Uống thuốc tây cùng lúc với thực phẩm bổ sung chất xơ có bị giảm tác dụng?

Nhiều người có thói quen uống chung các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe hoặc bột bổ sung chất xơ cùng lúc với thuốc điều trị buổi sáng để đỡ quên. Lối sống hiện đại khiến các sản phẩm bổ sung xơ hòa tan dạng bột, viên nang hoặc cốm trở thành lựa chọn phổ biến nhằm cải thiện hệ tiêu hóa và hạn chế táo bón. Tuy nhiên, việc đưa một lượng lớn chất xơ cô đặc vào đường tiêu hóa ngay tại thời điểm dùng thuốc tây có thể vô tình làm thay đổi cách thức cơ thể tiếp nhận hoạt chất điều trị.

Câu trả lời ngắn gọn theo các bằng chứng dược lý học là: việc dùng đồng thời thực phẩm bổ sung chất xơ với một số loại thuốc tây, điển hình là thuốc chống đông máu hoặc kháng sinh, có thể làm giảm khả năng hấp thu và sinh khả dụng của thuốc vào cơ thể. Tùy thuộc vào lượng xơ nạp vào cùng cấu trúc hóa học của phân tử thuốc, tương tác này có thể khiến nồng độ hoạt chất trong máu không đạt ngưỡng điều trị tối ưu.

Vì sao chất xơ cản trở thuốc hấp thu tại đường tiêu hóa?

Chất xơ trong khẩu phần ăn và các chế phẩm bổ sung được phân chia thành hai nhóm chính gồm chất xơ hòa tan và chất xơ không hòa tan. Về mặt sinh lý tiêu hóa, hai tác động rõ rệt nhất của chất xơ tại phần trên của ống tiêu hóa là kéo dài thời gian làm rỗng dạ dày và làm chậm quá trình hấp thu các chất dinh dưỡng ^[1]. Khi tiếp xúc với dịch tiêu hóa, một số dạng chất xơ có xu hướng trương nở, tạo thành mạng lưới vật lý nhớt giữ các hợp chất xung quanh lại ^[1].

Cơ chế này tương tự như một rào cản vật lý tự nhiên. Các phân tử thuốc sau khi rã ra từ dạng viên rắn có thể bị giữ lại hoặc hấp phụ không đặc hiệu vào cấu trúc sợi của chất xơ ^[2]. Khi bị bẫy trong khối gel hoặc liên kết vật lý này, phân tử thuốc khó tiếp cận với bề mặt biểu mô của niêm mạc ruột non – nơi diễn ra quá trình hấp thu chủ yếu ^[3]. Hơn nữa, các thành phần không tiêu hóa được từ thành tế bào thực vật sẽ mang theo những hợp chất bám dính đi thẳng xuống ruột già thay vì để chúng đi qua tuần hoàn cửa ^[3].

Ngoài ra, sinh khả dụng của một thuốc rắn dùng đường uống phụ thuộc chặt chẽ vào hàng loạt yếu tố như độ tan, tốc độ hòa tan, tính thấm qua màng ruột non và mức độ gắn kết với các chất có mặt trong lòng ống tiêu hóa ^[4]. Khi các tá dược hoặc chất bổ sung có tính chất hấp phụ xuất hiện cùng thời điểm, mức độ sinh khả dụng có thể bị suy giảm tùy thuộc vào khoảng trị liệu hẹp hay rộng của từng thuốc ^[4].

Bằng chứng khoa học về thuốc chống đông đường uống thế hệ mới (DOAC)

Các thuốc chống đông đường uống tác động trực tiếp như dabigatran, rivaroxaban hay apixaban đóng vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa và điều trị huyết khối tĩnh mạch, đột quỵ ở bệnh nhân tim mạch. Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu về sự tương tác giữa các loại thuốc DOAC và các chất dinh dưỡng đa lượng ^[5].

Các nghiên cứu chỉ ra rằng sự hiện diện của chất đạm, chất béo hoặc carbohydrate thông thường không gây ảnh hưởng đáng kể đến sinh khả dụng của apixaban, edoxaban hay dabigatran ^[5]. Tuy nhiên, kết quả thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) của tác giả Raiola và cộng sự lại cho thấy câu chuyện hoàn toàn khác đối với chất xơ: sự hiện diện của chất xơ không hòa tan, chất xơ hòa tan cũng như cellulose có thể làm suy giảm sinh khả dụng của cả dabigatran, rivaroxaban và apixaban ^[5].

Đặc biệt, nghiên cứu này ghi nhận rằng sự xuất hiện của một lượng lớn chất xơ hòa tan và không hòa tan trong đường tiêu hóa làm giảm rõ rệt sinh khả dụng của nhóm thuốc DOAC ^[5]. Trái lại, khi hàm lượng chất xơ ở mức thấp hoặc trung bình – chẳng hạn như thành phần tự nhiên trong một bữa ăn cân bằng dưỡng chất thông thường – thì không làm thay đổi đáng kể sinh khả dụng của các thuốc này ^[5]. Từ kết quả đó, các tác giả đề xuất cần duy trì một khoảng thời gian giãn cách giữa việc uống thuốc DOAC với bữa ăn chứa hàm lượng lớn cellulose và inulin, đồng thời nhấn mạnh cần thêm các thử nghiệm lâm sàng trên người sống (in vivo) để đánh giá sâu hơn ^[5].

Bằng chứng từ thuốc kháng sinh: Thử nghiệm thực tế với amoxicillin

Không chỉ riêng thuốc tim mạch, các thuốc kháng sinh phổ biến cũng có thể chịu tác động trực tiếp từ lượng chất xơ nạp vào ống tiêu hóa cùng thời điểm. Một nghiên cứu lâm sàng chéo công bố năm 1987 đã đánh giá tác động của chất xơ có cấu trúc đối với sinh khả dụng của kháng sinh amoxicillin trên 10 người tình nguyện khỏe mạnh ^[6].

Trong nghiên cứu này, các đối tượng tham gia được áp dụng chế độ ăn đối chứng có cùng mức năng lượng và nitơ nhưng khác biệt rõ rệt về lượng chất xơ có cấu trúc: chế độ ăn I cung cấp 7,8 gam chất xơ/ngày và chế độ ăn II cung cấp tới 36,2 gam chất xơ/ngày ^[6]. Sau 3 ngày tuân thủ từng chế độ ăn, mỗi người uống một viên amoxicillin hàm lượng 500 mg ngay sau bữa ăn sáng, rồi đổi chế độ ăn sau thời gian rửa trôi để kiểm tra lặp lại ^[6].

Nồng độ thuốc trong huyết tương và nước tiểu được thu thập và định lượng tại các mốc thời gian 9 giờ và 24 giờ sau uống bằng phương pháp vi sinh ^[6]. Kết quả phân tích dược động học cho thấy diện tích dưới đường cong nồng độ-thời gian (AUC) – thước đo đại diện cho tổng lượng thuốc thực tế hấp thu vào cơ thể – cao hơn có ý nghĩa thống kê khi người tham gia dùng chế độ ăn ít xơ (12,17 +- 3,04 microgam/ml/giờ ở chế độ ăn I) so với khi ăn nhiều xơ (9,65 +- 2,64 microgam/ml/giờ ở chế độ ăn II, với p < 0,05) ^[6]. Nghiên cứu đưa ra kết luận rõ ràng: hàm lượng chất xơ trong chế độ ăn cao hơn đã làm giảm tổng lượng kháng sinh amoxicillin được cơ thể hấp thu ^[6].

Tương tác hấp phụ vật lý: Bài học từ thuốc hormone tuyến giáp

Tác động làm giảm sinh khả dụng của chất xơ bổ sung không chỉ giới hạn ở mô hình lý thuyết mà từng ghi nhận trên lâm sàng đối với các hoạt chất có ngưỡng trị liệu hẹp. Điển hình là trường hợp của levothyroxine (T4) – thuốc điều trị suy giáp. Các phân tích tổng quan năm 2021 chỉ ra rằng người bệnh suy giáp thường tự ý dùng thêm chất xơ bổ sung để giải quyết tình trạng thừa cân hoặc táo bón mà không hỏi ý kiến bác sĩ, dẫn đến việc thuốc bị hấp phụ không đặc hiệu vào bề mặt chất xơ và gây kém hấp thu ^[7].

Một nghiên cứu theo dõi lâm sàng công bố từ năm 1996 trên những bệnh nhân suy giáp người lớn cần liều levothyroxine cao bất thường đã phát hiện nguyên nhân liên quan đến chất xơ bổ sung ^[2]. Khi nhóm nghiên cứu tạm dừng việc sử dụng các sản phẩm bổ sung chất xơ ở những bệnh nhân này nhưng vẫn giữ nguyên liều levothyroxine, nhu cầu dùng thuốc thực tế của họ đã giảm xuống, thể hiện qua việc giảm nồng độ hormone kích thích tuyến giáp (TSH) huyết thanh hoặc giảm được liều thuốc T4 cần nạp vào ^[2].

Thử nghiệm in vitro đi kèm trong nghiên cứu đó khẳng định levothyroxine bị hấp phụ không đặc hiệu phụ thuộc vào liều lượng trên bề mặt cám lúa mì (wheat bran) ^[2]. Điều này chứng minh rằng việc tiêu thụ lượng lớn chất xơ dạng bổ sung hoàn toàn có thể làm giảm lượng thuốc ngấm vào máu do hiện tượng bắt giữ phân tử ngay trong lòng ruột ^[2].

Ý nghĩa thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Nhìn nhận một cách khách quan, chất xơ vẫn là một thành tố dinh dưỡng thiết yếu giúp giảm nguy cơ bệnh lý tim mạch, nuôi dưỡng hệ vi sinh và cải thiện nhu động ruột ^[5]. Các hướng dẫn từ Hội Tim mạch Châu Âu và Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ đều khuyến khích người dân ăn đa dạng rau củ, quả, ngũ cốc nguyên hạt giàu xơ, các loại hạt và cây họ đậu ^[5].

Vấn đề cốt lõi không nằm ở việc loại bỏ chất xơ khỏi bữa ăn, mà nằm ở liều lượng và thời điểm đưa vào đường tiêu hóa. Dữ liệu từ các nghiên cứu cho thấy lượng xơ tự nhiên ở mức thấp hoặc vừa phải có trong một bữa ăn cân bằng dưỡng chất không gây suy giảm đáng kể sinh khả dụng của thuốc chống đông ^[5]. Tác động cản trở hấp thu thuốc chủ yếu trở nên đáng lo ngại khi người dùng nạp một lượng lớn chất xơ cô đặc cùng lúc, đặc biệt là các chế phẩm bổ sung xơ tinh chế, bột hòa tan liều cao hoặc bữa ăn quá giàu cellulose và inulin ^[5].

Hơn nữa, một số kết quả về nhóm thuốc DOAC hiện nay vẫn dừng lại ở các thử nghiệm mô phỏng in vitro, đòi hỏi thêm nhiều nghiên cứu lâm sàng trực tiếp trên người bệnh sống để xác định ngưỡng nồng độ chính xác gây ảnh hưởng sinh học ^[5]. Dẫu vậy, nguy cơ giảm tổng lượng thuốc hấp thu đã được ghi nhận trên thực tế với kháng sinh amoxicillin (giảm từ 12,17 xuống 9,65 microgam/ml/giờ) ^[6] và sự hấp phụ thuốc đã được chứng minh trên levothyroxine ^[2].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Không phải tất cả người dùng thuốc đều gặp rủi ro như nhau khi dùng chất xơ. Nguy cơ xảy ra tương tác bất lợi tập trung chủ yếu ở những trường hợp sau:

• Người đang điều trị bệnh lý tim mạch bằng thuốc chống đông: Những người dùng apixaban, rivaroxaban hoặc dabigatran cần tránh dùng các bột hòa tan hay viên bổ sung xơ liều cao gần giờ uống thuốc, nhằm hạn chế nguy cơ tụt giảm nồng độ thuốc bảo vệ khỏi các biến cố tắc mạch ^[5].
• Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc có khoảng trị liệu hẹp: Điển hình là người điều trị suy giáp bằng levothyroxine dạng viên uống; việc tự ý nạp thêm sản phẩm bổ sung xơ có thể làm thuốc bị hấp phụ, dẫn tới thất bại điều trị hoặc phải tăng liều bất thường ^[7], ^[2].
• Người đang trong đợt điều trị kháng sinh đường uống: Việc nạp lượng lớn chất xơ có thể làm giảm tổng lượng hoạt chất hấp thu vào máu, ảnh hưởng đến hiệu quả diệt khuẩn của đợt trị liệu ^[6].

Hướng dẫn dùng thuốc và bổ sung chất xơ an toàn

Để vừa nhận trọn vẹn lợi ích bảo vệ tiêu hóa từ chất xơ, vừa đảm bảo thuốc tây phát huy tối đa công năng, người dùng nên thực hiện theo các bước cụ thể:

• Giãn cách thời gian uống tối thiểu 2 giờ: Khi cần dùng các sản phẩm bổ sung chất xơ cô đặc (bột hòa tan, viên nén chất xơ, psyllium, inulin liều cao), hãy uống cách thời điểm uống thuốc điều trị (đặc biệt là thuốc tim mạch, kháng sinh) ít nhất 2 đến 4 giờ để tránh tình trạng phân tử thuốc bị bẫy trong khối xơ ^[5].
• Duy trì bữa ăn cân bằng tự nhiên: Không cần kiêng khem rau củ quả trong bữa ăn hàng ngày, vì lượng chất xơ ở mức độ vừa phải khi đi kèm protein, lipid và tinh bột thông thường không làm thay đổi sinh khả dụng của các thuốc chống đông một cách đáng kể ^[5].
• Không tự ý tăng liều chất xơ bổ sung khi có bệnh nền: Trước khi bắt đầu sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung xơ liều cao nào nhằm mục đích giảm cân hay trị táo bón, người bệnh cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ để rà soát danh mục thuốc đang sử dụng ^[7].

Chất xơ đóng vai trò vô cùng tích cực đối với sức khỏe tiêu hóa và tim mạch khi được dung nạp đúng cách từ thực phẩm tự nhiên. Tuy nhiên, việc lạm dụng thực phẩm bổ sung xơ cô đặc ngay sát giờ uống thuốc tây có thể tạo ra rào cản vật lý làm giảm lượng thuốc ngấm vào máu. Người bệnh chỉ cần duy trì khoảng cách thời gian hợp lý và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế để việc điều trị luôn đạt hiệu quả an toàn cao nhất.