Nhiều người tập thể hình hoặc muốn giảm cân thường tìm đến các thực phẩm bổ sung chứa chiết xuất Yohimbe kết hợp cùng một ly cà phê đậm đặc để tăng cường sự tỉnh táo và thúc đẩy đốt mỡ. Tuy nhiên, không ít người sau khi dùng đã phải đối mặt với cảm giác lồng ngực đập thình thịch liên hồi, bồn chồn, vã mồ hôi và choáng váng.
Hiện tượng tim đập nhanh và hồi hộp này bắt nguồn từ sự tương tác cộng gộp giữa caffeine trong cà phê và yohimbine trong vỏ cây Yohimbe, khiến hệ thần kinh giao cảm bị kích thích ở mức độ quá mức. Khi hai hoạt chất này cùng lúc hiện diện trong cơ thể, các tín hiệu kích thích mạch máu và nhịp tim được khuếch đại mạnh mẽ, làm mất đi khả năng tự điều hòa cân bằng của hệ tuần hoàn.
Bản chất của Yohimbe và cơ chế tác động lên tim mạch
Yohimbe là một loại thảo dược có nguồn gốc từ vỏ cây Pausinystalia johimbe tại Tây Phi, với hoạt chất chính tạo nên tác dụng sinh học là ancaloit yohimbine. Về mặt dược lý, yohimbine được xác định là chất đối kháng thụ thể alpha 2-adrenergic [1]. Thụ thể alpha 2 vốn đóng vai trò như chiếc phanh hãm tự nhiên của cơ thể để ngăn chặn việc phóng thích quá nhiều chất dẫn truyền thần kinh giao cảm [2].
Khi hoạt chất yohimbine đi vào cơ thể và ngăn chặn các thụ thể này, chiếc phanh hãm bị vô hiệu hóa, dẫn tới việc tăng cường phóng điện của hệ thần kinh giao cảm và gia tăng nồng độ các chất kích thích [1]. Một nghiên cứu đã chứng minh rằng yohimbine có khả năng làm tăng nồng độ chất dẫn truyền thần kinh norepinephrine trong huyết tương lên gấp 2 đến 3 lần ở người tình nguyện khỏe mạnh [2].
Chính sự gia tăng đột biến của norepinephrine sẽ kích hoạt mạnh mẽ các thụ thể trên cơ tim và mạch máu. Một nghiên cứu trên những bệnh nhân bị rối loạn chức năng tự chủ cho thấy chỉ cần 5 mg yohimbine đường uống đã làm tăng huyết áp tâm thu trung bình thêm 33 mm Hg, tăng huyết áp tâm trương thêm 16 mm Hg và nâng nhịp tim thêm 10 nhịp mỗi phút [1]. Ngoài ra, ở những người khỏe mạnh, yohimbine cũng làm gia tăng sức cản mạch máu toàn phần thông qua việc đẩy mạnh trương lực giao cảm [3].
Caffeine ảnh hưởng thế nào đến hệ thần kinh tự chủ?
Caffeine là hoạt chất kích thích thần kinh trung ương quen thuộc có mặt trong cà phê, trà và nhiều loại nước tăng lực. Khi đi vào tuần hoàn, caffeine được biết đến như một chất kích thích mạnh mẽ quá trình giải phóng catecholamine, có thể làm tăng huyết áp và tăng hoạt động của dây thần kinh giao cảm [4].
Mặc dù ở trạng thái nghỉ ngơi không vận động hoặc thiếu ngủ, liều lượng caffeine từ 200 mg đến 300 mg chỉ gây ra những biến đổi khiêm tốn trên hệ thần kinh tự chủ tim mạch [5], nhưng tác động này sẽ chuyển biến rõ rệt khi cơ thể chịu áp lực hoặc vận động thể chất [4]. Khi thực hiện các bài tập gắng sức, caffeine với liều 400 mg đã khiến nhịp tim tối đa tăng cao hơn đáng kể so với nhóm dùng giả dược [4].
Đáng chú ý hơn, caffeine làm chậm đáng kể quá trình hồi phục của hệ thần kinh tự chủ sau khi vận động nặng [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng sau khi tập luyện kiệt sức, nhịp tim và huyết áp ở những người uống caffeine vẫn duy trì ở mức cao kéo dài, kèm theo sự kéo dài của khoảng cách QTc trên điện tâm đồ [4]. Sự kéo dài thời gian phục hồi giao cảm này cản trở chức năng phản xạ thụ thể áp lực và phá vỡ tính ổn định của hệ thần kinh tự chủ, tạo tiền đề cho các rối loạn nhịp tim [4].
Sự cộng hưởng nguy hiểm khi phối hợp Yohimbe và cà phê
Khi tách riêng, cả caffeine và yohimbine đều sở hữu những con đường riêng để kích động hệ thần kinh giao cảm. Caffeine thúc đẩy giải phóng catecholamine và duy trì trạng thái hưng phấn kéo dài [4], trong khi yohimbine lại phong tỏa cơ chế tự ức chế ngược thông qua việc chẹn thụ thể alpha 2 [1], [2]. Khi nạp cùng lúc hai hoạt chất này, cơ thể vừa bị thúc đẩy tiết thêm chất kích thích, vừa bị khóa mất cơ chế hãm phanh.
Norepinephrine được phóng thích ồ ạt từ các đầu mút dây thần kinh giao cảm sẽ gắn trực tiếp vào các thụ thể beta trên tế bào cơ tim. Hậu quả trực tiếp là tim bị ép phải co bóp nhanh hơn, mạnh hơn và liên tục hơn để bơm máu đi khắp cơ thể. Tình trạng này khiến người sử dụng cảm nhận rất rõ tiếng tim đập thình thịch trong lồng ngực, đi kèm cảm giác nghẹn thở hoặc mạch đập dồn dập ở vùng cổ.
Bên cạnh tác động lên cơ tim, sự cộng gộp này còn khiến các mạch máu ngoại vi co thắt dữ dội, làm gia tăng sức cản dòng chảy của máu [3]. Các phản ứng huyết động trong những bài thử nghiệm gắng sức như bóp chặt tay (isometric handgrip test) đều bị tăng cường rõ rệt khi có mặt caffeine [6] cũng như yohimbine [2]. Tim vừa phải đập với tần số cao, vừa phải thắng một sức cản ngoại vi lớn, dẫn đến hiện tượng quá tải cấp tính cho hệ tim mạch.
Tác động kép đến tâm lý: Căng thẳng, lo âu và bồn chồn
Không chỉ gây xáo trộn nhịp tim, sự kết hợp giữa Yohimbe và cà phê còn tạo ra một cú sốc tâm lý rõ rệt. Cả hai hoạt chất này đều có đặc tính kích thích lo âu (anxiogenic) mạnh mẽ trên hệ thần kinh [7].
Một nghiên cứu thực nghiệm so sánh tác động của caffeine (liều từ 10 đến 50 mg/kg) và yohimbine (liều 2 mg/kg) ghi nhận cả hai chất đều tạo ra những thay đổi hành vi gây lo âu tương tự nhau, làm giảm các hành vi thăm dò và gia tăng trạng thái sợ hãi bất động [7]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra một điểm khác biệt quan trọng: việc dùng caffeine liên tục có thể tạo ra sự dung nạp đối với cảm giác lo âu sau 14 đến 21 ngày, nhưng yohimbine thì hoàn toàn không tạo ra sự dung nạp như vậy [7].
Trên người tình nguyện, các đánh giá thang đo tâm trạng chỉ ra rằng yohimbine nhanh chóng làm chuyển dịch trạng thái từ điềm tĩnh sang trạng thái bị kích thích cao độ [2]. Khi phối hợp với cà phê, hiện tượng tăng kích thích này biến thành trạng thái hoảng loạn, run rẩy tay chân, đổ mồ hôi lạnh và cảm giác bất an cực độ. Tâm lý hoảng sợ này lại phản xạ ngược trở lại hệ thần kinh, càng khiến nhịp tim tăng nhanh hơn theo một vòng xoắn bệnh lý luẩn quẩn.
Bằng chứng khoa học từ các thử nghiệm lâm sàng
Các dữ liệu nghiên cứu thực nghiệm đã làm sáng tỏ chi tiết từng tác động của hai chất này đối với hệ tuần hoàn. Trong thử nghiệm với liều lượng từ 0,016 đến 0,125 mg/kg yohimbine HCl ở người khỏe mạnh, các nhà khoa học đã ghi nhận huyết áp tâm thu tăng trung bình 28 mm Hg và huyết áp tâm trương tăng 8 mm Hg ở liều tối đa [2]. Dù ở liều đơn lẻ này nhịp tim khi nghỉ chưa thay đổi nhiều, nhưng các phản xạ tim mạch trước các kích thích lạnh hoặc căng cơ đều bị khuếch đại rất mạnh [2].
Ở chiều ngược lại, một nghiên cứu trên 18 người trưởng thành khỏe mạnh vận động ở cường độ tối đa cho thấy caffeine liều 400 mg đã nâng nhịp tim tối đa lên 192 nhịp/phút so với mức 190 nhịp/phút của nhóm dùng giả dược [4]. Sau khi bài tập kết thúc, huyết áp động mạch trung bình và huyết áp tâm trương ở nhóm uống caffeine vẫn duy trì ở mức cao hơn nhóm không dùng [4]. Khoảng biến thiên nhịp tim (HRV) cũng cho thấy trương lực giao cảm duy trì ưu thế bất thường và làm chậm trễ sự can thiệp làm dịu của hệ phó giao cảm [4].
Ngoài ra, thử nghiệm đo lường các phản ứng tự chủ tim mạch với liều caffeine 4 mg/kg cũng cảnh báo rằng caffeine làm thay đổi các phản xạ tim mạch tư thế và huyết áp khi gồng cơ, đến mức các chuyên gia khuyến cáo người bệnh không được dùng caffeine trước khi tiến hành các xét nghiệm chẩn đoán thần kinh tự chủ [6]. Khi hai chất có đặc tính tác động mạnh mẽ đến thụ thể thần kinh như vậy gặp nhau, hiện tượng quá tải giao cảm là điều khó tránh khỏi.
Những ai tuyệt đối cần thận trọng?
Sự kết hợp giữa Yohimbe và cà phê tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng đối với nhiều nhóm đối tượng, đặc biệt là những người có bệnh lý nền về tim mạch. Những người mắc bệnh tăng huyết áp, bệnh mạch vành, hở van tim hoặc có tiền sử loạn nhịp tim tuyệt đối không được tự ý sử dụng Yohimbe chung với các thức uống chứa caffeine.
Tình trạng kéo dài khoảng QTc và ức chế khả năng phục hồi thần kinh tự chủ mà caffeine gây ra [4], kết hợp cùng việc tăng vọt huyết áp và nhịp tim do yohimbine [1], có thể kích hoạt các cơn rung nhĩ, ngoại tâm thu thất nguy hiểm, thậm chí dẫn đến nguy cơ đột tử do tim [4]. Ngay cả những người trẻ tuổi có cấu trúc tim bình thường nhưng có cơ địa nhạy cảm với chất kích thích cũng có thể rơi vào trạng thái sốc hoảng sợ hoặc loạn nhịp kịch phát.
Những người đang gặp vấn đề về rối loạn lo âu, mất ngủ kinh niên hoặc đang dùng các thuốc tác động lên hệ thần kinh cũng cần tránh xa sự phối hợp này. Việc yohimbine làm tăng gấp đôi nồng độ norepinephrine [2] cùng tác tính gây lo âu không bị dung nạp theo thời gian [7] có thể làm bùng phát các cơn hoảng loạn cấp tính dữ dội. Bệnh nhân đang được chẩn đoán hoặc điều trị các bệnh lý thần kinh tự chủ cũng cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn của bác sĩ và không tự ý dùng các chất này [1], [6].
Áp dụng thực tế và khuyến nghị an toàn
Đối với người tập luyện thể thao, việc tìm kiếm giải pháp tăng cường sinh lực hay hỗ trợ giảm mỡ là nhu cầu chính đáng, nhưng việc đánh đổi bằng sức khỏe tim mạch là điều hoàn toàn không nên. Bạn cần kiểm tra kỹ nhãn thành phần của các loại thực phẩm chức năng giảm cân, viên đốt mỡ (fat burner) hoặc sản phẩm tăng lực trước khi tập (pre-workout).
Nhiều sản phẩm giảm cân hiện nay phối trộn sẵn cả caffeine lẫn chiết xuất Yohimbe trong cùng một viên nén hoặc bột pha. Nếu không đọc kỹ bảng thành phần và vô tình uống thêm một tách cà phê buổi sáng, bạn rất dễ đưa cơ thể vào tình trạng quá liều hoạt chất kích thích. Một nghiên cứu đã lưu ý rằng nồng độ yohimbine trong máu tỷ lệ thuận trực tiếp với mức tăng áp lực động mạch trung bình [1], đồng nghĩa với việc nạp liều càng cao thì nguy cơ tim mạch càng lớn.
Nếu bạn đang sử dụng bất kỳ thực phẩm bổ sung nào chứa chiết xuất Yohimbe, hãy uống cách xa thời điểm dùng cà phê, trà hoặc nước tăng lực ít nhất nhiều giờ đồng hồ, hoặc tốt nhất là không phối hợp chúng. Khi nhận thấy bất kỳ triệu chứng nào như đánh trống ngực dồn dập, khó thở, chóng mặt, vã mồ hôi lạnh sau khi dùng sản phẩm, cần ngừng sử dụng ngay lập tức, nằm nghỉ ở nơi thoáng mát và đến cơ sở y tế gần nhất nếu triệu chứng không thuyên giảm.
Cà phê và Yohimbe khi đứng riêng lẻ đều mang những tác động sinh học mạnh mẽ lên hệ thống thần kinh giao cảm và huyết động của cơ thể. Việc vô tình hay cố ý kết hợp chúng để tăng hiệu suất vận động tiềm ẩn nguy cơ kích thích quá mức, gây loạn nhịp và đẩy huyết áp lên mức nguy hiểm. Hãy luôn lắng nghe cơ thể, tìm hiểu kỹ thành phần bổ sung và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế để bảo vệ an toàn cho trái tim của bạn.