Nhiều nam giới khi được kê đơn thuốc statin điều trị rối loạn mỡ máu thường nảy sinh tâm lý e ngại. Một băn khoăn rất phổ biến là liệu nhóm thuốc này có làm suy giảm hormone sinh dục nam và ảnh hưởng tới bản lĩnh phái mạnh hay không. Sự thật là statin có thể khiến nồng độ testosterone suy giảm nhẹ, nhưng mức biến động này hầu như không làm xáo trộn khả năng tình dục hay sức khỏe tổng thể.
Bản chất của hiện tượng hạ nhẹ hormone bắt nguồn từ việc statin ức chế quá trình tổng hợp cholesterol tại gan, vốn là nguồn nguyên liệu chính để sản sinh testosterone [1], [2]. Dù nồng độ hormone tự do có thể giảm nhẹ khi kiểm tra cận lâm sàng, người bệnh tuyệt đối không được tự ý ngừng thuốc vì lợi ích bảo vệ tim mạch vượt trội hoàn toàn [1], [3].
Mối liên hệ giữa cholesterol và hormone nam
Để hiểu rõ nguồn cơn, cần nhìn vào con đường sinh học của cơ thể. Cholesterol thường bị xem là yếu tố tiêu cực gây hại mạch máu, song thực tế đây lại là hợp chất tiền thân thiết yếu để tinh hoàn và tuyến thượng thận tổng hợp các hormone steroid, bao gồm cả testosterone [1], [2]. Khi đi vào cơ thể, statin hoạt động bằng cách ức chế men HMG-CoA reductase, từ đó ngăn chặn quá trình sinh tổng hợp cholesterol nội sinh [2], [4].
Khi lượng cholesterol toàn phần và lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL-C) trong máu hạ xuống rõ rệt, nguồn "nguyên liệu thô" cung cấp cho các tuyến nội tiết cũng bị thu hẹp phần nào [1], [5]. Điều này dẫn đến sự sụt giảm nhẹ lượng testosterone lưu hành trong huyết thanh [1], [4]. Tuy vậy, phạm vi sinh lý của testosterone ở người trưởng thành rất rộng, do đó một mức suy giảm vừa phải thường không chạm tới ngưỡng gây ra rối loạn sinh lý trên thực tế [3].
Nghiên cứu chỉ ra mức giảm hormone thực tế
Nhiều công trình dịch tễ học và can thiệp lâm sàng đã theo dõi sát sao mức thay đổi hormone này trên các nhóm đối tượng khác nhau. Một nghiên cứu tiến hành năm 2016 trên 151 nam giới mắc đái tháo đường týp 2 kèm tăng cholesterol máu đã đánh giá tác động của hoạt chất rosuvastatin [1]. Kết quả ghi nhận sau 6 tháng điều trị, nồng độ testosterone tự do giảm từ 22,4 ng/ml xuống 20,9 ng/ml (p = 0,006) [1]. Khi cho nhóm bệnh nhân ngừng thuốc 6 tháng tiếp theo, chỉ số testosterone tự do đã tăng trở lại mức 22,6 ng/ml [1]. Đáng chú ý, điểm số chức năng tình dục (SHIM) của người tham gia không thay đổi đáng kể qua ba giai đoạn (16,3 so với 16,0 rồi 16,3; p = 0,944) [1].
Trước đó, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2015 trong khuôn khổ Nghiên cứu Rotterdam trên 4.166 nam giới cũng phân tích mối liên quan giữa việc dùng statin và testosterone huyết thanh [4]. Phân tích đa biến có hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu cho thấy người đang dùng statin từ 1 đến 6 tháng hoặc trên 6 tháng có mức testosterone toàn phần thấp hơn so với người chưa từng dùng (với hệ số beta lần lượt là -1,24 và -1,14 nmol/l) [4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận xu hướng nồng độ testosterone toàn phần lẫn testosterone không gắn SHBG giảm nhiều hơn khi dùng liều statin cao hơn [4]. Tuy nhiên, những người đã ngưng statin trong quá khứ không còn ghi nhận sự khác biệt này [4].
Tại Mỹ, nghiên cứu trên 4.903 nam giới tham gia Tuần lễ Nâng cao Nhận thức Ung thư Tuyến tiền liệt (2007-2008), trong đó có 1.379 người dùng statin, cho thấy nồng độ testosterone ở nhóm uống thuốc thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm không dùng (p < 0,001) sau khi đã hiệu chỉnh tuổi, chỉ số khối cơ thể (BMI) và chủng tộc [6]. Nồng độ kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA) trung bình ở nhóm dùng thuốc cũng thấp hơn nhẹ (1,56 ng/ml so với 1,48 ng/ml sau hiệu chỉnh, p = 0,008), nhưng tác động lâm sàng được đánh giá là hạn chế [6].
Ngoài ra, nghiên cứu thuần tập Đa sắc tộc về Xơ vữa động mạch (MESA) năm 2019 khảo sát 6.171 người lớn (tuổi trung bình 67) đã ghi nhận người dùng statin có mức globulin gắn hormone sinh dục (SHBG) thấp hơn 3,37 nmol/L ở nam và DHEA thấp hơn 0,70 nmol/L ở nam sau hiệu chỉnh [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu MESA không tìm thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa việc dùng statin với testosterone toàn phần hay testosterone sinh khả dụng [2].
Lợi ích tim mạch và giới hạn của bằng chứng
Việc suy giảm một phần nồng độ testosterone qua xét nghiệm máu hoàn toàn không đồng nghĩa với suy giảm sức khỏe chung. Một nghiên cứu năm 2021 dựa trên tập dữ liệu EMPATHY theo dõi nam giới tăng cholesterol máu có bệnh võng mạc đái tháo đường phát hiện testosterone giảm trung bình xuống 5,1 ng/mL song hành với đà giảm LDL-C trong 1 năm đầu dùng statin [5]. Dù vậy, mức testosterone sau 1 năm điều trị không hề liên quan đến sự gia tăng biến cố tim mạch trong 4 năm theo dõi [5].
Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2013 cũng chỉ ra rằng ý nghĩa lâm sàng của việc giảm testosterone do statin là rất khó xác định vì khoảng tham chiếu bình thường của testosterone vốn rất rộng [3]. Tác dụng phụ rối loạn cương dương do statin là hiếm gặp, một phần vì những lợi ích to lớn của statin trên hệ mạch máu đã bù đắp lại những biến động hormone ở mức độ này [3].
Dù vậy, các bằng chứng hiện có vẫn tồn tại giới hạn. Một số nghiên cứu trên bệnh nhân chuyên biệt ghi nhận kết quả khác biệt; chẳng hạn khảo sát năm 2010 trên 3.484 nam giới đi khám vì rối loạn cương dương cho thấy 244 người dùng statin có tỷ lệ testosterone toàn phần và tự do thấp hơn, kèm thể tích tinh hoàn nhỏ hơn và điểm triệu chứng suy sinh dục ANDROTEST cao hơn người không dùng [7]. Sự khác nhau giữa các nhóm dân số (người khỏe mạnh tầm soát cộng đồng so với người vốn đã có sẵn rối loạn cương dương) cho thấy cần thêm nghiên cứu để xác định ranh giới ảnh hưởng lâm sàng [4], [7].
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm lớn nhất của nam giới là quy kết mọi dấu hiệu mệt mỏi hay giảm phong độ phòng the cho viên thuốc statin vừa uống vài tuần. Thực tế, rối loạn cương dương là tác dụng phụ rất hiếm gặp của thuốc hạ mỡ máu [3]. Đa phần các trục trặc phòng the ở lứa tuổi trung niên bắt nguồn từ tổn thương nội mô mạch máu do chính bệnh lý xơ vữa, đái tháo đường hoặc thói quen sinh hoạt kém lành mạnh gây ra.
Hiểu lầm thứ hai là lo sợ statin gây suy giảm hormone vĩnh viễn. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh sự sụt giảm hormone chỉ mang tính tạm thời trong giai đoạn dùng thuốc và nồng độ testosterone tự do đã phục hồi về mức ban đầu sau 6 tháng dừng thuốc [1]. Không có bằng chứng nào cho thấy statin gây tổn thương không thể hồi phục cho chức năng sản xuất hormone ở người dùng trong quá khứ [4].
Ai nên thận trọng khi điều trị
Những nam giới vốn đã có bệnh lý suy sinh dục từ trước, tinh hoàn teo nhỏ hoặc đang điều trị các vấn đề rối loạn cương dương nặng cần trao đổi kỹ với bác sĩ chuyên khoa [7]. Nếu xuất hiện đồng thời các triệu chứng lâm sàng rõ rệt của suy giảm hormone sinh dục (như mất ham muốn nghiêm trọng, teo cơ nhanh chóng) sau khi dùng liều cao statin, người bệnh nên thực hiện xét nghiệm định lượng [4], [3], [7].
Bệnh nhân lớn tuổi có nhiều bệnh lý chuyển hóa kèm theo như đái tháo đường týp 2 hay bệnh võng mạc cũng cần được theo dõi định kỳ cả bilan mỡ máu lẫn tình trạng sức khỏe tổng quát [1], [5]. Mọi phàn nàn về sinh lý cần được bác sĩ đánh giá toàn diện, loại trừ nguyên nhân tâm lý hay tổn thương thần kinh, mạch máu trước khi xem xét điều chỉnh thuốc.
Lời khuyên áp dụng thực tế
Người đang điều trị rối loạn lipid máu tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc hay ngắt quãng liều chỉ vì lo ngại suy giảm testosterone. Việc bỏ statin sẽ khiến mỡ máu lập tức tăng vọt trở lại, làm mất đi hàng rào bảo vệ tim mạch trước nguy cơ nhồi máu cơ tim hay đột quỵ [1].
Để duy trì nồng độ hormone nam giới ổn định một cách tự nhiên trong quá trình dùng thuốc, nam giới nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, ngủ đủ giấc và tăng cường tập luyện kháng lực. Việc kiểm soát tốt chỉ số đường huyết, cân nặng BMI và huyết áp cũng đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ chức năng sinh lý [4], [7]. Hãy uống thuốc đúng liều lượng, đúng thời điểm theo hướng dẫn của bác sĩ và chủ động tái khám định kỳ.
Sự sụt giảm testosterone khi dùng statin nếu có chỉ ở mức độ nhẹ và là hệ quả tất yếu của quá trình giảm cholesterol nguyên liệu [1], [4]. Lợi ích ngăn ngừa biến cố tim mạch của statin vượt trội hơn hẳn các biến động sinh hóa thoáng qua này [5], [3]. Hãy luôn thảo luận cởi mở với bác sĩ điều trị thay vì tự ý dừng thuốc để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe.
