Nỗi băn khoăn bên bát cháo của người đang viêm họng

Mỗi khi cổ họng sưng rát, nuốt nước bọt cũng thấy nhói buốt, cháo luôn là món ăn đầu tiên được nhiều gia đình lựa chọn để bồi bổ. Món ăn mềm, lỏng này giúp người bệnh không phải nhai nhiều, giảm áp lực cơ học lên vùng hầu họng đang tấy đỏ. Dẫu vậy, một câu hỏi quen thuộc thường làm nảy sinh tranh cãi bên bàn ăn: người bệnh nên ăn bát cháo nóng hổi vừa bắc xuống bếp, hay nên đợi cháo nguội hẳn về nhiệt độ phòng mới an toàn và dễ nuốt?

Câu trả lời dưới góc nhìn sinh lý hầu họng là người bệnh nên chọn cháo ấm vừa phải (khoảng nhiệt độ gần với thân nhiệt, từ 35 đến 40 độ C) hoặc cháo để nguội mát tự nhiên, tuyệt đối không được ăn cháo nóng. Thức ăn nóng bốc khói không hề có tác dụng "tiêu diệt vi khuẩn" như quan niệm truyền miệng, mà ngược lại có thể gây tổn thương bỏng nhiệt chồng chất lên lớp niêm mạc vốn đã viêm phù. Việc thấu hiểu cơ chế bảo vệ hầu họng và kiểm soát nhiệt độ thức ăn là chìa khóa then chốt giúp cổ họng nhanh hồi phục.

Cơ chế vùng họng bị viêm và tác động của nhiệt độ thức ăn

Khi cổ họng bị vi khuẩn hoặc virus tấn công, lớp niêm mạc lót tại vòm họng, amidan và nắp thanh thiệt sẽ phản ứng bằng hiện tượng viêm cấp tính. Lúc này, các mạch máu tại chỗ giãn rộng, lượng máu dồn về nhiều khiến mô họng sưng tấy, đỏ ửng và trở nên nhạy cảm hơn bình thường trước bất kỳ kích thích cơ học hay nhiệt học nào. Các đầu mút dây thần kinh cảm giác bị phơi nhiễm, khiến cho việc co bóp của các khối cơ hầu họng để đẩy thức ăn xuống thực quản trở thành một trải nghiệm đau đớn.

Nếu người bệnh ăn một thìa cháo quá nóng, nhiệt lượng cao sẽ làm biến tính protein bề mặt tế bào niêm mạc ngay tức thì. Nhiệt độ cao làm các mao mạch vốn đang căng phồng bị vỡ hoặc tăng tính thấm, dẫn tới hiện tượng phù nề mô nghiêm trọng hơn, thậm chí gây phỏng rộp rát buốt. Ngược lại, nếu ăn cháo nguội hoàn toàn hoặc cháo để trong tủ lạnh quá lạnh, một số người có cơ địa nhạy cảm có thể phản xạ co thắt cơ họng cục bộ, gây cảm giác nghẹn vướng. Do đó, mức nhiệt độ ấm dịu, tương đồng với sinh lý cơ thể, là ngưỡng an toàn nhất giúp làm dịu niêm mạc và hỗ trợ phản xạ nuốt trơn tru.

Nguy cơ tiềm ẩn từ thức ăn quá nóng: Bài học từ y văn

Nhiều người thường có thói quen cố gắng húp cháo thật nóng để toát mồ hôi giải cảm. Tuy nhiên, y văn thế giới đã ghi nhận những hậu quả khôn lường từ việc nuốt thức ăn quá nóng khi họng đang thương tổn. Điển hình, một báo cáo ca bệnh công bố năm 2020 đã mô tả trường hợp một người đàn ông 48 tuổi xuất hiện triệu chứng sưng phù họng và khó nuốt trầm trọng sau khi ăn thức ăn quá nóng [1].

Chỉ vài giờ sau bữa ăn đó, bệnh nhân đột ngột suy sụp và thở dốc do tắc nghẽn đường thở cấp [1]. Mặc dù những người xung quanh và đội ngũ cấp cứu đã tích cực hồi sức tim phổi nhưng bệnh nhân không qua khỏi và tử vong ngay tại hiện trường [1]. Kết quả khám nghiệm tử thi cho thấy các nếp gấp sụn phễu nắp thanh môn bị phù nề rõ rệt, kèm theo các vùng viêm niêm mạc và hoại tử do bỏng nhiệt gần đó [1]. Nguyên nhân tử vong được xác định là do tắc nghẽn đường hô hấp trên vì phù nề lối vào thanh môn liên quan đến chấn thương nhiệt ở nắp thanh môn và vùng thanh hầu [1]. Dù viêm nắp thanh môn do nhiệt không bắt nguồn từ lửa là trường hợp hiếm gặp, tai nạn này là lời cảnh tỉnh nghiêm khắc: nhiệt độ thức ăn quá mức có thể dẫn tới tắc nghẽn đường thở và đe dọa trực tiếp tính mạng [1].

Khó nuốt trong viêm họng và chuẩn mực nhiệt độ chất lỏng

Khó nuốt là triệu chứng đồng hành quen thuộc trong hầu hết các đợt nhiễm trùng đường hô hấp trên. Một nghiên cứu dịch tễ học năm 1987 điều tra đợt bùng phát viêm họng do liên cầu khuẩn nhóm G tại một căn cứ quân sự ở Israel năm 1983 cho thấy, trong số 50 người mắc bệnh, toàn bộ 100% bệnh nhân được khám lâm sàng đều bị đau họng và khó nuốt [2]. Ngoài ra, có 46% bệnh nhân bị viêm amidan xuất tiết và 81% có thân nhiệt trên 37,5 độ C [2]. Ổ dịch bùng phát nhanh khi 37 người phát bệnh chỉ trong một đêm và buổi sáng ngày 5 tháng 5 [2]. Nuôi cấy dịch họng từ 37 bệnh nhân ghi nhận 32 trường hợp (chiếm 84%) dương tính với liên cầu khuẩn nhóm G [2]. Nguồn lây sau đó được xác định bắt nguồn từ thực phẩm thông qua một người chế biến mang mầm bệnh [2]. Con số 100% ca bệnh gặp khó khăn khi nuốt cho thấy đây là rào cản ăn uống lớn nhất của người viêm họng [2].

Để đánh giá mức độ nuốt khó một cách an toàn mà không làm tổn thương niêm mạc, y học luôn ưu tiên nhiệt độ ấm vừa phải. Trong nghiên cứu triển khai lâm sàng năm 2022 về phòng ngừa đau họng sau gây mê đặt nội khí quản, các tác giả đã nhắc lại thử nghiệm uống nước của chuyên gia người Nhật Toshio Wada đưa ra năm 1982 [3]. Đây là phương pháp kinh điển nhất để sàng lọc chức năng nuốt, trong đó người bệnh ngồi thẳng và uống một cốc nước ấm với dung tích 30 ml ở trạng thái bình thường [3]. Thử nghiệm dùng nước ấm giúp đánh giá chính xác các mức độ từ độ I (uống hết một hơi bình thường) đến độ V (uống khó khăn, sặc liên tục trên 10 giây) mà không gây kích ứng nhiệt lên vùng hầu họng đang nhạy cảm [3]. Tương tự, một bát cháo có độ ấm tương đương nước ấm sinh lý là giải pháp an toàn nhất để người bệnh tiếp nhận dinh dưỡng mà không bị sặc hay đau nhói.

Bằng chứng y khoa về cải thiện triệu chứng khó nuốt

Bên cạnh việc điều chỉnh nhiệt độ thức ăn mềm lỏng, người bệnh viêm họng nặng thường cần các biện pháp y khoa hỗ trợ để giải phóng tình trạng khó nuốt. Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã làm rõ hiệu quả của các chất kháng viêm tại chỗ trong việc khôi phục chức năng nuốt. Điển hình, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2013 tại 8 trung tâm y tế ban đầu ở Úc trên 373 bệnh nhân viêm họng do nhiễm trùng đường hô hấp trên đã kiểm nghiệm hạt vi nang flurbiprofen 8,75 mg [4]. Kết quả cho thấy 186 bệnh nhân dùng flurbiprofen giảm đáng kể cảm giác khó nuốt tại tất cả các thời điểm từ 5 đến 360 phút sau liều đầu tiên so với 187 người dùng giả dược, đồng thời cảm giác dịu đau xuất hiện ngay từ phút thứ 1 và duy trì kéo dài ít nhất 6 giờ [4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự suy giảm triệu chứng khó nuốt duy trì liên tục từ ngày thứ 1 đến ngày thứ 3 [4].

Tiếp tục nghiên cứu tác dụng này, một thử nghiệm mù đôi năm 2014 trên 198 người trưởng thành bị đau họng cấp và viêm họng amidan đã chia ngẫu nhiên 101 người dùng viên ngậm flurbiprofen 8,75 mg và 97 người dùng giả dược [5]. Sau một liều đơn, tình trạng khó nuốt và sưng họng giảm kéo dài trong 4 giờ [5]. Khi sử dụng nhiều liều trong 24 giờ, nhóm dùng hoạt chất giảm tới 45% cảm giác khó nuốt và giảm 44% mức độ sưng họng so với nhóm giả dược [5].

Năm 2016, một nghiên cứu mù đôi khác trên 204 bệnh nhân viêm họng (102 người mỗi nhóm) dùng viên ngậm trong 7 ngày cũng xác nhận: trong 24 giờ đầu, người dùng viên ngậm chứa hoạt chất giảm được 66% tình trạng khó nuốt và 40% cảm giác sưng họng so với giả dược [6]. Cùng năm 2016, một phân tích trên 204 bệnh nhân, trong đó có 124 người (chiếm 60,8%) mô tả họng bị sưng tấy và viêm ngay từ đầu, đã cho thấy mức độ thuyên giảm khó nuốt trong 24 giờ lên tới 99,6% so với giả dược ở nhóm có họng sưng viêm [7].

Ở những trường hợp can thiệp ngoại khoa như vi phẫu thanh quản, việc giảm đau để bệnh nhân dễ ăn uống cũng được chú trọng. Nghiên cứu năm 2014 so sánh giữa parecoxib 0,5 mg/kg và morphin 50 mcg/kg trên 50 bệnh nhân cho thấy cả hai nhóm đều kiểm soát điểm đau họng tương đương nhau, nhưng nhóm dùng parecoxib có tỷ lệ gặp tác dụng phụ toàn diện thấp hơn rõ rệt (12% so với 36%) [8]. Những dữ liệu này khẳng định rằng, khi tình trạng sưng viêm được ức chế, phản xạ nuốt thức ăn sẽ dễ dàng hơn rất nhiều.

Lợi ích, giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Từ các dữ liệu y văn, có thể thấy việc bảo vệ vùng họng khỏi các tác nhân gây hại cục bộ là nguyên tắc vàng. Lợi ích của việc ăn cháo ấm nhẹ hoặc cháo nguội vừa là giúp niêm mạc không phải chịu thêm stress nhiệt, duy trì lượng nước và năng lượng cho cơ thể trong giai đoạn miễn dịch đang hoạt động mạnh. Bằng chứng lâm sàng đã chứng minh chấn thương nhiệt từ đồ ăn quá nóng là mối nguy có thật và có thể dẫn tới tử vong do phù nề thanh quản [1].

Dù vậy, cần nhìn nhận khách quan giới hạn của bằng chứng: các trường hợp bỏng nắp thanh môn gây tử vong do ăn uống như ca bệnh năm 2020 là biến cố cá biệt, ít gặp trong đời sống thường nhật [1]. Tuy nhiên, tổn thương vi thể, sự bỏng rát và phù nề nhẹ do cháo nóng gây ra là điều xảy ra rất phổ biến.

Một hiểu lầm tai hại mà nhiều người mắc phải là tin rằng "cháo thật nóng mới làm tan đờm và sát khuẩn vòm họng". Thực tế, vi khuẩn hay virus nằm sâu trong biểu mô không thể bị tiêu diệt bởi nhiệt độ của thức ăn mà bạn có thể nuốt; nhiệt độ ấy chỉ đủ để làm phỏng niêm mạc lành của bạn. Một hiểu lầm khác là để cháo nguội ngắt hoặc lấy từ tủ lạnh ra ăn để "chườm lạnh cho đỡ sưng". Cháo quá đặc và dính khi nguội lạnh có thể bám dính vào thành họng, gây khó nuốt và dễ gây kích ứng ho ở những người có đường thở mẫn cảm.

Ai nên đặc biệt thận trọng khi ăn uống lúc đau họng?

Một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý kiểm tra nhiệt độ và độ loãng của cháo trước khi ăn để đảm bảo an toàn tuyệt đối:

  • Trẻ nhỏ: Trẻ em có lớp niêm mạc hầu họng rất mỏng manh và đường thở hẹp. Trẻ chưa có khả năng diễn đạt chính xác cảm giác nóng rát, do đó nếu cha mẹ cho ăn cháo khi còn bốc khói, nguy cơ bỏng rát và phù nề đường thở trên là rất cao.
  • Người cao tuổi hoặc bệnh nhân sau phẫu thuật, tai biến: Nhóm đối tượng này thường có phản xạ nuốt suy giảm. Như nghiên cứu đã chỉ ra, việc đánh giá nuốt qua nước ấm cho thấy phản xạ ho sặc có thể xảy ra từ 5 đến trên 10 giây ở những người nuốt khó [3]. Cháo nóng có thể làm chậm phản xạ nuốt, dễ gây hít sặc vào khí quản.
  • Bệnh nhân viêm amidan mủ, viêm họng có sốt cao: Đợt bùng phát vi khuẩn liên cầu cho thấy có tới 81% ca bệnh sốt trên 37,5 độ C và sưng đau họng dữ dội [2]. Khi cơ thể đang sốt và niêm mạc đang viêm đỏ rực, nạp thức ăn quá nóng sẽ khiến cơ thể càng bức bối và làm tăng sung huyết tại chỗ.

Cách áp dụng thực tế: Chế biến và chọn nhiệt độ cháo chuẩn

Để bát cháo trở thành liều thuốc tự nhiên êm dịu nhất cho vòm họng, người bệnh và người chăm sóc nên tuân thủ các bước thực hành đơn giản sau:

  • Nhiệt độ lý tưởng: Sau khi nấu chín, múc cháo ra bát và để nguội tự nhiên trong khoảng 10-15 phút. Nhiệt độ lý tưởng khi đưa vào miệng là khoảng 35 đến 40 độ C, tức là khi sờ tay vào thành bát thấy ấm nhẹ, nếm thử một thìa nhỏ thấy êm dịu, không hề có cảm giác gắt hay rát lưỡi.
  • Độ lỏng mịn: Khi bị đau họng, nên nấu cháo loãng hơn thường ngày. Cháo xay nhuyễn hoặc rây qua lưới sẽ giúp giảm ma sát tối đa lên bề mặt amidan đang sưng tấy.
  • Thành phần dinh dưỡng: Bổ sung thịt nạc, ức gà hoặc cá băm nhuyễn để cung cấp đạm, kết hợp cùng các loại rau củ mềm như cà rốt, bí đỏ nhằm bổ sung vitamin. Tuyệt đối không cho nhiều tiêu, ớt, gừng cay nóng hay các loại gia vị nồng vì chúng sẽ gây kích ứng bỏng rát tương tự như nhiệt độ cao.
  • Cách ăn: Ăn từng thìa nhỏ từ tốn, không ngậm cháo quá lâu trong miệng. Nên chia nhỏ thành 4-5 bữa cháo ấm trong ngày thay vì ăn một bát quá lớn để giảm áp lực co bóp của vòm họng.

Lời khuyên cân bằng cho người bệnh

Cháo ấm nhẹ hoặc cháo nguội mát vừa phải là lựa chọn hoàn hảo nhất để bảo vệ vòm họng đang sưng viêm, giúp việc nuốt thức ăn không còn là nỗi ám ảnh. Người bệnh hãy từ bỏ thói quen ăn uống quá nóng để phòng ngừa các tổn thương bỏng nhiệt và biến chứng đường thở nguy hiểm. Nếu tình trạng đau họng, khó nuốt kéo dài quá vài ngày hoặc kèm theo sốt cao, khó thở, người bệnh cần đi khám chuyên khoa tai mũi họng để được chẩn đoán và điều trị y khoa phù hợp, không nên tự ý dùng thuốc hay phụ thuộc hoàn toàn vào chế độ ăn.