Nhiều người có thói quen nhâm nhi một tách trà hoa cúc ấm trước giờ đi ngủ để tìm kiếm sự thư thái sau ngày làm việc căng thẳng. Không ít lời đồn thổi cho rằng thức uống thanh tao này có khả năng "thanh lọc gốc tự do" và ngăn chặn quá trình lão hóa tế bào thần kinh cấp tốc. Vậy việc duy trì thói quen uống trà hoa cúc mỗi tối có thực sự giúp giảm stress oxy hóa tế bào như mong đợi?
Câu trả lời ngắn gọn là có cơ sở sinh học đầy hứa hẹn, nhưng hiệu quả thực tế ở người vẫn còn nhiều ranh giới cần làm rõ. Các hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên trong hoa cúc, tiêu biểu là flavonoid apigenin, đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng về khả năng trung hòa gốc tự do và hỗ trợ bảo vệ các tế bào thần kinh trước các tổn thương thoái hóa [1], [2]. Tuy nhiên, việc uống một tách trà hoa cúc pha loãng vào mỗi tối không thể thay thế cho các liệu pháp y khoa hay lối sống lành mạnh toàn diện.
Stress oxy hóa tế bào và nguy cơ tiềm ẩn đối với hệ thần kinh
Stress oxy hóa là tình trạng mất cân bằng nghiêm trọng giữa sự tích tụ của các gốc tự do có hại và khả năng tự vô hiệu hóa của hệ thống phòng thủ chống oxy hóa trong cơ thể. Quá trình này góp phần thúc đẩy sự tiến triển của nhiều bệnh lý thoái hóa thần kinh nguy hiểm ở cả hệ thần kinh trung ương lẫn hệ thần kinh ngoại biên, bao gồm bệnh Alzheimer, bệnh Parkinson, đột quỵ não và bệnh lý thần kinh do đái tháo đường [1].
Mặc dù các dây thần kinh ngoại biên có khả năng tái sinh tốt hơn so với các mô thần kinh ở não bộ hay tủy sống, tình trạng stress oxy hóa kéo dài vẫn dẫn đến hiện tượng thoái hóa thần kinh ngoại biên không thể đảo ngược [1]. Quá trình thoái hóa của các tế bào thần kinh cũng tự sản sinh thêm các độc tố nội sinh cùng nhiều gốc oxy hóa phản ứng, tiếp tục gây tổn hại sang các tế bào bình thường xung quanh [3].
Bên cạnh đó, phản ứng viêm thần kinh cũng là dấu hiệu đặc trưng của nhiều rối loạn thần kinh trung ương và thường gắn liền với hiện tượng stress oxy hóa dẫn tới sự chết đi của các tế bào thần kinh hoặc tế bào ít nhánh [4]. Sự tấn công liên tục của các phản ứng viêm và oxy hóa mạn tính còn liên quan mật thiết đến cơ chế bệnh sinh của ung thư và nhiều rối loạn chuyển hóa phức tạp [5], [6].
Cơ chế apigenin dọn gốc tự do và kích hoạt phòng vệ nội sinh
Trong số các hợp chất thực vật tự nhiên, flavonoid apigenin là một polyphenol được tìm thấy phổ biến trong trà hoa cúc, cần tây, mùi tây và húng tây [1]. Hoạt chất này sở hữu cấu trúc flavonoid giàu điện tử, mang lại khả năng liên kết mạnh mẽ với đa dạng cấu trúc phân tử qua nhiều thụ thể và enzyme chuyển hóa [7]. Apigenin thể hiện hoạt tính chống oxy hóa trực tiếp thông qua khả năng "quét dọn" các gốc tự do trôi nổi, từ đó giảm thiểu các tổn thương cho tế bào thần kinh [1].
Không dừng lại ở việc dọn dẹp gốc tự do trực tiếp, apigenin cùng các hợp chất phenolic trong hoa cúc còn có khả năng kích hoạt dòng truyền tín hiệu Nrf2/ARE và các chất điều hòa stress như FOXO1 [2], [6]. Cụ thể, các flavonoid như apigenin hay quercetin có thể trải qua quá trình oxy hóa tạo thành quinone, trực tiếp hoặc gián tiếp thúc đẩy sự phân ly của phức hợp Nrf2 khỏi chất ức chế Keap1 [6]. Yếu tố Nrf2 sau đó sẽ dịch chuyển vào nhân tế bào để kích thích biểu hiện hàng loạt enzyme chống oxy hóa nội sinh quan trọng như heme oxygenase-1 (HO-1) và superoxide dismutase (SOD) [2].
Nhờ sự gia tăng biểu hiện của các enzyme bảo vệ nội sinh này, tế bào thần kinh có thể chủ động giảm bớt mức độ hư hại do quá trình oxy hóa gây ra [2]. Đồng thời, apigenin còn tác động ức chế con đường truyền tín hiệu gây viêm NF-kappaB, giúp ức chế sự giải phóng của các cytokine tiền viêm nguy hiểm như TNF-alpha và IL-1beta [2]. Sự kết hợp giữa khả năng dọn gốc tự do và chống viêm đa đích giúp apigenin bảo vệ cấu trúc tế bào thần kinh trước áp lực căng thẳng oxy hóa [2], [4].
Bằng chứng bảo vệ thần kinh từ các nghiên cứu thực nghiệm
Hiệu quả bảo vệ thần kinh của apigenin đã được ghi nhận rõ rệt trong nhiều mô hình thí nghiệm sinh học. Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã phát hiện apigenin có tác dụng bảo vệ thần kinh chống lại sự thoái hóa thần kinh ngoại biên dựa trên 4 kiểu hình tế bào then chốt: ngăn chặn sự thoái hóa sợi trục, giảm phân mảnh bao myelin, ức chế quá trình thoái biến biệt hóa và ngăn sự tăng sinh bất thường của tế bào Schwann theo cơ chế độc lập với Krox20 và tín hiệu ERK [1]. Nghiên cứu này đánh giá apigenin là một ứng viên tiềm năng trong việc can thiệp các bệnh thoái hóa thần kinh ngoại biên [1].
Trong một nghiên cứu năm 2017 trên mô hình ruồi giấm biến đổi gen mắc bệnh Parkinson, apigenin đã chứng minh khả năng làm chậm quá trình suy giảm vận động leo trèo của cá thể thí nghiệm [3]. Trong bệnh lý này, sự tích tụ của protein alpha-synuclein tạo thành thể Lewy làm chết các tế bào thần kinh tiết dopamine và gia tăng nghiêm trọng stress oxy hóa [3]. Khi được tiếp xúc với apigenin, ruồi giấm mô hình bệnh Parkinson đã ghi nhận sự suy giảm phụ thuộc liều lượng của các dấu ấn stress oxy hóa gồm quá trình peroxy hóa lipid (LPO), hàm lượng protein carbonyl (PC), hoạt độ glutathione S-transferase (GST) và hoạt độ monoamine oxidase (MAO) [3].
Tương tự trên mô hình chuột cống thực nghiệm, việc bổ sung apigenin cũng mang lại sự suy giảm nồng độ LPO, hàm lượng PC, hoạt độ GST và thúc đẩy phục hồi mức dự trữ chất chống oxy hóa glutathione (GSH) [3]. Một nghiên cứu năm 2024 cũng ghi nhận apigenin giúp kéo dài thời gian sống sót ở các mô hình ruồi giấm mang bệnh lý thoái hóa thần kinh, đồng thời làm tăng tuổi thọ ở các mô hình giun tròn thực nghiệm [7]. Ở chuột già, hoạt chất này ức chế glycoprotein tiêu thụ NAD+ là CD38, giúp nâng cao mức NAD+ và cải thiện đáng kể khả năng học tập cùng trí nhớ không gian [7].
Tác động đến giấc ngủ, giải tỏa căng thẳng và sức khỏe tinh thần
Trà hoa cúc từ lâu đã là liệu pháp dân gian phổ biến nhằm tìm kiếm sự bình tâm và cải thiện rối loạn giấc ngủ [5]. Tác dụng làm dịu này bắt nguồn từ việc apigenin có thể đi xuyên qua hàng rào máu não (BBB) và gắn với ái lực vừa phải vào vị trí benzodiazepine của thụ thể GABA-A [2], [8]. Cơ chế này giúp tăng cường dẫn truyền thần kinh ức chế GABAergic, tạo ra tác dụng an thần và giảm cảm giác lo âu tương tự một số loại thuốc an thần thông thường [2], [8].
Nghiên cứu trên động vật cho thấy phân đoạn chiết xuất thô từ hoa cúc làm giảm hoạt động vận động của chuột phụ thuộc theo liều dùng, với tác dụng an thần tối đa được quan sát thấy ở liều 30 mg/kg [5]. Trong các thử nghiệm hành vi chôn bi để đo lường mức độ lo âu, chiết xuất hoa cúc làm giảm mạnh số bi bị vùi lấp, đồng thời làm giảm đáng kể hành vi lo âu trong thử nghiệm sáng - tối ở mô hình cá ngựa vằn [5]. Ngoài ra, việc sử dụng apigenin với liều 12,5 đến 25 mg/kg trong 7 ngày liên tục trên động vật đã làm tăng nồng độ chất dẫn truyền thần kinh norepinephrine và ức chế enzyme MAOB [8].
Mặc dù vậy, có sự khác biệt rất rõ rệt giữa dữ liệu trên mô hình động vật và các thử nghiệm lâm sàng thực tế ở người. Khi thử nghiệm trên động vật, liều apigenin 50 mg/kg dùng trong 7 ngày làm giảm các triệu chứng trầm cảm ở chuột nhờ đặc tính chống viêm, giảm stress mạn tính và làm tăng độ dài giấc ngủ [8]. Tuy nhiên, các thử nghiệm lâm sàng trên người lại chỉ ra rằng apigenin không mang lại sự cải thiện có ý nghĩa thống kê đối với chứng mất ngủ mạn tính, chất lượng giấc ngủ hay thời gian đi vào giấc ngủ [8]. Dù vậy, các nghiên cứu dịch tễ học và lâm sàng dùng chiết xuất hoa cúc ở người vẫn ghi nhận tiềm năng hỗ trợ giảm bớt lo âu, cải thiện tâm trạng nhẹ và có sự tương quan thuận giữa lượng apigenin tiêu thụ từ chế độ ăn uống với chất lượng giấc ngủ ở một đoàn hệ lớn người trưởng thành [7].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Cần nhìn nhận công tâm rằng các bằng chứng khoa học hiện tại đem lại cả hy vọng lẫn sự thận trọng cần thiết. Điểm sáng lớn nhất là apigenin cùng các polyphenol trong hoa cúc thực sự sở hữu hoạt tính sinh học đa mục tiêu, từ dọn gốc tự do, kích hoạt hệ thống chống oxy hóa nội sinh Nrf2, đến ức chế viêm thần kinh qua con đường NF-kappaB [2], [6]. Hợp chất này có độ an toàn tự nhiên cao và có mặt trong nhiều loại thảo mộc, rau quả quen thuộc [4].
Thế nhưng, phần lớn các kết luận ấn tượng về khả năng đảo ngược thoái hóa tế bào hay phục hồi tổn thương thần kinh đều đến từ các mô hình ống nghiệm, ruồi giấm hoặc loài gặm nhấm [1], [3], [7]. Trong các thử nghiệm này, liều lượng apigenin tinh khiết được nạp vào cơ thể động vật thường rất cao, ví dụ từ 20 đến 50 mg/kg trọng lượng cơ thể [8]. Để đạt được mức nồng độ hoạt chất tương đương như vậy thông qua việc chỉ hãm một nhúm hoa cúc khô với nước nóng là điều hoàn toàn bất khả thi.
Thêm vào đó, sinh khả dụng của apigenin khi hấp thu qua đường tiêu hóa của con người và lượng hoạt chất thực tế vượt qua được hàng rào máu não sau khi uống trà vẫn là rào cản lớn [8]. Do đó, dữ liệu lâm sàng trên người chưa chứng minh được trà hoa cúc có thể chữa trị triệt để tình trạng mất ngủ mạn tính hay ngăn ngừa hoàn toàn các bệnh lý sa sút trí tuệ [8]. Người dùng không nên phóng đại hiệu quả của một tách trà thảo mộc thành một "liều thuốc tiên" chống lão hóa tế bào thần kinh tức thì.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà hoa cúc
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "uống trà hoa cúc càng đậm đặc thì tế bào càng sạch gốc tự do". Nhiều người cố tình ngâm trà nhiều giờ hoặc nấu đi nấu lại với lượng hoa cúc thật đặc để mong giải độc thần kinh. Trên thực tế, việc kích hoạt yếu tố Nrf2 bởi apigenin và các flavonoid thực vật đôi khi diễn ra thông qua cơ chế tiền oxy hóa nhẹ, nơi các phân tử này oxy hóa thành quinone để phát tín hiệu cho tế bào [6]. Việc lạm dụng quá mức không làm tăng thêm lợi ích mà còn có thể gây rối loạn tiêu hóa và phản tác dụng.
Một sai lầm tai hại khác là coi trà hoa cúc như một giải pháp thay thế hoàn toàn cho thuốc điều trị bệnh lý thần kinh hoặc thuốc ngủ kê đơn. Trà hoa cúc chỉ là thức uống hỗ trợ điều hòa sinh hoạt hàng ngày, không thể điều trị dứt điểm căn nguyên của các chứng trầm cảm, thoái hóa tế bào thần kinh hay mất ngủ kinh niên [8]. Tự ý ngưng thuốc điều trị y khoa để chuyển sang uống trà thảo dược có thể khiến tình trạng bệnh trở nên trầm trọng và khó kiểm soát hơn.
Nhiều người cũng nghĩ rằng hoa cúc là nguồn duy nhất cung cấp apigenin dồi dào. Trong tự nhiên, apigenin còn hiện diện phong phú trong rất nhiều loại rau củ và thảo mộc quen thuộc như mùi tây, cần tây, hành tây, húng quế, cỏ xạ hương và kinh giới cay [1], [4]. Do đó, việc chăm sóc tế bào không nên gói gọn trong một tách trà đơn độc mà cần sự phong phú của một chế độ ăn uống đa dạng sắc màu thực vật.
Ai nên thận trọng và cách sử dụng hợp lý mỗi tối
Mặc dù trà hoa cúc nhìn chung là thức uống an toàn và dịu nhẹ cho phần lớn người trưởng thành khỏe mạnh, một số nhóm đối tượng đặc thù vẫn cần hết sức cẩn trọng. Do apigenin có khả năng gắn kết với thụ thể GABA-A và đem lại tác dụng an thần nhẹ, những người đang sử dụng thuốc ngủ, thuốc an thần nhóm benzodiazepine hoặc thuốc chống trầm cảm cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thường xuyên để tránh hiện tượng tương tác thuốc hoặc tăng tác dụng phụ gây ức chế thần kinh quá mức [2], [5], [8].
Những người có tiền sử dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae/Compositae) cũng không nên sử dụng nhằm phòng ngừa các phản ứng quá mẫn, mẩn ngứa hay viêm da tiếp xúc. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú hoặc bệnh nhân chuẩn bị trải qua phẫu thuật cũng cần thông báo cho bác sĩ điều trị về các loại thảo mộc mình đang dùng đều đặn hàng ngày.
Để thưởng thức một tách trà hoa cúc ấm áp và an toàn vào mỗi tối, bạn có thể thực hiện theo các bước gợi ý đơn giản sau:
- Liều lượng và cách pha chế: Sử dụng khoảng 3 đến 5 bông cúc khô (tương đương 2-3 gam) cho một tách nước sôi khoảng 150 - 200 ml. Hãm kín trong khoảng 5 đến 10 phút để các hợp chất flavonoid hòa tan dần vào nước rồi thưởng thức khi còn ấm, tránh đun nấu ở nhiệt độ quá cao trong thời gian dài.
- Thời điểm lý tưởng: Uống trà trước giờ đi ngủ khoảng 45 đến 60 phút. Khoảng thời gian này vừa đủ để cơ thể thư giãn, tạo điều kiện thuận lợi cho não bộ chuyển sang trạng thái nghỉ ngơi, đồng thời giúp bạn đi vệ sinh trước khi ngủ, tránh bị gián đoạn giấc ngủ giữa đêm do bàng quang căng đầy.
- Kết hợp lối sống: Thưởng thức trà trong một không gian yên tĩnh, giảm bớt ánh sáng xanh từ màn hình điện thoại hoặc máy tính. Bạn có thể phối hợp chế độ ăn giàu rau xanh như cần tây, mùi tây để bổ sung thêm nguồn apigenin tự nhiên cho cơ thể [1], [4].
Uống một tách trà hoa cúc mỗi tối là thói quen lành mạnh, góp phần cung cấp flavonoid apigenin hỗ trợ hệ thống phòng vệ chống oxy hóa của tế bào và tạo cảm giác dịu nhẹ cho tâm trí [1], [2]. Tuy nhiên, để bảo vệ hệ thần kinh và kiểm soát stress oxy hóa hiệu quả, điều quan trọng nhất vẫn là duy trì một chế độ dinh dưỡng cân bằng, giấc ngủ đúng giờ và lối sống khoa học, kết hợp với việc thăm khám y tế định kỳ khi xuất hiện các rối loạn sức khỏe kéo dài.