Thói quen nhâm nhi tách trà thảo mộc ấm trước giờ đi ngủ ngày càng phổ biến trong nhiều gia đình Việt. Nhiều người truyền tai nhau uống trà hoa cúc vàng mỗi tối giúp dịu thần kinh và dễ vào giấc ngủ hơn. Vậy thực hư tác dụng an thần của loài hoa này dưới góc độ khoa học ra sao?

Câu trả lời ngắn gọn là có cơ sở, nhưng mới dừng ở mức hỗ trợ thư giãn và bằng chứng chủ yếu nằm ở thực nghiệm trên động vật và tế bào. Các loài hoa cúc truyền thống chứa những hoạt chất sinh học tác động lên hệ thần kinh trung ương, giúp giảm lo âu và kéo dài thời gian ngủ trong các mô hình thí nghiệm [1] [2] [3] [4]. Tuy nhiên, trà hoa cúc không phải là thuốc đặc trị mất ngủ và hiệu quả còn phụ thuộc vào loài cúc cũng như cách chiết xuất [5].

Gánh nặng mất ngủ và truyền thống dùng hoa cúc

Con người dành khoảng một phần ba cuộc đời để ngủ, bởi giấc ngủ điều hòa các quá trình sinh lý thiết yếu của cơ thể [2]. Thiếu ngủ dẫn đến hàng loạt vấn đề thể chất như tiểu đường, xơ vữa động mạch, thoái hóa thần kinh, đồng thời gây ra các rối loạn tâm thần như lo âu và trầm cảm [2]. Triệu chứng mất ngủ rất phổ biến trong cộng đồng với tỷ lệ ước tính dao động từ 10% đến gần 60% tùy thuộc vào định nghĩa và phương pháp thu thập dữ liệu [4].

Tại các quốc gia phương Đông như Hàn Quốc, Trung Quốc và Nhật Bản, hoa cúc đã được sử dụng hàng trăm năm làm trà thảo dược và nhồi gối để giảm căng thẳng, lo âu, nhức đầu và hỗ trợ điều trị mất ngủ [1] [3] [6] [4]. Ba loài hoa cúc thường xuất hiện trong các y văn và nghiên cứu gồm Chrysanthemum morifolium, Chrysanthemum indicum (kim cúc) và Chrysanthemum boreale [1] [5] [2].

Cơ chế giúp dịu thần kinh của hoạt chất trong hoa cúc

Để hiểu cách hoa cúc tác động lên giấc ngủ, cần nhìn vào hệ thống dẫn truyền thần kinh trong não bộ. Khi cơ thể cần thư giãn và đi vào giấc ngủ, não sử dụng chất dẫn truyền thần kinh ức chế gọi là GABA (gamma-aminobutyric acid) gắn vào thụ thể GABAA [2]. Quá trình này mở các kênh ion clorua (Cl-), cho phép dòng ion đi vào tế bào thần kinh, làm giảm sự hưng phấn của não bộ và tạo cảm giác buồn ngủ [2] [4].

Các loài hoa cúc chứa lượng lớn các hợp chất flavonoid, phenol và axit phenolic [6] [4]. Trong đó, hoạt chất nổi bật nhất được xác định là linarin và phần aglycone có hoạt tính của nó là acacetin [1]. Phân tích sắc ký trên loài Chrysanthemum boreale cho thấy linarin là hợp chất dồi dào nhất, phân bố theo thứ tự: lá chứa 11,93 mg/g, hoa chứa 8,50 mg/g và thân chứa 5,60 mg/g [1]. Ngoài ra, hoa còn chứa axit chlorogenic và axit 3,5-di-O-caffeoylquinic [1].

Khi đi vào cơ thể, chiết xuất hoa cúc và hoạt chất linarin kích hoạt kênh Cl-, làm tăng dòng ion clorua đi vào tế bào thần kinh tương tự cơ chế của các chất đồng vận thụ thể GABAA [2] [4]. Bên cạnh đó, dịch chiết nước từ loài Chrysanthemum indicum còn tác động lên cả thụ thể GABAA và thụ thể 5-HT1A (một loại thụ thể liên quan đến điều hòa tâm trạng và lo âu), từ đó giúp làm dịu căng thẳng trước khi ngủ [3].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hoa cúc và giấc ngủ?

Các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thí nghiệm trên động vật và tế bào để kiểm chứng công dụng truyền thống của các loài hoa cúc.

Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã đánh giá tác dụng của chiết xuất ethanol từ hoa Chrysanthemum morifolium khô trên chuột và tế bào hạt tiểu não nuôi cấy [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất này kéo dài thời gian ngủ do thuốc pentobarbital gây ra, đồng thời tăng tỷ lệ ngủ và thời gian ngủ ngay cả khi dùng pentobarbital ở liều dưới ngưỡng gây ngủ [4]. Trên tế bào tiểu não, chiết xuất làm tăng dòng ion Cl- đi vào tế bào và tăng biểu hiện enzyme GAD (glutamic acid decarboxylase - enzyme tổng hợp GABA) ở vùng đồi thị não chuột, nhưng không làm thay đổi các tiểu đơn vị alpha1, beta2 và gamma2 của thụ thể GABAA [4].

Tiếp nối hướng đi này, một nghiên cứu năm 2023 tiếp tục phân tích chiết xuất Chrysanthemum morifolium và hoạt chất linarin trên chuột nhắt, chuột cống (đo điện não đồ EEG, điện cơ EMG) và dòng tế bào người SH-SY5Y [2]. Kết quả ghi nhận chiết xuất hoa cúc và linarin kéo dài thời gian ngủ phụ thuộc vào liều lượng [2]. Phân tích sóng não EEG trên chuột cống cho thấy chiết xuất cải thiện rõ rệt chất lượng giấc ngủ thông qua việc tăng công suất tương đối của sóng tần số thấp (sóng delta - loại sóng đặc trưng cho giấc ngủ sâu) so với nhóm đối chứng [2]. Trên dòng tế bào người SH-SY5Y, linarin làm tăng hấp thu ion Cl-, và tác dụng này bị giảm đi khi dùng chất ức chế bicuculline [2]. Khảo sát tại vùng hải mã, vỏ não trước trán và vùng dưới đồi của động vật gặm nhấm cho thấy sự điều hòa biểu hiện của các tiểu đơn vị alpha1, beta2 thuộc thụ thể GABAA cũng như enzyme GAD65/67 [2].

Đối với loài Chrysanthemum boreale, nghiên cứu công bố năm 2013 đã thử nghiệm khả năng an thần và chống co giật trên chuột bằng mô hình gây ngủ pentobarbital và gây co giật bằng PTZ [1]. Kết quả chỉ ra chiết xuất từ phần hoa có hoạt tính mạnh hơn chiết xuất từ lá và thân, dù hàm lượng linarin ở lá cao hơn [1]. Cả linarin và acacetin đều thể hiện rõ tác dụng an thần và chống co giật trong thí nghiệm trên cơ thể sống [1].

Về khả năng giảm lo âu — yếu tố thường gây khó ngủ, một nghiên cứu năm 2012 đã khảo sát chiết xuất nước của hoa Chrysanthemum indicum trên chuột thông qua thử nghiệm mê cung chữ thập nâng cao (EPM) [3]. Khi cho chuột uống chiết xuất ở liều 500 mg/kg, thời gian chuột hoạt động ở nhánh mở tăng lên đáng kể so với nhóm chứng, chứng tỏ tác dụng giải lo âu rõ rệt [3]. Tác dụng này bị chặn lại khi dùng chất đối kháng thụ thể GABAA (bicuculline) và chất đối kháng thụ thể 5-HT1A (WAY 100635), khẳng định cơ chế giảm lo âu thông qua hai hệ thống thụ thể này [3].

Tuy nhiên, không phải mọi phân đoạn chiết xuất từ hoa cúc đều gây buồn ngủ. Một nghiên cứu năm 2011 khác trên loài Chrysanthemum indicum đã đánh giá phân đoạn nước lấy từ dịch chiết ethanol ở liều uống 300 mg/kg và 600 mg/kg trên chuột [5]. Phân đoạn này giúp giảm đau hiệu quả trước các tác nhân hóa học và nhiệt học, không gây độc tính trong vòng 7 ngày ở liều 600 mg/kg và không làm thay đổi thân nhiệt trong 80 phút [5]. Đáng chú ý, phân đoạn này không làm kéo dài thời gian ngủ do pentobarbital và không làm suy giảm khả năng vận động của chuột, cho thấy tác dụng giảm đau của phân đoạn chiết xuất này độc lập với tác dụng an thần [5].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Nhìn tổng thể, bằng chứng hiện có cho thấy hoa cúc mang lại lợi ích kép: vừa hỗ trợ giảm lo âu thông qua thụ thể GABAA và 5-HT1A [3], vừa cải thiện thời lượng và độ sâu của giấc ngủ (tăng sóng delta) nhờ hoạt hóa kênh ion Cl- [2] [4]. Ngoài ra, loài hoa này còn được ghi nhận có các đặc tính sinh học khác như chống oxy hóa, bảo vệ tim mạch, chống viêm và giảm đau [5] [4].

Dù vậy, giới hạn lớn nhất là toàn bộ các dữ liệu chuyên sâu về cơ chế giấc ngủ của hoa cúc trong các tài liệu trên đều được thực hiện trên mô hình động vật gặm nhấm (chuột nhắt, chuột cống) và dòng tế bào nuôi cấy trong phòng thí nghiệm [1] [5] [2] [3] [4]. Liều lượng sử dụng trong nghiên cứu là dạng dịch chiết cô đặc tính theo trọng lượng cơ thể (như 300 mg/kg, 500 mg/kg hay 600 mg/kg trên chuột) [5] [3], khác biệt rất nhiều so với lượng hoạt chất hòa tan khi hãm vài bông cúc khô trong nước nóng hàng ngày.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà hoa cúc

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi trà hoa cúc như thuốc ngủ tự nhiên có thể thay thế hoàn toàn phác đồ điều trị y khoa. Mất ngủ có thể là một rối loạn nguyên phát hoặc là triệu chứng của các bệnh lý khác như trầm cảm [7]. Tình trạng mất ngủ kéo dài từ một năm trở lên là yếu tố nguy cơ dẫn đến trầm cảm [7], đồng thời rối loạn lo âu không được kiểm soát cũng làm tăng nguy cơ bệnh tật và tử vong tim mạch [3]. Trà thảo mộc chỉ đóng vai trò hỗ trợ thư giãn nhẹ nhàng, không thể tự chữa khỏi các bệnh lý nền phức tạp này.

Hiểu lầm thứ hai là hễ uống chiết xuất hoa cúc dưới bất kỳ dạng nào cũng sẽ buồn ngủ ngay lập tức. Thực tế, hiệu quả an thần phụ thuộc vào loài cúc, bộ phận dùng (hoa có tác dụng mạnh hơn lá và thân ở loài C. boreale [1]) và phương pháp chiết xuất (dịch chiết toàn phần bằng nước hoặc ethanol có tác dụng an thần [2] [3] [4], trong khi phân đoạn nước tách từ dịch chiết ethanol của C. indicum lại chỉ giảm đau mà không gây ngủ [5]).

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Do chiết xuất hoa cúc và hoạt chất linarin có khả năng làm tăng tác dụng và kéo dài thời gian ngủ khi kết hợp với thuốc an thần pentobarbital ngay cả ở liều thấp [2] [4], những người đang sử dụng thuốc an thần, thuốc ngủ hoặc thuốc điều trị rối loạn lo âu tác động lên hệ thần kinh trung ương cần hết sức thận trọng. Việc dùng chung thảo dược có tính an thần với thuốc kê đơn có thể làm tăng mức độ ức chế thần kinh ngoài ý muốn.

Những người có bệnh nền mạn tính, phụ nữ mang thai, đang cho con bú hoặc người có cơ địa dị ứng với các loài thực vật họ Cúc (Compositae/Asteraceae) [1] [6] cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng thường xuyên. Người bị mất ngủ kinh niên kéo dài, thức giấc nhiều lần trong đêm hoặc suy giảm chức năng ban ngày nên đi khám chuyên khoa thay vì tự tìm cách điều trị tại nhà.

Cách áp dụng thực tế để có giấc ngủ ngon

Trong đời sống hàng ngày, bạn có thể duy trì thói quen uống một tách trà hoa cúc ấm (Chrysanthemum morifolium hoặc Chrysanthemum indicum khô) vào buổi tối để giúp cơ thể thư giãn [3] [4]. Nên ưu tiên sử dụng phần bông hoa khô để hãm với nước ấm, vì phần hoa đã được chứng minh mang lại hoạt tính an thần tốt hơn lá và thân [1], đồng thời chiết xuất bằng nước hoàn toàn giữ được khả năng giảm lo âu [3].

Không nên pha chung trà hoa cúc với trà xanh vào buổi tối nếu bạn nhạy cảm với caffeine. Dù trà xanh có chứa hợp chất EGCG giúp an thần qua kênh Cl-, nhưng bản thân trà xanh vẫn chứa caffeine là chất kích thích gây tỉnh táo và lo âu [6]. Bên cạnh việc thưởng trà, người dùng có thể áp dụng mẹo dân gian là dùng hoa cúc khô làm ruột gối để tận dụng hương thơm dịu nhẹ hỗ trợ giấc ngủ [6]. Kết hợp uống trà ấm với vệ sinh giấc ngủ tốt như tắt thiết bị điện tử sớm, giữ phòng ngủ yên tĩnh và ăn uống cân bằng sẽ giúp tối ưu hóa chất lượng nghỉ ngơi.

Tóm lại, uống trà hoa cúc vàng mỗi tối là thói quen lành mạnh, có cơ sở khoa học giúp làm dịu thần kinh, giảm lo âu và hỗ trợ giấc ngủ sâu hơn thông qua cơ chế tác động lên thụ thể GABAA [2] [3]. Tuy nhiên, do các bằng chứng hiện tại chủ yếu dừng ở mức độ thực nghiệm trên động vật [1] [2] [3], người dùng chỉ nên xem đây là liệu pháp thư giãn bổ trợ. Nếu tình trạng mất ngủ kéo dài ảnh hưởng đến sức khỏe, bạn cần thăm khám bác sĩ để được chẩn đoán và tư vấn hướng xử trí phù hợp.