Nhiều thai phụ thường xuyên tìm kiếm các loại rau dại, thảo mộc dân dã để đổi vị hoặc bổ sung dưỡng chất tự nhiên cho thai kỳ. Rau sao nhái (tên khoa học Cosmos caudatus, còn gọi là sao nhái hồng) là loại rau ăn sống phổ biến trong ẩm thực Đông Nam Á nhờ hương vị thơm nồng đặc trưng. Tuy nhiên, liệu loại rau này có thực sự an toàn khi đưa vào thực đơn của phụ nữ mang thai?
Câu trả lời ngắn gọn là thai phụ nên hết sức thận trọng và không nên tự ý lạm dụng rau sao nhái trong bữa ăn. Cho đến nay, chưa có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào xác nhận mức độ an toàn của loại rau này đối với thai kỳ và thai nhi. Việc ăn sống hay dùng các chế phẩm chiết xuất đậm đặc từ sao nhái tiềm ẩn nhiều rủi ro sinh học chưa được kiểm chứng đầy đủ.
Cơ chế tác động và thành phần hóa học của rau sao nhái
Rau sao nhái thuộc họ Cúc (Asteraceae), có nguồn gốc từ châu Mỹ Latinh và được sử dụng rộng rãi như vị thuốc dân gian tại Đông Nam Á [1], [2]. Loại cây này chứa nhiều hợp chất sinh học có hoạt tính mạnh mẽ. Các phân tích cho thấy rau sao nhái là nguồn cung cấp dồi dào axit ascorbic, quercetin, axit chlorogenic, catechin, rutin và kaempferol [2], [3].
Các hợp chất phenolic và saponin trong dịch chiết của lá sao nhái thể hiện khả năng chống oxy hóa vượt trội trong các thử nghiệm hóa học [1]. Ngoài ra, dịch chiết thực vật này còn cho thấy cơ chế ức chế enzym lipase tiêu hóa, dẫn đến giảm hấp thu chất béo và làm tăng lượng mỡ thải qua phân tương tự cơ chế của một số loại thuốc hỗ trợ giảm cân [3].
Bên cạnh đó, nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy chiết xuất lá sao nhái tác động trực tiếp lên các tế bào cơ trơn mạch máu (VSMC) [1]. Dịch chiết cồn phân đoạn butanol ở nồng độ trung bình (IC25) có khả năng ức chế lần lượt 53,93% sự di chuyển và 59,94% sự xâm lấn của tế bào cơ trơn mạch máu [1]. Tuy nhiên, đáng chú ý là khi ở nồng độ cao, tất cả các phân đoạn chiết xuất lại kích thích sự di chuyển và xâm lấn của các tế bào này trong điều kiện ống nghiệm [1]. Những thay đổi phản ứng sinh học tùy thuộc liều lượng này đòi hỏi phải có sự giám sát y khoa chặt chẽ.
Bằng chứng khoa học hiện tại nói lên điều gì?
Các nghiên cứu khoa học về rau sao nhái chủ yếu dừng lại ở mức thử nghiệm ống nghiệm (in vitro) và trên động vật thí nghiệm, hoàn toàn vắng bóng các thử nghiệm an toàn thực hiện trực tiếp trên cơ thể phụ nữ mang thai.
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2015 đã tiến hành rà soát dữ liệu trên các hệ thống PubMed và ScienceDirect từ năm 1995 đến tháng 1 năm 2015 [2]. Kết quả ghi nhận 15 bài báo khoa học chứng minh sao nhái có các đặc tính hạ đường huyết, hạ huyết áp, chống viêm, kháng khuẩn, kháng nấm và bảo vệ xương [2]. Dù tổng quan này kết luận các bài báo không ghi nhận tác dụng tiêu cực nào liên quan đến mục đích dùng làm thuốc, tác giả cũng nhấn mạnh rằng toàn bộ dữ liệu mới chỉ thực hiện trên ống nghiệm hoặc động vật, và các thử nghiệm lâm sàng trên người là yêu cầu bắt buộc cần thực hiện [2].
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2017 tiến hành đánh giá tác dụng chống béo phì của dịch chiết cồn từ lá Cosmos caudatus trên chuột cống ăn chế độ nhiều chất béo [3]. Động vật thí nghiệm được chia ngẫu nhiên vào 6 nhóm, bao gồm nhóm ăn thông thường và nhóm ăn nhiều mỡ, được cho dùng bổ sung dịch chiết ở hai mức liều 175 mg/kg và 350 mg/kg thể trọng [3]. Kết quả cho thấy nhóm dùng dịch chiết có mức tăng cân giảm đáng kể (p < 0.05), đồng thời cải thiện nồng độ lipid huyết tương, insulin, leptin, ghrelin và adiponectin so với nhóm chỉ ăn nhiều mỡ [3]. Dù đem lại triển vọng chuyển hóa, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên chuột đực trưởng thành khỏe mạnh, không đánh giá tác động lên cơ quan sinh sản hay quá trình mang thai.
Để kiểm tra hiệu quả chuyển hóa trên người, một đề cương nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng đã được đăng ký và thiết kế năm 2016 tại Malaysia [4]. Thử nghiệm dự kiến tuyển chọn 100 bệnh nhân đái tháo đường týp 2, chia thành nhóm dùng bột sao nhái bổ sung và nhóm chứng, theo dõi các chỉ số chuyển hóa huyết thanh và nước tiểu tại các mốc ban đầu, 4 tuần, 8 tuần và 12 tuần [4]. Đây là nỗ lực đầu tiên nhằm kiểm tra tính an toàn và hiệu quả của loài rau này trên người bệnh tiểu đường [4], nhưng đối tượng nghiên cứu hoàn toàn loại trừ phụ nữ mang thai để đảm bảo y đức.
Giới hạn nghiên cứu và sự thiếu hụt dữ liệu trên thai kỳ
Dù sao nhái hồng có nhiều hoạt tính tiềm năng như chống oxy hóa, hỗ trợ điều hòa đường huyết và hạ mỡ máu [2], [3], giá trị ứng dụng thực tế cho thai phụ lại tồn tại rào cản rất lớn. Toàn bộ các nghiên cứu công bố không có bất kỳ báo cáo độc tính thai kỳ, độc tính gây quái thai hay đánh giá tác động của rau sao nhái lên sự phát triển của phôi mầm.
Quá trình hình thành cơ quan thai nhi là giai đoạn vô cùng nhạy cảm trước mọi tác nhân hóa thực vật. Việc một loại thảo mộc có hoạt tính sinh học mạnh như co giãn cơ trơn mạch máu hoặc tác động chuyển hóa sâu sắc [1], [3] có thể vô tình gây ra các cơn co bóp tử cung bất thường hoặc cản trở tuần hoàn nhau thai. Do đó, việc thiếu hụt thử nghiệm lâm sàng có đối chứng khiến rau sao nhái không được xếp vào nhóm an toàn cho thai kỳ.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng rau dại và thảo mộc
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ mọc tự nhiên hay các loại rau rừng như rau sao nhái là thực phẩm lành tính, không chứa hóa chất nên bà bầu dùng bao nhiêu cũng an toàn. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến. Bản thân thực vật chứa hàng trăm hoạt chất bảo vệ tự nhiên, và một số hợp chất thực vật có thể gây biến đổi sinh lý mạnh mẽ tương đương các hoạt chất trong dược phẩm.
Một hiểu lầm khác là cho rằng ăn sống thảo mộc để giữ nguyên dưỡng chất và vitamin là tốt nhất cho thai phụ. Tại các nước Đông Nam Á, sao nhái thường nằm trong nhóm "ulam" - tức các loại rau ăn sống không qua chế biến nhiệt [2]. Thói quen này làm tăng nguy cơ nhiễm ký sinh trùng, vi khuẩn gây bệnh đường ruột và các mầm bệnh truyền qua đất, đe dọa trực tiếp đến tính mạng của thai nhi và sức khỏe của người mẹ.
Những ai cần thận trọng với rau sao nhái?
Nhóm đầu tiên cần tuyệt đối thận trọng chính là phụ nữ đang mang thai trong suốt cả ba tam cá nguyệt, đặc biệt là 3 tháng đầu thai kỳ. Việc thiếu dữ liệu độc tính phôi thai học khiến việc sử dụng loại rau này trở thành một canh bạc rủi ro cho sức khỏe sinh sản.
Phụ nữ đang cho con bú cũng nên tránh dùng lượng lớn loại rau này vì chưa rõ các chất chuyển hóa từ lá sao nhái có bài tiết qua sữa mẹ hay ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa non nớt của trẻ sơ sinh hay không.
Những người có cơ địa dị ứng với các cây họ Cúc (Asteraceae) cần tránh tiếp xúc và sử dụng rau sao nhái để phòng ngừa nguy cơ sốc phản vệ hoặc viêm da tiếp xúc. Người đang dùng các thuốc hạ đường huyết hoặc thuốc chống đông máu cũng không nên tự ý dùng chiết xuất sao nhái do nguy cơ tương tác làm tăng hoặc giảm tác dụng của thuốc điều trị.
Hướng dẫn áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Nếu bạn đang mang thai, giải pháp an toàn và khoa học nhất là loại bỏ rau sao nhái ra khỏi thực đơn hàng ngày, thay thế bằng các loại rau củ truyền thống đã được chứng minh an toàn tuyệt đối như rau ngót nấu chín, rau dền, mồng tơi, cải bó xôi hoặc bông cải xanh.
Trong trường hợp bạn vô tình ăn một lượng nhỏ rau sao nhái như một loại rau gia vị ghém trong bữa ăn ngoài hàng quán, không nên quá hoang mang lo sợ. Hãy ngừng ăn ngay khi nhận biết loại rau, theo dõi các phản ứng của cơ thể như đau bụng, co thắt tử cung hoặc xuất huyết bất thường, và liên hệ với bác sĩ sản khoa nếu xuất hiện triệu chứng lạ.
Nếu bạn không thuộc nhóm đối tượng mang thai và muốn sử dụng rau sao nhái trong chế độ ăn, cần rửa thật sạch từng nhánh rau dưới vòi nước chảy để loại bỏ ký sinh trùng trước khi sử dụng. Đồng thời, chỉ nên ăn với lượng vừa phải như một loại rau gia vị, không nên phơi khô hãm nước uống thay trà hay tự ý sử dụng các viên chiết xuất đậm đặc thương phẩm kéo dài.
Giai đoạn thai kỳ đòi hỏi chế độ dinh dưỡng cẩn trọng và chuẩn mực. Mọi loại thực phẩm đưa vào cơ thể mẹ đều có thể vượt qua hàng rào nhau thai để tác động trực tiếp đến quá trình hình thành cơ thể em bé. Vì sức khỏe của cả mẹ và con, thai phụ hãy ưu tiên các nguồn dinh dưỡng quen thuộc, an toàn và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thử nghiệm bất kỳ loại rau dại hay thảo mộc mới nào.
