Áp lực công việc kéo dài khiến nhiều người tìm đến thảo dược tự nhiên để giảm căng thẳng và tăng năng lượng. Rhodiola rosea (cây rễ vàng) thường được chọn dùng mỗi ngày như giải pháp chống mệt mỏi. Thắc mắc phổ biến của người dùng là uống thảo dược này liên tục thời gian dài có gây độc cho gan, thận hay cần khoảng nghỉ chu kỳ không.

Câu trả lời ngắn gọn từ dữ liệu khoa học hiện có: Rhodiola rosea và hoạt chất chính salidroside không gây độc tính cấp tính hoặc bán cấp tính trên mô hình động vật [1] [2]. Tuy nhiên, dữ liệu lâm sàng trên người về độ an toàn dài hạn và quy tắc chia chu kỳ nghỉ vẫn chưa được thiết lập rõ ràng, trong khi các thử nghiệm hiện có còn hạn chế về phương pháp [3]. Do đó, người dùng không nên tự ý uống kéo dài vô thời hạn mà cần theo dõi phản ứng cơ thể và tham khảo ý kiến bác sĩ.

Thảo dược vùng núi cao và cơ chế giảm căng thẳng

Rhodiola rosea là cây thân thảo mọc ở vùng núi cao và vĩ độ bắc tại châu Âu, châu Á và Nga [4] [3]. Y học cổ truyền phương Đông cùng nhiều quốc gia sử dụng loài cây này từ hàng thế kỷ để tăng sức bền thể chất, giảm mệt mỏi và nâng cao năng lượng [1] [4] [3]. Trong lịch sử, người Viking dùng thảo dược này để tăng sức mạnh, người Siberia dùng hỗ trợ sinh sản, còn tại Mông Cổ cây được kê đơn cho bệnh lao và ung thư [3].

Căng thẳng mạn tính kéo dài dễ dẫn đến lo âu, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ, suy giảm miễn dịch, bệnh tim mạch và rối loạn chuyển hóa [5]. Trong Rhodiola rosea, salidroside (dẫn xuất 2-phenylethanol) được xác định là hợp chất sinh học có hoạt tính mạnh nhất [1] [4]. Thảo dược này giúp cơ thể tăng khả năng chống chịu trước các tác nhân gây căng thẳng chung, đồng thời làm chậm suy giảm vận động và miễn dịch do tuổi tác trên các mô hình thực nghiệm [5].

Về mặt miễn dịch, dịch chiết chuẩn hóa Rhodiola rosea và salidroside tác động trực tiếp lên hệ thống cytokine (các protein truyền tin của hệ miễn dịch) [1]. Cụ thể, chúng làm tăng tiết cả hai nhóm cytokine Th1 (gồm IL-2 và IFN-gamma) và Th2 (gồm IL-4 và IL-10) [1]. Cơ chế điều hòa kép này giúp củng cố phản ứng miễn dịch của cơ thể khi đối mặt với tác nhân gây hại [1].

Nghiên cứu độc tính và độ an toàn nói gì?

Để đánh giá việc dùng hàng ngày có gây hại cho cơ quan nội tạng không, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều phép thử độc tính. Một nghiên cứu công bố năm 2011 đánh giá độc tính và tác dụng điều hòa miễn dịch của dung dịch Rhodiola rosea chuẩn hóa (chứa 4,39% salidroside theo trọng lượng/thể tích) và hoạt chất salidroside riêng lẻ [1]. Thử nghiệm tiến hành trên chuột nhắt Balb/c uống hàng ngày ở các mức liều khác nhau, đối chiếu với nhóm chứng dùng nước cất hoặc CAPE [1]. Kết quả kiểm tra độc tính cấp tính và bán cấp tính cho thấy không có sự khác biệt về cân nặng, không có biến đổi bệnh lý và không ghi nhận bất thường nào ở chỉ số chức năng gan hoặc thận giữa các nhóm dùng thuốc [1]. Đồng thời, các cytokine Th1 và Th2 tăng có ý nghĩa thống kê theo liều lượng và thời gian dùng dung dịch chiết xuất (p < 0,05) [1]. Giới hạn của nghiên cứu là mới thực hiện trên chuột và hiệu quả điều hòa cytokine của salidroside đơn lẻ kém rõ rệt hơn, không phụ thuộc liều như dịch chiết toàn phần [1].

Một tổng quan năm 2020 về các cây thuốc Trung Hoa cũng xác nhận Rhodiola rosea không gây độc tính cấp tính hoặc bán cấp tính trên chuột cống [2]. Giá trị LD50 (liều gây chết 50% số động vật thử nghiệm) của Rhodiola rosea được xác định ở mức 28,6 mL/kg [2]. Con số này cho thấy ngưỡng an toàn cấp tính khá rộng trên mô hình động vật [2].

Do cây Rhodiola ngoài tự nhiên lớn chậm và có nguy cơ tuyệt chủng tại nơi sinh sống bản địa, một nghiên cứu năm 2022 đã kiểm tra độ an toàn của salidroside tổng hợp sinh học (từ vi khuẩn E. coli biến đổi gen lên men) có cấu trúc giống hệt tự nhiên [4]. Các nhà khoa học thực hiện xét nghiệm đột biến ngược trên vi khuẩn trong ống nghiệm và thử nghiệm độc tính trên chuột cống Sprague-Dawley cả hai giới đực, cái [4]. Kết quả không ghi nhận khả năng gây đột biến gen ở bất kỳ nồng độ nào và không có tác dụng phụ trên chuột [4]. Mức liều không quan sát thấy tác dụng bất lợi (NOAEL) đạt ít nhất 2000 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày [4]. Nghiên cứu kết luận hoạt chất này không gây độc gen và an toàn để làm thực phẩm bổ sung, dù giới hạn là dữ liệu vẫn nằm ở giai đoạn tiền lâm sàng trên vi khuẩn và loài gặm nhấm [4].

Bằng chứng trên người và tác động dài hạn

Bên cạnh độ an toàn, tác động dùng dài hạn của thảo dược này cũng được khảo sát qua tuổi thọ của các sinh vật mô hình. Một bài tổng quan năm 2018 cho biết dịch chiết Rhodiola rosea giúp kéo dài tuổi thọ ở ruồi giấm, giun và nấm men mà không làm thay đổi lượng thức ăn tiêu thụ hàng ngày, cân nặng hay khả năng sinh sản [5]. Đáng chú ý, dịch chiết mã SHR-5 giúp tăng tuổi thọ trung bình của ruồi giấm lên tới 24% và tuổi thọ tối đa lên 31% [5]. Tác dụng này không phụ thuộc vào con đường hạn chế calo (như protein SIR2, tín hiệu insulin hay TOR), nhưng phụ thuộc vào sự biểu hiện của protein điều hòa Msn2/Msn4, Yap1 và thành phần chế độ ăn, đặc biệt là tỷ lệ đạm trên tinh bột hoặc hàm lượng đường sucrose [5]. Giới hạn lớn nhất là kết quả kéo dài tuổi thọ này mới dừng ở côn trùng và vi sinh vật, chưa thể suy rộng trực tiếp sang con người [5].

Khi xét đến các thử nghiệm lâm sàng trên người, một tổng quan hệ thống công bố năm 2012 đã rà soát 6 cơ sở dữ liệu điện tử để đánh giá hiệu quả và độ an toàn của Rhodiola rosea đối với chứng mệt mỏi thể chất và tinh thần [3]. Từ 206 bài báo ban đầu, có 11 nghiên cứu đáp ứng tiêu chí đưa vào phân tích, bao gồm 10 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên (RCT) và 1 thử nghiệm lâm sàng có đối chứng (CCT) [3]. Kết quả cho thấy 2 trong số 6 thử nghiệm về mệt mỏi thể chất ở người khỏe mạnh và 3 trong số 5 thử nghiệm RCT về mệt mỏi tinh thần báo cáo thảo dược có hiệu quả [3]. Tuy nhiên, toàn bộ 11 nghiên cứu đều có nguy cơ sai lệch cao hoặc mắc lỗi báo cáo khiến việc đánh giá giá trị thực sự không rõ ràng [3].

Lợi ích, giới hạn bằng chứng và khoảng trống về chu kỳ nghỉ

Tổng hợp các dữ liệu trên cho thấy bức tranh hai mặt về Rhodiola rosea. Về lợi ích, thảo dược và hoạt chất salidroside thể hiện độ an toàn cao trong các phép thử ngắn hạn và trung hạn trên động vật, không gây tổn thương gan, thận, không gây đột biến gen ở liều rất cao (NOAEL 2000 mg/kg/ngày với salidroside sinh học) [1] [4] [2]. Một số thử nghiệm trên người cũng bước đầu ghi nhận tác dụng giảm mệt mỏi thể chất và tinh thần [3].

Tuy nhiên, giới hạn của bằng chứng hiện tại rất rõ rệt. Các nghiên cứu khẳng định không có độc tính chủ yếu mới dừng ở mức cấp tính và bán cấp tính trên chuột [1] [2]. Đối với con người, kết quả nghiên cứu còn mâu thuẫn và thiếu các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn, thiết kế chặt chẽ để loại trừ sai lệch [3]. Đặc biệt, các tài liệu nghiên cứu hiện có không đưa ra số liệu cụ thể về phác đồ "uống theo chu kỳ" (ví dụ uống mấy tuần rồi nghỉ mấy tuần) hay độ an toàn khi người dùng uống liên tục nhiều năm. Do thiếu dữ liệu chuẩn xác về việc tích lũy dài hạn trên người, người tiêu dùng không nên mặc định thảo dược tự nhiên là hoàn toàn vô hại khi dùng liên tục.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây rễ vàng

Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng thảo dược tự nhiên luôn an toàn tuyệt đối ở mọi liều lượng và thời gian sử dụng. Thực tế, ngay cả khi Rhodiola rosea không gây độc cấp tính và bán cấp tính trên chuột, các nhà khoa học vẫn phải xác định ngưỡng liều gây chết (LD50 là 28,6 mL/kg) và ngưỡng không gây hại (NOAEL) để kiểm soát rủi ro [4] [2]. Việc lạm dụng liều cao kéo dài ngoài tầm kiểm soát luôn tiềm ẩn nguy cơ chưa được biết rõ.

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng uống hoạt chất tinh khiết salidroside càng nhiều thì tác dụng tăng miễn dịch càng mạnh. Nghiên cứu năm 2011 chỉ ra rằng tác dụng điều hòa cytokine của riêng salidroside thực chất kém rõ rệt hơn so với dịch chiết Rhodiola rosea toàn phần và không tăng theo liều lượng [1]. Điều này chứng tỏ sự phối hợp tự nhiên giữa các hợp chất trong cây đóng vai trò quan trọng, không phải cứ tăng liều hoạt chất đơn lẻ là tốt hơn [1].

Hiểu lầm thứ ba là xem Rhodiola rosea như "thuốc trường sinh" hoặc thuốc đặc trị mệt mỏi đã được chứng minh hoàn toàn. Dù dịch chiết SHR-5 kéo dài tuổi thọ ruồi giấm tới 31%, tác dụng này bị ảnh hưởng mạnh bởi tỷ lệ đạm và đường trong khẩu phần ăn [5]. Trên người, bằng chứng giảm mệt mỏi vẫn còn mâu thuẫn do lỗi phương pháp nghiên cứu [3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù các chỉ số gan và thận trên chuột hoàn toàn bình thường sau đợt dùng ngắn hạn [1], những người có bệnh nền gan, thận mạn tính vẫn cần thận trọng vì chưa có dữ liệu dài hạn trên bệnh nhân thực tế.

Nhóm thứ hai cần lưu ý là người có bệnh lý liên quan đến hệ miễn dịch (như bệnh tự miễn) hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch. Do dung dịch Rhodiola rosea chuẩn hóa làm tăng đáng kể việc tiết các cytokine Th1 (IL-2, IFN-gamma) và Th2 (IL-4, IL-10) theo liều lượng và thời gian [1], việc uống thảo dược này hàng ngày có thể làm thay đổi phản ứng miễn dịch nền của cơ thể.

Phụ nữ mang thai, đang cho con bú, trẻ em và người đang điều trị bệnh tim mạch, chuyển hóa hoặc dùng thuốc kê đơn hàng ngày cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng. Không tự ý dùng thực phẩm bổ sung thay thế phác đồ điều trị y khoa.

Cách áp dụng thực tế và nguyên tắc an toàn

Khi chọn mua sản phẩm từ Rhodiola rosea, người tiêu dùng nên ưu tiên các chế phẩm chiết xuất chuẩn hóa (ví dụ chuẩn hóa hàm lượng salidroside hoặc dịch chiết SHR-5 đã qua nghiên cứu) từ nhà sản xuất uy tín [1] [5]. Hiện nay, nguồn salidroside tạo ra bằng công nghệ sinh học bền vững cũng là lựa chọn thay thế an toàn cho cây tự nhiên đang bị đe dọa [4].

Về thời gian sử dụng, do các nghiên cứu mới xác nhận tính an toàn ở giai đoạn cấp tính và bán cấp tính [1] [2], còn hiệu quả dài hạn trên người chưa đồng nhất [3], người dùng chỉ nên bổ sung theo từng đợt ngắn khi cơ thể thực sự căng thẳng hoặc mệt mỏi. Sau một đợt dùng, nên chủ động ngưng sử dụng một khoảng thời gian để đánh giá lại trạng thái cơ thể thay vì uống liên tục quanh năm.

Chế độ dinh dưỡng đi kèm cũng cần được chú ý. Nghiên cứu trên mô hình sinh vật cho thấy hiệu quả của dịch chiết Rhodiola rosea phụ thuộc vào thành phần bữa ăn, đặc biệt là tỷ lệ đạm trên tinh bột và lượng đường sucrose [5]. Do đó, người dùng nên kết hợp việc uống thảo dược với chế độ ăn cân bằng, hạn chế đường tinh luyện, ngủ đủ giấc và vận động hợp lý để kiểm soát căng thẳng gốc rễ [5].

Rhodiola rosea nhìn chung không gây độc tính cấp và bán cấp trên thực nghiệm, không làm hại gan thận ở liều nghiên cứu ngắn hạn [1] [2]. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng trên người vẫn còn hạn chế và thiếu dữ liệu an toàn khi dùng liên tục nhiều năm [3]. Sử dụng đúng liều khuyến cáo, dùng theo đợt ngắn khi cần thiết và hỏi ý kiến bác sĩ nếu có bệnh nền là nguyên tắc tốt nhất để bảo vệ sức khỏe.