Uống trà bạc hà thường xuyên có làm tăng triệu chứng trào ngược dạ dày?

Thói quen nhâm nhi tách trà ấm hay trà thảo mộc như bạc hà sau bữa ăn vốn rất phổ biến với nhiều người Việt vì cảm giác thư giãn, dễ tiêu. Tuy nhiên, không ít người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản lại thấy bụng ấm ức, ợ nóng rát cổ họng ngay sau khi uống các loại đồ uống tưởng chừng lành tính này.

Câu trả lời ngắn gọn là việc dùng trà chứa caffeine hay các thực phẩm làm giãn cơ thắt thực quản có thể làm tăng triệu chứng trào ngược dạ dày ^[1]. Khi hàng rào cơ học ngăn cách giữa dạ dày và thực quản bị suy yếu, dịch vị dễ dàng trào ngược lên trên và gây bùng phát các đợt khó chịu ^[2].

Cơ thắt thực quản dưới hoạt động ra sao trong bệnh trào ngược?

Bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) là tình trạng các chất chứa trong dạ dày và tá tràng trào ngược lên thực quản, gây ra các triệu chứng tiêu hóa và làm tổn thương niêm mạc thực quản ^[2]. Hai triệu chứng điển hình nhất mà người bệnh thường gặp là ợ nóng và trớ dịch ^[2].

Để ngăn chặn hiện tượng này, cơ thể có một hàng rào chống trào ngược tự nhiên tại vùng nối thực quản - dạ dày, bao gồm cơ thắt thực quản dưới (LES), trụ cơ hoành, dây chằng hoành - thực quản và góc His ^[3], ^[4]. Trong đó, cơ thắt thực quản dưới đóng vai trò là thành phần chính yếu nhất của hàng rào bảo vệ ^[4].

Ở trạng thái bình thường, áp lực của cơ thắt thực quản dưới duy trì ở mức từ 5 đến 20 mmHg, luôn cao hơn áp lực bên trong dạ dày từ 4 mmHg trở lên để giữ chặt cửa ngõ này ^[4]. Cơ thắt chỉ giãn ra trong chốc lát khi có nhu động nuốt thức ăn đi xuống ^[4].

Tuy nhiên, nếu cơ thắt thực quản dưới bị giãn thoáng qua xuống mức ngang bằng áp lực dạ dày hoặc giảm xuống chỉ còn 0 đến 2 mmHg, dịch dạ dày sẽ đi ngược lên thực quản ^[4]. Phần lớn các đợt trào ngược xảy ra do sự giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua này, thường bị kích hoạt khi dạ dày căng giãn sau bữa ăn ^[4]. Ngoài ra, trào ngược cũng có thể xuất hiện ngay cả khi áp lực cơ thắt bình thường nếu áp lực ổ bụng tăng cao hoặc quá trình làm rỗng dạ dày bị chậm trễ ^[4].

Đồ uống ảnh hưởng thế nào đến "van" chống trào ngược?

Nhiều người thường chọn trà bạc hà (vốn là thảo mộc không chứa caffeine) hoặc trà truyền thống với hy vọng làm dịu dạ dày, nhưng cần phân biệt rõ tác động cơ học lên cơ thắt thực quản dưới. Theo kiến thức y학 phổ thông, hoạt chất trong bạc hà có đặc tính làm thư giãn cơ trơn đường tiêu hóa, từ đó dễ làm trùng giãn cả cơ thắt thực quản dưới nếu dùng nhiều. Bên cạnh đó, các dữ liệu nghiên cứu trực tiếp trên trà chứa caffeine và đồ uống có ga cũng cho thấy rõ cơ chế làm suy yếu chiếc "van" tự nhiên này ^[1], ^[5].

Một nghiên cứu công bố năm 1995 đã kiểm tra trực tiếp tác động của cà phê và trà lên chức năng cơ thắt thực quản dưới thông qua thiết kế bắt chéo mù trên 12 người khỏe mạnh ^[1]. Các nhà khoa học đo đồng thời áp lực cơ thắt thực quản dưới và độ pH thực quản dưới bằng cảm biến trong 20 phút trước và 90 phút sau khi đưa vào dạ dày 4 dung dịch thử nghiệm: cà phê thường, cà phê đã tách caffeine, trà và nước lọc ^[1]. Trong đó, dung dịch cà phê thường và trà có cùng hàm lượng caffeine là 160 mg ^[1].

Kết quả cho thấy so với nhóm chứng dùng nước lọc, áp lực cơ thắt thực quản dưới giảm đáng kể sau khi dùng cà phê thường và trà, nhưng không giảm sau khi dùng cà phê đã tách caffeine ^[1]. Dữ liệu về độ pH thực quản dưới cũng diễn biến song song với mức áp lực cơ thắt này ^[1]. Số lượng các đợt trào ngược xảy ra nhiều nhất sau khi uống trà và cà phê thường, trong đó sự khác biệt của trà so với nước lọc có ý nghĩa thống kê rõ rệt ^[1]. Nghiên cứu kết luận trà và cà phê có caffeine gây ảnh hưởng bất lợi lên chức năng cơ thắt thực quản dưới, làm cơ sở cho việc hạn chế các thức uống này ở người bệnh trào ngược ^[1].

Tương tự, thói quen uống nước giải khát có ga (đôi khi được pha chế cùng hương bạc hà) cũng tác động mạnh lên van dạ dày. Một nghiên cứu năm 2006 thực hiện trên 9 tình nguyện viên khỏe mạnh không có triệu chứng để đo áp lực cơ thắt thực quản dưới sau khi uống nước máy và đồ uống có ga ^[5]. Kết quả ghi nhận tất cả các loại đồ uống có ga đều làm giảm từ 30% đến 50% các thông số của cơ thắt thực quản dưới (gồm áp lực lúc nghỉ, tổng chiều dài và chiều dài đoạn ổ bụng), kéo dài liên tục trong 20 phút ^[5]. Đáng chú ý, ở 62% trường hợp, mức độ sụt giảm này lớn đến mức đưa cơ thắt thực quản dưới chạm ngưỡng chẩn đoán suy yếu chức năng, trong khi nước máy không gây ra bất kỳ sự sụt giảm nào ^[5].

Vì sao cơ thắt suy yếu khiến bệnh dai dẳng và gây biến chứng?

Sự suy giảm chức năng của cơ thắt thực quản dưới không chỉ gây ợ nóng tức thời mà còn là gốc rễ khiến việc điều trị bằng thuốc gặp nhiều thách thức. Một nghiên cứu công bố năm 1986 trên 13 bệnh nhân trào ngược dạ dày thực quản đã đánh giá áp lực thực quản trong cả đợt cấp tính và khi bệnh đã thuyên giảm ^[6]. Kết quả cho thấy áp lực cơ thắt thực quản dưới và biên độ co bóp đoạn xa ở người bệnh trào ngược đều thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng ^[6]. Ngay cả khi việc điều trị ngắn hạn giúp cải thiện triệu chứng và hình ảnh nội soi, áp lực cơ thắt thực quản dưới vẫn không thay đổi (15,2 ± 2,6 mmHg so với 14,3 ± 1,8 mmHg) và áp lực nhu động cũng không cải thiện (64,1 ± 6,9 mmHg so với 62,1 ± 7,8 mmHg) ^[6].

Thực tế lâm sàng ghi nhận có tới 40% bệnh nhân trào ngược dạ dày thực quản không đáp ứng với liều thuốc ức chế bơm proton (PPI) tiêu chuẩn dùng một lần mỗi ngày ^[3]. Việc tăng gấp đôi liều thuốc hoặc đổi sang loại PPI khác là cách tiếp cận phổ biến cho tình trạng trào ngược kháng trị, nhưng vẫn có giới hạn vì triệu chứng có thể liên quan đến trào ngược axit yếu hoặc trào ngược không axit ^[3]. Sự suy giảm các cơ chế phòng vệ chống trào ngược, đặc biệt là tình trạng cơ thắt thực quản dưới bị giảm trương lực và chậm làm rỗng dạ dày, đóng vai trò chính ở nhóm bệnh nhân kháng trị này ^[3].

Nguy hiểm hơn, tình trạng giảm trương lực cơ thắt còn liên quan mật thiết đến các bệnh lý hô hấp như hen phế quản. Một nghiên cứu công bố năm 1990 đã xác định có tình trạng trào ngược dạ dày thực quản ở 12 trên 38 bệnh nhân hen phế quản dị ứng nhiễm trùng ngoài đợt cấp, trong đó một nửa số ca có mức độ trào ngược đáng kể qua đo pH nội thực quản ^[7]. Theo dõi tiến cứu kéo dài tới 8 năm cũng phát hiện bệnh hen phế quản xuất hiện ở 9 trên 63 bệnh nhân ban đầu chỉ có trào ngược mà chưa từng có tổn thương phế quản - phổi ^[7]. Các phép đo điện áp lực chứng minh sự suy giảm trương lực cơ thắt dưới của thực quản chính là cơ chế hàng đầu gây phát triển trào ngược ở người bệnh hen ^[7]. Đồng thời, ở bệnh nhân hen kèm trào ngược, trương lực cơ thắt thực quản trên cũng bị hạ thấp tự nhiên, dẫn đến hiện tượng hít sặc vi thể dịch dạ dày vào phế quản ^[7].

Các hướng nghiên cứu phục hồi chức năng cơ thắt thực quản

Do thuốc giảm tiết axit đơn thuần không giải quyết triệt để được độ rơ lỏng của van dạ dày, y học hiện đại đang tập trung nghiên cứu các phương pháp cải thiện trực tiếp chức năng cơ thắt thực quản dưới và nhu động thực quản ^[3]. Các nhà khoa học nhận thấy kích thích điện ngắn hạn vào cơ thắt thực quản dưới hoặc kích thích huyệt vị bằng điện qua da (TEA) không dùng kim có thể làm tăng áp lực cơ thắt và thúc đẩy làm rỗng dạ dày ^[3].

Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã thử nghiệm kết hợp kích thích huyệt vị bằng điện qua da (TEA) với tập thở sâu (DBT) trên 21 bệnh nhân trào ngược kháng trị trong 4 tuần ^[2]. Bệnh nhân được chia ngẫu nhiên thành 3 nhóm (mỗi nhóm 7 người): nhóm A chỉ dùng thuốc esomeprazole (20 mg, hai lần mỗi ngày); nhóm B kết hợp TEA, tập thở sâu và thuốc; nhóm C dùng TEA giả, tập thở sâu và thuốc ^[2]. Kết quả sau 4 tuần cho thấy nhóm B giảm đáng kể điểm số triệu chứng trào ngược và tăng áp lực cơ thắt thực quản dưới cao hơn hẳn nhóm C ^[2]. Ngoài ra, nhóm B và C có nồng độ acetylcholine trong huyết thanh cao hơn và nồng độ oxit nitric (NO) thấp hơn đáng kể so với nhóm A, cho thấy hiệu quả cải thiện thông qua cơ chế thần kinh tự chủ và thần kinh ruột ^[2].

Tiếp nối hướng đi này, một nghiên cứu năm 2021 đã tiến hành trên 30 bệnh nhân trào ngược có rối loạn nhu động thực quản không hiệu quả, chia đều ngẫu nhiên vào nhóm điều trị TEA hoặc TEA giả trong 4 tuần ^[8]. Kết quả cho thấy điều trị TEA trong 4 tuần giúp giảm đáng kể điểm triệu chứng GerdQ, cải thiện chất lượng cuộc sống và giảm cảm giác đầy bụng, ợ hơi sau nghiệm pháp uống dung dịch dinh dưỡng ^[8]. Dù chỉ có kích thích TEA cấp tính làm tăng áp lực cơ thắt thực quản dưới có ý nghĩa thống kê, nhưng cả điều trị cấp tính và mạn tính đều làm tăng lực co bóp đoạn xa thực quản và giảm tỷ lệ co bóp không hiệu quả khi nuốt ướt ^[8]. Liệu pháp này còn làm tăng khả năng chứa đựng của dạ dày, cải thiện sóng chậm dạ dày sau ăn và tăng cường hoạt động của dây thần kinh phế vị - yếu tố có tương quan thuận chặt chẽ với áp lực cơ thắt thực quản dưới ^[8].

Lợi ích, giới hạn của bằng chứng và hiểu lầm thường gặp

Các nghiên cứu sinh lý học đã cung cấp bằng chứng khách quan, đo đạc trực tiếp bằng cảm biến áp lực và độ pH, chứng minh rõ ràng việc cơ thắt thực quản dưới bị suy yếu sẽ dẫn đến tăng các đợt trào ngược axit ^[1], ^[5]. Tuy nhiên, giới hạn của các nghiên cứu về đồ uống là cỡ mẫu thường nhỏ (từ 9 đến 12 người tình nguyện khỏe mạnh) và theo dõi trong thời gian ngắn từ 20 đến 90 phút sau khi dùng dung dịch thử nghiệm ^[1], ^[5]. Ngoài ra, dữ liệu hiện có trong các trích đoạn tập trung trực tiếp vào trà chứa caffeine và đồ uống có ga, chưa có thử nghiệm đo áp lực riêng biệt cho từng loại trà thảo mộc không caffeine.

Một hiểu lầm rất phổ biến của người bệnh là cho rằng mọi loại trà hoặc đồ uống thảo mộc đều tốt cho dạ dày. Thực tế, trà truyền thống chứa caffeine (như mức 160 mg trong nghiên cứu) làm giảm rõ rệt áp lực cơ thắt thực quản dưới và gây nhiều đợt trào ngược hơn hẳn nước lọc ^[1]. Với trà bạc hà nguyên chất, dù không có caffeine từ lá trà xanh, nhưng đặc tính làm giãn cơ trơn tự nhiên của tinh dầu bạc hà cũng khiến các chuyên gia y tế xếp loại thảo mộc này vào nhóm thực phẩm dễ làm lỏng lẻo cơ thắt thực quản dưới nếu dùng lượng lớn hoặc uống quá đặc.

Hiểu lầm thứ hai là chỉ cần uống thuốc giảm axit thấy hết rát họng nghĩa là van dạ dày đã khỏe lại. Như nghiên cứu năm 1986 đã chỉ ra, ngay cả khi triệu chứng lâm sàng và tổn thương nội soi đã lui bệnh sau đợt điều trị ngắn hạn, áp lực cơ thắt thực quản dưới vẫn ở mức thấp chứ không tự động phục hồi ngay ^[6]. Nếu người bệnh chủ quan dùng lại các đồ uống gây giãn cơ thắt, bệnh sẽ rất dễ tái phát.

Ai nên thận trọng khi sử dụng trà và đồ uống kích thích?

Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là những người đã được chẩn đoán mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản, nhất là người có triệu chứng ợ nóng, trớ dịch thường xuyên sau bữa ăn ^[2], ^[5]. Những bệnh nhân trào ngược kháng trị (đang dùng thuốc PPI nhưng chưa kiểm soát hoàn toàn triệu chứng) hoặc người có tình trạng suy yếu nhu động thực quản, chậm làm rỗng dạ dày càng phải hạn chế tối đa các tác nhân làm giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới ^[3], ^[8].

Nhóm thứ hai là người mắc bệnh hen phế quản hoặc có các triệu chứng hô hấp mạn tính. Do có mối liên hệ chặt chẽ giữa sự suy giảm trương lực cơ thắt thực quản và nguy cơ hít sặc dịch vị vào đường thở gây khởi phát hen, nhóm bệnh nhân này cần kiểm soát nghiêm ngặt chế độ ăn uống chống trào ngược ^[7].

Đối với trẻ nhỏ và trẻ sơ sinh, hệ tiêu hóa và hàng rào chống trào ngược còn chưa hoàn thiện. Một tổng quan cập nhật năm 2019 cho biết hiện tượng trớ sữa gặp ở hầu hết các ca trào ngược ở trẻ nhỏ, đạt đỉnh điểm lúc 4 tháng tuổi với khoảng 25% trẻ sơ sinh trớ từ 4 lần trở lên mỗi ngày ^[4]. Trẻ mắc bệnh trào ngược có thể biểu hiện quấy khóc, bỏ bú, chậm tăng cân, rối loạn giấc ngủ, ho mạn tính hoặc khò khè ^[4]. Phụ huynh tuyệt đối không tự ý cho trẻ nhỏ uống các loại trà thảo mộc hay trà bạc hà để chữa nôn trớ mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ nhi khoa.

Cách áp dụng thực tế để bảo vệ dạ dày

Để vừa tận hưởng đồ uống yêu thích vừa bảo vệ cơ thắt thực quản dưới, người có cơ địa dạ dày nhạy cảm nên ưu tiên chọn nước lọc ấm làm thức uống chính hằng ngày. Các nghiên cứu thực nghiệm đều xác nhận nước lọc hoặc nước máy thông thường hoàn toàn không làm giảm áp lực hay chiều dài của cơ thắt thực quản dưới ^[1], ^[5].

Nếu muốn dùng trà bạc hà (loại chỉ làm từ lá bạc hà, không pha lá trà chứa caffeine), bạn chỉ nên pha thật loãng và nhấp từng ngụm nhỏ để thăm dò phản ứng của cơ thể. Tuyệt đối tránh các loại trà bạc hà đóng chai có ga hoặc pha lẫn trà xanh, trà đen đậm đặc chứa nhiều caffeine vì cả khí ga lẫn caffeine đều đã được chứng minh làm suy giảm mạnh sức cơ thắt thực quản dưới ^[1], ^[5].

Về thời điểm dùng, do sự giãn cơ thắt thực quản dưới thường bị kích hoạt bởi tình trạng căng giãn dạ dày sau bữa ăn và nặng hơn khi nằm ^[4], bạn không nên uống nhiều nước hay trà ngay sau khi vừa ăn no. Hãy đợi khoảng 1 đến 2 giờ sau bữa ăn và tránh uống sát giờ đi ngủ. Bên cạnh chế độ ăn uống, người bệnh có thể kết hợp tập thở sâu hằng ngày, vì phương pháp này khi phối hợp trong phác đồ điều trị đã cho thấy tác dụng tích cực lên hệ thần kinh tự chủ và hỗ trợ cải thiện triệu chứng trào ngược ^[2].

Tóm lại, thói quen uống trà chứa caffeine, đồ uống có ga hoặc lạm dụng các thảo mộc làm giãn cơ trơn như bạc hà có thể làm yếu cơ thắt thực quản dưới và thúc đẩy dịch vị trào ngược lên trên ^[1], ^[5]. Người bệnh trào ngược dạ dày nên lắng nghe cơ thể, ưu tiên dùng nước lọc ấm và điều chỉnh lối sống khoa học để bảo vệ hàng rào thực quản. Nếu các triệu chứng ợ nóng, trớ dịch kéo dài hoặc đang có bệnh nền hô hấp, bạn nên đi khám chuyên khoa tiêu hóa để được bác sĩ tư vấn phác đồ điều trị phù hợp, không tự ý dùng thảo dược thay thế thuốc chữa bệnh.