin axit hóa [6]. Khi truyền mật ong đẳng trương vào dạ dày chuột, diện tích tổn thương do cồn giảm tới 70% [6]. Một nghiên cứu năm 2011 trên 20 chuột cống trắng uống bổ sung mật ong (tỷ lệ 1 ml mật ong pha 10 ml nước mỗi ngày trong 22 tuần) ghi nhận điểm số loét giảm từ 14,5 ở nhóm đối chứng xuống chỉ còn 1,6 ở nhóm dùng mật ong khi bị kích ứng bởi hỗn hợp axit-cồn [8].

Tuy nhiên, giới hạn lớn của các bằng chứng trên là đa phần mới thực hiện trên động vật thí nghiệm với dịch chiết mật ong đơn lẻ [4], [5], [6], [7], [8]. Trong hỗn hợp tỏi ngâm mật ong tự chế tại nhà, tỷ lệ tỏi tươi thường rất lớn. Hoạt chất lưu huỳnh từ tỏi sống khi chưa được thủy phân hoàn toàn vẫn giữ nguyên tính kích thích mạnh mẽ, đủ sức lấn át khả năng bảo vệ của mật ong và gây trợt niêm mạc nếu thành dạ dày đang hoàn toàn rỗng [1], [2].

Những hiểu lầm tai hại khi tự ngâm tỏi mật ong

Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "càng cay nồng, tỏi càng phát huy công hiệu trị bệnh". Nhiều người vội vàng dùng tỏi mới ngâm vài ngày, lúc tép tỏi còn hăng nồng và chứa lượng lớn hợp chất kích ứng. Dữ liệu khoa học cho thấy bột tỏi sống gây tổn thương trợt loét, trong khi chiết xuất tỏi già không gây hại niêm mạc [2]. Việc ngâm tỏi chưa đủ thời gian khiến lượng chất kích ứng không kịp chuyển hóa [2].

Hiểu lầm thứ hai là mật ong có thể dùng bao nhiêu tùy thích vì là dược liệu lành tính. Thực tế, nghiên cứu năm 2018 lưu ý rằng liều mật ong quá cao (4250 mg/kg) lại kém hiệu quả làm lành tổn thương hơn liều thấp (2125 mg/kg) [4]. Nguyên nhân là do mật ong có tính axit (pH 3,88), nếu uống quá đậm đặc lúc bụng rỗng có thể làm tăng tính axit của dịch vị dạ dày [4].

Nhiều người cũng nhầm lẫn cảm giác nóng rát ngực sau khi uống hỗn hợp này là dấu hiệu dạ dày "đang thải độc". Thực chất, tỏi sống liều cao thường xuyên gây ra chứng ợ nóng, nôn ói và trào ngược axit dịch vị, đó là triệu chứng kích thích quá mức chứ không phải phản ứng hồi phục [1], [3].

Những ai nên thận trọng với tỏi ngâm mật ong?

Những người đang mắc bệnh lý viêm trợt niêm mạc dạ dày, loét dạ dày - tá tràng hoặc hội chứng trào ngược dạ dày thực quản cần tuyệt đối tránh uống tỏi ngâm mật ong lúc đói [1], [2]. Các tổn thương niêm mạc sẵn có sẽ dễ bị ăn mòn và bốc hỏa dữ dội hơn dưới tác động của tỏi sống [1], [2].

Người có cơ địa nhạy cảm đường ruột cũng cần cảnh giác. Nghiên cứu năm 2020 cho thấy tỏi liều cao ở người nhạy cảm gây tiêu chảy, buồn nôn, tim đập nhanh, hạ huyết áp tư thế đứng nhẹ và nhức đầu [3]. Tỏi sống khi dùng lúc đói còn làm rối loạn khuẩn búng ruột và sinh chướng hơi nghiêm trọng [3].

Đặc biệt, bệnh nhân sắp phẫu thuật phải ngừng dùng tỏi liều cao từ 7 đến 10 ngày trước mổ do nguy cơ kéo dài thời gian chảy máu [3]. Những người đang sử dụng thuốc chống đông máu hoặc thuốc ức chế protease cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng chế phẩm tỏi thường xuyên [3]. Ngoài ra, việc dùng tỏi sống kéo dài liều quá cao còn tiềm ẩn nguy cơ tan máu dẫn đến thiếu máu và gây tổn hại đến chức năng gan, tim hay quá trình sinh tinh [1], [3].

Cách dùng tỏi ngâm mật ong an toàn cho hệ tiêu hóa

Để bảo vệ đường tiêu hóa, nguyên tắc quan trọng nhất là không bao giờ uống hỗn hợp này khi bụng hoàn toàn trống rỗng [1]. Thời điểm an toàn nhất là dùng sau bữa ăn chính từ 30 đến 60 phút, khi lòng dạ dày đã có thức ăn che chở lớp biểu mô.

Về liều lượng, chỉ nên dùng một lượng nhỏ từ 1 đến 2 thìa cà phê nước cốt mật ong pha loãng cùng một cốc nước ấm lớn. Việc pha loãng giúp trung hòa nồng độ axit tự nhiên của mật ong và làm dịu hoạt tính nồng của tỏi đối với niêm mạc [4]. Mỗi lần chỉ nên dùng từ 1 đến 2 tép tỏi nhỏ, tránh lạm dụng ăn quá nhiều tép tỏi cùng lúc [1], [3].

Về thời gian ngâm, cần để hũ tỏi ngâm mật ong lên men tự nhiên tối thiểu từ 1 đến 3 tháng trước khi đem ra dùng. Quá trình ngâm ủ kéo dài tương tự như việc tạo chiết xuất tỏi già giúp các hợp chất kích thích chuyển hóa thành dạng lành tính hơn, giảm hẳn nguy cơ gây xung huyết niêm mạc [2]. Nếu tự làm tại nhà, có thể hấp sơ tép tỏi qua nhiệt độ nhẹ trước khi ngâm để hạn chế tính ăn mòn của tỏi sống [1], [2].

Tỏi ngâm mật ong là sự kết hợp đem lại một số lợi ích sinh học tiềm năng cho cơ thể. Dẫu vậy, việc lạm dụng hoặc uống sai thời điểm vào lúc đói có thể biến hỗn hợp bổ dưỡng thành tác nhân gây loét và bào mòn niêm mạc tiêu hóa [1], [2]. Hãy sử dụng đúng liều, đúng thời điểm sau bữa ăn và lắng nghe phản ứng của cơ thể để bảo vệ dạ dày một cách bền vững.