Nhiều người khi thấy cổ họng đau rát, ngứa ngáy thường có thói quen nhấp một vài ngụm rượu mạnh hoặc uống bia lạnh vì nghĩ rằng nồng độ cồn sẽ giúp "sát trùng" khoang miệng và giảm nhanh cảm giác khó chịu. Thậm chí trong các buổi liên hoan, gặp gỡ, dù đang bị cảm lạnh hay đau họng, không ít người vẫn cố gắng nâng chén vì cho rằng một chút men say có thể giúp làm ấm người và nhanh khỏi bệnh.

Tuy nhiên, việc đưa đồ uống có cồn vào cơ thể trong thời điểm niêm mạc họng đang bị tổn thương là một sai lầm nghiêm trọng. Thực tế y khoa cho thấy, rượu bia không những không thể tiêu diệt được mầm bệnh tại họng mà còn tạo ra tác động tiêu cực kép, khiến niêm mạc bị bỏng rát, mất nước, giãn mạch tại chỗ và làm suy yếu hàng rào phòng thủ tự nhiên của cơ thể.

Cơ chế tác động tiêu cực của cồn lên niêm mạc họng

Viêm họng là tình trạng viêm nhiễm xảy ra ở các cấu trúc niêm mạc và dưới niêm mạc của họng [1]. Dù nhiễm trùng là nguyên nhân phổ biến, tình trạng viêm này còn có thể bắt nguồn từ các quá trình viêm không do vi khuẩn, trong đó việc lạm dụng rượu hoặc thuốc lá là một trong những tác nhân hàng đầu [1]. Khi cổ họng đang bị viêm, lớp biểu mô bảo vệ bề mặt đã trở nên mỏng manh, sung huyết và rất dễ bị kích ứng.

Khi uống rượu bia, cồn (ethanol) tiếp xúc trực tiếp với bề mặt hầu họng. Bản chất của cồn là một dung môi có tính háo nước mạnh. Khi đi qua niêm mạc họng đang tổn thương, cồn hút nước từ các tế bào biểu mô, làm khô lớp chất nhầy tự nhiên bao phủ bề mặt. Mất đi lớp màng nhầy này, các đầu mút dây thần kinh cảm giác dưới niêm mạc bị phơi bày trực tiếp, gây ra cảm giác đau rát dữ dội hơn.

Bên cạnh đó, cồn còn gây ra hiện tượng giãn các mao mạch nông dưới niêm mạc. Sự giãn mạch này thúc đẩy lưu lượng máu dồn về vùng mô đang bị viêm, làm tăng mức độ sưng nề, sung huyết và phù nề ở họng. Thay vì mang lại hiệu quả xoa dịu, người bệnh sẽ cảm thấy cổ họng nghẹn ứ, nuốt đau và vướng víu nhiều hơn sau khi uống rượu bia.

Đồng thời, đồ uống có cồn còn làm suy giảm phản ứng miễn dịch cục bộ. Khi niêm mạc bị cồn kích thích liên tục, khả năng tiết các kháng thể bảo vệ tại chỗ và các enzyme kháng khuẩn trong nước bọt bị ức chế. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho các loại vi khuẩn cơ hội hoặc virus xâm nhập sâu hơn vào lớp mô dưới niêm mạc, biến một đợt viêm họng nhẹ thành tình trạng nhiễm trùng phức tạp.

Những bằng chứng thực nghiệm về tác hại của cồn

Nhiều công trình nghiên cứu trên mô hình động vật đã làm sáng tỏ cơ chế mà ethanol làm tổn hại cấu trúc biểu mô đường hô hấp trên và tiêu hóa. Một nghiên cứu công bố năm 1999 trên 20 chuột cống đực giống Wistar được cho ăn chế độ dinh dưỡng dạng lỏng chứa 36% tổng lượng calo từ ethanol trong vòng 6 tháng [2]. Khi tiến hành phân tích hình thái niêm mạc thanh môn, các nhà khoa học ghi nhận sự giảm đáng kể độ dày biểu mô thanh môn ở cả mép trước và mép sau với ý nghĩa thống kê cao (p < 0.001) [2]. Tình trạng này chứng minh rằng việc tiếp xúc với ethanol gây teo biểu mô niêm mạc rõ rệt, từ đó làm gia tăng tính nhạy cảm của mô đối với các tác nhân hóa học và yếu tố gây hại [2].

Tác động làm teo và biến đổi cấu trúc tế bào biểu mô tiếp tục được khẳng định qua một nghiên cứu năm 1994, thực hiện trên 40 chuột cống đực Wistar cũng được nuôi bằng chế độ ăn chứa 36% calo từ ethanol trong thời gian 6 tháng [3]. Kết quả đo đạc hình thái cho thấy kích thước nhân tế bào đáy ở niêm mạc sàn miệng, rìa lưỡi và cuống lưỡi của nhóm dùng ethanol bị phì đại đáng kể (p < 0.001) [3]. Kích thước lớp tế bào đáy tăng lên và sự phân tầng của tế bào bị biến đổi [3]. Tỷ lệ tế bào ở pha S của chu kỳ tế bào cao hơn rõ rệt ở nhóm dùng ethanol (p < 0.01) [3]. Đáng chú ý, độ dày biểu mô trung bình của niêm mạc sàn miệng bị giảm rõ rệt (p < 0.01) [3]. Những tổn thương này phản ánh hiện tượng teo niêm mạc đi kèm với sự tăng sinh bù trừ quá mức, khiến biểu mô dễ bị tổn thương trước các tác nhân gây viêm và độc chất [3].

Không chỉ dừng lại ở đường hô hấp trên, các nghiên cứu tổng quan cũng nhấn mạnh rằng việc tiêu thụ rượu bia cả cấp tính lẫn mạn tính đều tác động tiêu cực đến khả năng vận động, gây viêm niêm mạc đường tiêu hóa từ thực quản đến dạ dày [4]. Một nghiên cứu năm 2021 trên mô hình cá vàng (Carassius auratus) cũng chỉ ra rằng việc tiếp xúc với ethanol gây tổn thương đường ruột nghiêm trọng, làm tăng các tế bào nhầy của biểu mô và các đại thực bào lưu thông, đồng thời gây mất tổ chức niêm mạc và thúc đẩy tình trạng viêm lan rộng [5]. Điều này cho thấy cồn và các chất chuyển hóa của nó có khả năng phá vỡ cấu trúc bảo vệ của niêm mạc trên diện rộng [5].

Tác động trên người: Rượu bia làm biến đổi tế bào niêm mạc miệng và họng

Ở người, những thay đổi bất thường của niêm mạc hầu họng dưới tác động của cồn đã được ghi nhận cụ thể qua các nghiên cứu lâm sàng. Một nghiên cứu tiến cứu công bố năm 2020 đã thực hiện phân tích hình thái tế bào học trên niêm mạc má của 102 bệnh nhân nghiện rượu (tiêu thụ tối thiểu 45 ml cồn mỗi ngày trong ít nhất 10 năm) so sánh với 102 người bình thường không uống rượu [6].

Kết quả quan sát dưới kính hiển vi và phân tích bằng phần mềm chuyên dụng cho thấy nhóm người uống rượu có sự gia tăng đáng kể diện tích tế bào chất trung bình (p < 0.001), diện tích nhân trung bình (p < 0.01) và tỷ lệ thông số tế bào trên nhân (p < 0.001) [6]. Điều này chứng minh rằng việc tiếp xúc kéo dài với cồn dẫn đến sự biến đổi hình thái tế bào niêm mạc miệng ngay từ trước khi các tổn thương ác tính hay tiền ung thư xuất hiện trên lâm sàng [6].

Hơn thế nữa, một nghiên cứu bệnh chứng quy mô lớn tại Ý thực hiện từ năm 1992 đến năm 2009 trên 946 ca bệnh ung thư khoang miệng và hầu họng, cùng 2.492 đối chứng nhập viện vì các bệnh không phải u bướu, đã phân tích mối liên hệ giữa tình trạng viêm và chế độ ăn uống [7]. Kết quả cho thấy chế độ ăn có tiềm năng gây viêm cao kết hợp với việc uống rượu bia và hút thuốc lá tạo ra tác động cộng hưởng mạnh mẽ làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh [7]. Rượu cùng thuốc lá được xác định là các yếu tố nguy cơ chính gây tổn hại và kích hoạt quá trình bệnh lý tại khoang miệng và hầu họng [7].

Khi một người đang bị viêm đau họng cấp, các tế bào niêm mạc vốn đang phải chịu đựng áp lực viêm nhiễm. Nếu tiếp tục đưa một lượng cồn vào, các tế bào này không chỉ bị tổn hại cấp tính do hiện tượng mất nước và bỏng hóa học mà còn bị cản trở quá trình tự sửa chữa, làm chậm trễ quá trình phục hồi biểu mô [3], [6].

Hiểu lầm phổ biến: Uống rượu để "sát trùng" cổ họng

Một trong những ngộ nhận dai dẳng nhất trong cộng đồng là cồn y tế dùng để sát trùng vết thương nên việc uống rượu mạnh như rượu ngâm, vodka hay rượu nếp có thể giúp làm sạch ổ vi khuẩn trong vòm họng.

Trên thực tế, nồng độ cồn có tác dụng diệt khuẩn hiệu quả trong y tế thường nằm trong khoảng 70 độ. Các loại rượu uống thông thường chỉ có nồng độ từ 12 đến 40 độ, hoàn toàn không đủ khả năng diệt khuẩn tức thì khi chỉ trôi qua họng trong vài giây. Ngược lại, nồng độ cồn này đủ mạnh để gây kích ứng, làm biến tính các protein trên màng tế bào niêm mạc đang viêm, gây hiện tượng bỏng nhẹ bề mặt và làm bong tróc lớp chất nhầy bảo vệ.

Nhiều người cảm thấy sau khi uống rượu thì cơn đau họng dường như dịu đi tạm thời. Đây thực chất chỉ là ảo giác do tác dụng ức chế thần kinh trung ương của cồn, làm tê liệt tạm thời cảm giác đau. Khi tác dụng an thần của cồn qua đi, niêm mạc họng sẽ bị khô rát, sung huyết và đau nhức dữ dội hơn rất nhiều so với ban đầu.

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Tác hại của rượu bia lên niêm mạc họng có thể xảy ra ở bất kỳ ai, nhưng một số nhóm người cần tuyệt đối tránh xa đồ uống có cồn khi cổ họng có dấu hiệu bất thường:

  • Người đang mắc viêm họng cấp hoặc mạn tính: Biểu mô niêm mạc họng của nhóm này đang bị tổn thương hoặc teo mỏng; việc uống rượu bia có thể gây viêm nặng hơn, kéo dài thời gian điều trị [1], [2].
  • Người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản: Rượu bia làm rối loạn vận động thực quản - dạ dày và gây tổn thương niêm mạc tiêu hóa [4]. Khi axit dạ dày trào ngược lên vòm họng kết hợp cùng cồn, niêm mạc họng sẽ phải chịu tổn thương kép nghiêm trọng [1], [4].
  • Người đang sử dụng thuốc điều trị: Uống rượu bia khi đang dùng kháng sinh, thuốc giảm đau hạ sốt hoặc thuốc chống viêm trị viêm họng có thể gây ngộ độc gan, giảm hiệu lực thuốc hoặc dẫn đến các phản ứng tương tác nguy hiểm.
  • Người có tiền sử sử dụng rượu bia nhiều năm: Nhóm đối tượng này vốn đã có những thay đổi vi thể ở cấu trúc tế bào niêm mạc miệng và họng, biểu mô mỏng hơn và tăng tính nhạy cảm với các chất độc [3], [6].

Khi xuất hiện các triệu chứng viêm họng kéo dài, đau dữ dội, sốt cao hoặc nuốt khó, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám, không nên tự ý dùng các loại rượu thuốc hay mẹo dân gian truyền miệng.

Cách chăm sóc và bảo vệ họng đúng cách trong đời sống

Để niêm mạc họng nhanh chóng hồi phục và duy trì độ ẩm tự nhiên, người bệnh nên thực hiện các biện pháp chăm sóc khoa học:

  • Bù nước đầy đủ: Uống nhiều nước lọc ấm mỗi ngày. Nước ấm giúp làm ẩm lớp niêm mạc, làm loãng chất đờm nhầy và tạo điều kiện cho các tế bào biểu mô phục hồi nhanh chóng.
  • Súc họng bằng dung dịch phù hợp: Sử dụng nước muối sinh lý ấm để súc họng nhẹ nhàng từ 2 đến 3 lần mỗi ngày. Nước muối giúp làm sạch vi khuẩn và chất nhầy bám dính mà không gây bỏng rát hay khô mô như cồn.
  • Tránh các chất kích ứng: Tuyệt đối kiêng hoàn toàn rượu bia, thuốc lá, đồ uống có gas và các thực phẩm quá cay, quá nóng hoặc quá chua trong suốt thời gian bị đau họng.
  • Giữ ấm và tạo độ ẩm không khí: Giữ ấm vùng cổ ngực khi trời lạnh hoặc khi nằm trong phòng điều hòa; có thể dùng máy tạo độ ẩm không khí trong phòng ngủ để tránh làm khô đường thở.
  • Bổ sung dinh dưỡng lành mạnh: Ưu tiên thức ăn mềm, lỏng, dễ nuốt như súp, cháo ấm; ăn nhiều rau xanh và trái cây tươi để tăng cường sức đề kháng cho cơ thể.

Việc bảo vệ niêm mạc họng đòi hỏi sự chăm sóc nhẹ nhàng và đúng phương pháp. Cắt đứt thói quen uống rượu bia khi cơ thể đang mệt mỏi hay đau họng chính là bước đầu tiên để bảo vệ đường hô hấp trên và giữ gìn sức khỏe toàn diện.