Nhiều người có thói quen dùng thảo mộc hàng ngày để thanh lọc cơ thể, trong đó trà xô thơm (sage) được ưa chuộng nhờ hương vị đặc trưng và nhiều lợi ích sức khỏe. Tuy nhiên, việc lạm dụng thức uống này trong thời gian dài có thể tiềm ẩn những hiểm họa khó lường cho hệ thần kinh.
Uống quá nhiều trà xô thơm mỗi ngày có thể dẫn đến nguy cơ nhiễm độc chất thujone [1], [2]. Đây là một hợp chất monoterpene tự nhiên có hoạt tính sinh học mạnh, nếu tích tụ quá mức sẽ gây tác động tiêu cực trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương [1], [3].
Thủ phạm gây độc: Thujone và camphor trong lá xô thơm
Lá cây xô thơm thông thường (Salvia officinalis) chứa khoảng 1-2% tinh dầu [1]. Trong thành phần tinh dầu này, các hoạt chất chiếm tỷ lệ lớn gồm alpha-thujone (10-60%), beta-thujone (4-36%) cùng với camphor (5-20%) [1].
Tại một nghiên cứu phân tích tinh dầu xô thơm trồng tại Romania, alpha-thujone là thành phần chính chiếm từ 31,23% đến 52,86% [4]. Sự hiện diện với hàm lượng cao của các ketone monoterpenoid như thujone và camphor chính là nguyên nhân có thể gây ra độc tính cho các sản phẩm từ cây xô thơm [4].
Bên cạnh thujone, camphor cũng là một hợp chất mang độc tính đáng chú ý [1]. Theo cơ quan chức năng, lượng tiêu thụ chỉ từ 0,7 đến 1,0 g camphor đã có thể gây tử vong ở trẻ em [1]. Khi người dùng uống trà xô thơm quá đậm đặc hoặc kéo dài liên tục, các hoạt chất này sẽ dần tích tụ trong cơ thể [1], [5].
Cơ chế thujone tấn công hệ thần kinh trung ương
Thujone là một monoterpene hai vòng, tồn tại dưới hai dạng đồng phân tự nhiên là alpha-thujone và beta-thujone [3]. Do có trọng lượng phân tử nhỏ và đặc tính ưa mỡ (lipophilic), thujone được cơ thể hấp thu rất nhanh chóng [3].
Khi đi vào hệ tuần hoàn, thujone tác động trực tiếp lên hệ thần kinh thông qua việc điều hòa các kênh chloride của thụ thể GABA (axit gamma-aminobutyric) [3]. Trong đó, đồng phân alpha-thujone có hiệu lực mạnh gấp 2 đến 3 lần so với đồng phân beta-thujone [3]. Ngoài ra, hợp chất này còn nhắm vào các thụ thể cannabinoid CB1 và serotonin 5-HT3 [3].
Việc phong bế hoặc can thiệp vào hoạt động dẫn truyền ức chế của GABA khiến tế bào thần kinh rơi vào trạng thái kích thích quá mức [1], [3]. Tình trạng này giải thích vì sao khi ngộ độc thujone liều cao, người bệnh dễ xuất hiện các cơn co giật dạng động kinh hoặc co cứng - co giật cơ [1]. Quá trình chuyển hóa nhanh của thujone tạo ra chất chuyển hóa chính là 7-hydroxy-alpha-thujone, và các nghiên cứu chỉ ra rằng tác động thần kinh này có thể đảo ngược hoàn toàn khi ngừng phơi nhiễm [3].
Bằng chứng khoa học về giới hạn an toàn và độc tính
Nghiên cứu công bố năm 2011 đã sử dụng kỹ thuật sắc ký khí khối phổ (GC/MS) để đo lường thujone và camphor trong trà xô thơm [5]. Phương pháp đạt độ thu hồi từ 93,7% đến 104,0% (trung bình 99,1%) với khoảng tuyến tính từ 0,1 đến 80 mg/L [5]. Kết quả cho thấy hàm lượng trung bình của thujone và camphor trong dịch hãm trà thực phẩm là 4,4 mg/L và 16,7 mg/L; trong khi ở trà dược liệu tương ứng là 11,3 mg/L và 25,4 mg/L [5].
Thời gian hãm trà có ảnh hưởng rõ rệt đến lượng hoạt chất chiết xuất được [5]. Lượng thujone và camphor tăng dần trong khoảng 5 phút đầu tiên ngâm nước sôi và sau đó đạt mức bão hòa [5]. Khi pha dạng trà lỏng thông thường, lượng thujone hòa tan thu được trung bình chỉ bằng khoảng 30% so với phương pháp chiết kiệt bằng cồn 60 độ [5]. Dựa trên kết quả này, người khỏe mạnh có thể tiêu thụ trung bình từ 3 đến 6 tách trà xô thơm mỗi ngày mà không chạm tới ngưỡng gây độc [5].
Theo chuyên khảo của Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu (EMA), lượng thujone nạp vào cơ thể hàng ngày không được vượt quá 3 mg/người/ngày và thời gian sử dụng tối đa không quá 2 tuần [3]. Cơ quan này cũng cảnh báo rằng việc sử dụng kéo dài chiết xuất cồn hoặc tinh dầu nguyên chất của xô thơm có thể gây co giật dạng động kinh [1]. Các trường hợp ngộ độc lâm sàng do tinh dầu xô thơm biểu hiện bằng co giật co cứng - giật rung và hôn mê [1].
Một thử nghiệm năm 2004 trên tế bào gan chuột phân lập cũng cho thấy tinh dầu xô thơm ở nồng độ dưới 200 nl/ml không gây độc [6]. Tổn thương tế bào gan, biểu hiện qua rò rỉ enzym LDH và sụt giảm glutathione (GSH), chỉ xuất hiện ở nồng độ rất cao lên tới 2000 nl/ml [6].
Lợi ích sức khỏe và giới hạn của các nghiên cứu
Cây xô thơm từ lâu đã được ghi nhận với nhiều đặc tính dược lý giá trị như chống oxy hóa, kháng khuẩn, chống viêm và dọn dẹp gốc tự do [2]. Trong mô hình thực nghiệm động vật năm 2020, thuốc mỡ chứa tinh dầu xô thơm nồng độ 2% và 4% bôi ngoài da giúp vết thương nhiễm khuẩn mau lành, giảm các chất trung gian gây viêm như IL-6, IL-1beta, TNF-alpha và tăng các yếu tố tăng trưởng mô FGF-2, VEGF [7].
Dù việc sử dụng bình thường được coi là an toàn, các tác dụng phụ bất lợi có thể xảy ra nếu dùng quá mức loài Salvia officinalis do hàm lượng thujone cao [2]. Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng giới chuyên môn cần thận trọng cho đến khi có thêm những nghiên cứu dứt khoát xác nhận tính an toàn, chất lượng và hiệu quả của loài thảo dược này [2].
Dữ liệu thực nghiệm hiện có cho thấy chế phẩm từ lá xô thơm ít hoặc không thể hiện hoạt tính gây độc di truyền (genotoxicity) [1]. Tuy nhiên, các nghiên cứu chuyên sâu về khả năng gây ung thư cũng như các dữ liệu về độc tính sinh sản và phát triển ở động vật theo các hướng dẫn hiện hành vẫn chưa đầy đủ [1].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc xô thơm
Nhiều người lầm tưởng rằng mọi loài thảo mộc tự nhiên đều lành tính và uống càng nhiều, càng đậm đặc thì càng tốt. Thực tế, việc dùng Salvia officinalis quá mức hoàn toàn có thể gây ngộ độc do thujone tích tụ [1], [2].
Một hiểu lầm khác là đậy nắp ấm trà sẽ giữ lại toàn bộ độc chất. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh rằng việc hãm trà có đậy nắp hay mở nắp ấm không tạo ra sự khác biệt đối với lượng thujone và camphor hòa tan vào nước [5].
Ngoài ra, không phải loài xô thơm nào cũng chứa lượng thujone gây lo ngại giống nhau. Hàm lượng hoạt chất này biến thiên rất lớn giữa các loài thuộc chi Salvia và giữa các vùng địa lý khác nhau [1]. Chẳng hạn loài xô thơm Tây Ban Nha (Salvia lavandulaefolia) có thành phần tương tự như Salvia officinalis nhưng hầu như không chứa thujone, trở thành lựa chọn phù hợp hơn cho những ai lo ngại về nguy cơ dùng quá liều [1], [2].
Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Nhiều cơ quan quản lý và các nguồn tài liệu y tế khuyến cáo phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú nên tránh dùng lá xô thơm hoặc tinh dầu xô thơm [1]. Trẻ nhỏ cũng là đối tượng đặc biệt nhạy cảm, tuyệt đối không được tiếp xúc với tinh dầu xô thơm vì nguy cơ ngộ độc camphor gây tử vong ở liều thấp [1].
Những người có tiền sử động kinh hoặc các rối loạn co giật không nên dùng trà xô thơm đậm đặc hay các sản phẩm từ xô thơm trong thời gian dài [1]. Bản thân thujone làm giảm ngưỡng co giật thông qua việc can thiệp vào thụ thể GABA [3]. Những bệnh nhân đang điều trị bệnh lý nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng thường xuyên bất kỳ loại trà thảo mộc nào.
Hướng dẫn sử dụng trà xô thơm an toàn mỗi ngày
Để tận dụng hương vị của trà xô thơm mà không lo ngại độc tính thujone, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc pha chế và liều lượng đã được kiểm chứng. Khi pha trà, chỉ nên hãm lá xô thơm trong nước sôi tối đa khoảng 5 phút, vì sau mốc thời gian này các hoạt chất như thujone và camphor đã đạt mức bão hòa trong nước [5].
Về lượng dùng, không nên uống quá mức khuyến nghị trung bình từ 3 đến 6 tách trà mỗi ngày đối với người trưởng thành khỏe mạnh [5]. Tổng lượng thujone nạp vào không được vượt quá ngưỡng an toàn 3 mg mỗi ngày và không nên uống liên tục quá 2 tuần [3]. Tuyệt đối không tự ý uống tinh dầu xô thơm nguyên chất vì nguy cơ ngộ độc co giật và hôn mê rất cao [1].
Trà xô thơm là thức uống thảo mộc có nhiều giá trị nếu được sử dụng điều độ và đúng cách. Việc hiểu rõ ranh giới an toàn của các hoạt chất tự nhiên như thujone giúp bảo vệ sức khỏe hệ thần kinh và tránh được những rủi ro ngộ độc không đáng có.