Nhiều người có thói quen tìm đến các loại trà thảo mộc tự nhiên như hoa cúc, tim sen hay trà hoa hiên khô để cải thiện giấc ngủ sau những ngày làm việc căng thẳng. Trong dân gian, hoa hiên (còn gọi là kim châm, hoàng hoa thái) từ lâu đã được xem là vị thuốc giúp an thần, thư thái tinh thần và giảm muộn phiền. Tuy nhiên, việc uống trà hoa hiên khô có thực sự mang lại giấc ngủ ngon hơn dưới góc nhìn khoa học hay không vẫn là băn khoăn của rất nhiều người.
Câu trả lời ngắn gọn là chiết xuất hoa hiên có chứa các hợp chất hoạt tính sinh học hỗ trợ an thần và cải thiện chu kỳ giấc ngủ [1], [2]. Dù vậy, phần lớn các bằng chứng thực nghiệm rõ ràng nhất hiện nay mới được ghi nhận trên mô hình động vật hoặc ở dạng chiết xuất cô đặc, chứ chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người đối với dạng trà hãm nước thông thường [2], [3]. Do đó, trà hoa hiên có thể hỗ trợ thư giãn, nhưng không thể thay thế thuốc điều trị mất ngủ mạn tính [2].
Bối cảnh và nguồn gốc thảo dược hoa hiên
Hoa hiên có tên khoa học là Hemerocallis fulva L., thuộc họ Loa kèn (Liliaceae), vốn là loài thực vật vừa làm thực phẩm vừa làm thuốc quen thuộc tại các nước Đông Á như Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc [1], [4]. Thảo dược này còn được biết đến với tên gọi dân gian là hoa kim châm, được gieo trồng rộng rãi từ xa xưa nhằm mục đích bồi bổ sức khỏe và hỗ trợ tinh thần [1], [4].
Trong y học cổ truyền Đông Á và Bắc Mỹ, hoa của cây hoa hiên đã được sử dụng từ nhiều thế kỷ trước như một phương thuốc dân gian giúp cải thiện sức khỏe cảm xúc và hỗ trợ các rối loạn hệ thần kinh trung ương [1]. Người xưa thường hái nụ hoa và hoa tươi đem phơi khô để làm thức ăn hoặc nấu nước uống nhằm giải tỏa ưu phiền, giúp tâm trí thanh thản trước khi bước vào giấc ngủ.
Tuy nhiên, do quá trình canh tác lâu đời và việc lai tạo giữa các loài, việc phân loại chi Hemerocallis dựa trên hình thái bên ngoài từng gặp nhiều nhầm lẫn [1]. Nghiên cứu di truyền học lục lạp năm 2020 đã giải trình tự thành công bộ gen lục lạp hoàn chỉnh của Hemerocallis fulva với chiều dài 156.059 cặp base, mã hóa 87 gen mã hóa protein, tạo cơ sở dữ liệu vững chắc cho việc định danh và bảo tồn nguồn gen dược liệu quý này [1].
Cơ chế tác động đến hệ thần kinh và giấc ngủ
Tác dụng an thần và nâng cao chất lượng giấc ngủ của hoa hiên không phải là điều ngẫu nhiên mà xuất phát từ thành phần hóa học phức tạp bên trong hoa [2]. Các nhà khoa học ghi nhận hoa của cây Hemerocallis fulva chứa hàm lượng cao chất hyperin, mang lại tiềm năng chống trầm cảm rõ rệt [1]. Ngoài ra, loài hoa này còn sở hữu các hoạt tính sinh học quan trọng khác như chống oxy hóa, kháng khuẩn và hỗ trợ cải thiện giấc ngủ [1].
Một đánh giá hệ thống xuất bản năm 2019 cho thấy các chiết xuất từ hoa và nụ của Hemerocallis fulva cũng như Hemerocallis citrina có hoạt tính an thần, hiệu quả trong việc giảm nhẹ rối loạn giấc ngủ, suy giảm trí nhớ và các triệu chứng mất khả năng cảm nhận niềm vui [2]. Tác dụng chống trầm cảm và cải thiện tâm trạng này phần lớn gắn liền với hàm lượng chất chống oxy hóa phong phú, đặc biệt là carotenoid và flavonoid như hesperidin hay catechin [2].
Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu Nhật Bản đã phân lập thành công những hợp chất amit axit amin liên kết với fructopyranose từ phân loài Hemerocallis fulva var. sempervirens [5]. Hai hợp chất mới được đặt tên là kwansonine A và kwansonine B, cùng với các hợp chất đã biết như longitubanine A, longitubanine B và pinnatanine [5]. Đây là nhóm amit axit amin N-fructoside tự nhiên đầu tiên được tìm thấy trong chi hoa hiên, được định hướng nghiên cứu nhằm tìm kiếm các hoạt chất an thần tự nhiên [5].
Khả năng dọn sạch các gốc tự do cũng đóng vai trò gián tiếp bảo vệ tế bào thần kinh trước tác hại của stress oxy hóa [4]. Nghiên cứu năm 2022 cho thấy chiết xuất flavonoid từ hoa hiên có khả năng thu dọn mạnh mẽ các gốc tự do ABTS và OH, đồng thời bảo vệ tế bào khỏi tổn thương oxy hóa do H2O2 gây ra [4]. Tế bào được bảo vệ tốt hơn sẽ giúp hệ thần kinh vận hành trơn tru, hạn chế tình trạng căng thẳng thần kinh trước khi ngủ.
Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả thực tế?
Để kiểm chứng tác động thực sự đối với giấc ngủ, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật. Một nghiên cứu công bố năm 1998 đã sử dụng hoa đông khô của phân loài hoa hiên Hemerocallis fulva L. var. sempervirens (còn gọi là Akinowasuregusa) cho chuột dòng C57BL ăn [3]. Kết quả đo điện não đồ cho thấy nhóm chuột ăn hoa hiên có sự gia tăng đáng kể giấc ngủ sóng chậm (slow wave sleep) và giấc ngủ nghịch ngôn hay giấc ngủ nghịch lý (paradoxical sleep) trong chu kỳ tối [3].
Sự khác biệt về thời lượng các pha ngủ này giữa nhóm đối chứng và nhóm can thiệp bằng hoa hiên đạt ý nghĩa thống kê với p < 0.05 [3]. Giấc ngủ sóng chậm phản ánh giai đoạn ngủ sâu, giúp cơ thể phục hồi thể lực, trong khi giấc ngủ nghịch lý liên quan mật thiết đến trí nhớ và cân bằng cảm xúc. Tuy nhiên, việc bổ sung hoa hiên lại không làm thay đổi thời gian ngủ trong chu kỳ sáng của chuột [3].
Chính vì thế, khi tính tổng thể trong toàn bộ chu kỳ 24 giờ, tỷ lệ phần trăm tổng thời gian ngủ không có sự biến đổi đáng kể [3]. Kết quả này ngụ ý rằng hoa hiên không đơn thuần hoạt động như một loại thuốc ngủ ép buộc cơ thể chìm vào giấc ngủ mê mệt kéo dài cả ngày, mà có xu hướng điều hòa và củng cố cấu trúc các giai đoạn ngủ sâu vào đúng thời điểm nghỉ ngơi sinh học [3].
Dù vậy, cần lưu ý rằng tổng quan hệ thống năm 2019 chỉ ra rằng hiệu quả chống trầm cảm và cải thiện tâm trạng rõ nét nhất chủ yếu đến từ các chiết xuất cồn của hoa hiên, trong khi chiết xuất dạng nước cho tác dụng ở mức độ thấp hơn [2]. Nước trà hãm từ hoa khô vốn là một dạng chiết xuất dung môi nước, do đó nồng độ các hợp chất có hoạt tính sinh học đi vào dịch trà có thể không đậm đặc bằng các chế phẩm chiết xuất dung môi cồn trong phòng thí nghiệm [2].
Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng
Xét về mặt lợi ích, việc dùng hoa hiên khô mang đến nhiều triển vọng cho sức khỏe tâm thần và giấc ngủ. Hoa hiên vừa là vị thuốc vừa là nguồn thực phẩm giàu dưỡng chất, đã được chứng minh an toàn ở các nồng độ thí nghiệm thích hợp mà không gây độc tế bào đáng kể [4]. Thảo dược này có thể đóng vai trò như một liệu pháp hỗ trợ nhẹ nhàng giúp người dùng thư giãn thần kinh, giảm bớt căng thẳng sau một ngày dài mệt mỏi [1], [2].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ ràng các giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại. Dữ liệu thực nghiệm về thời gian ngủ sóng chậm và ngủ nghịch lý mới chỉ được xác lập trên chuột nhắt trắng với hoa đông khô [3]. Chu kỳ sinh học và hệ thần kinh của loài gặm nhấm có những khác biệt nhất định so với con người.
Thêm vào đó, bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người còn hạn chế và các đánh giá hệ thống nhấn mạnh rằng nhiều hoạt chất chống trầm cảm, an thần mạnh của hoa hiên hòa tan tốt hơn trong cồn so với trong nước [2]. Vì vậy, việc chỉ uống một vài tách trà hoa hiên hãm nước sôi thông thường khó có thể tạo ra tác dụng an thần mạnh mẽ tương đương với dược phẩm đặc trị.
Những hiểu lầm thường gặp về trà hoa hiên
Một hiểu lầm rất phổ biến là xem trà hoa hiên như "thần dược" chữa dứt điểm bệnh mất ngủ kinh niên. Người bệnh thường kỳ vọng chỉ sau một vài ngụm trà là có thể lập tức chìm vào giấc ngủ sâu. Thực tế nghiên cứu cho thấy hoa hiên không làm tăng tổng thời gian ngủ trong cả ngày mà chỉ hỗ trợ tái phân bổ cấu trúc giấc ngủ sâu trong giai đoạn bóng tối [3].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn lành tính và có thể uống tùy tiện mà không lo tương tác. Đánh giá y học năm 2019 nhấn mạnh rằng các loại thảo mộc thường chứa đồng thời nhiều hợp chất hoạt tính sinh học, làm tăng đáng kể khả năng xảy ra tương tác khi dùng chung với thuốc tân dược so với tương tác giữa thuốc với thuốc thông thường [2].
Tương tác thảo dược có thể diễn ra theo cơ chế dược lực học khi các chất cùng tác động lên một thụ thể hoặc hệ thống sinh lý, hoặc theo cơ chế dược động học ảnh hưởng đến quá trình hấp thu, phân bố, chuyển hóa hay đào thải thuốc [2]. Nếu tự ý kết hợp trà hoa hiên với các loại thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm tổng hợp hoặc các hỗn hợp trà thảo mộc phức tạp khác, nguy cơ biến cố bất lợi hoàn toàn có thể xảy ra [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người đang sử dụng các loại thuốc điều trị thần kinh, thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc an thần cần hết sức thận trọng và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi uống trà hoa hiên [2]. Do hoa hiên chứa các hoạt chất chống trầm cảm và an thần, việc dùng đồng thời có thể gây ra hiện tượng cộng hưởng dược lực học không mong muốn [2].
Người mắc các bệnh lý mạn tính về gan, thận hoặc người đang phải dùng nhiều loại thuốc điều trị cùng lúc cũng cần hỏi ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng [2]. Khả năng tương tác dược động học của các hoạt chất thảo mộc có thể làm thay đổi nồng độ hấp thu hoặc chuyển hóa của các thuốc kê đơn trong cơ thể [2].
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ nên tránh tự ý sử dụng các loại trà dược liệu từ hoa hiên khi chưa có chỉ định từ bác sĩ. Dù hoa hiên là cây thuốc và thực phẩm truyền thống, dữ liệu về độ an toàn tuyệt đối của việc dùng nước hãm hoa khô nồng độ cao trên các đối tượng nhạy cảm này vẫn chưa được xác lập đầy đủ.
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Nếu muốn thưởng thức trà hoa hiên khô như một thức uống thảo mộc thư giãn mỗi ngày, bạn nên lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã qua quy trình phơi hoặc sấy khô đạt chuẩn an toàn vệ sinh thực phẩm. Không sử dụng hoa bị nấm mốc hoặc nghi ngờ có dư lượng chất bảo quản thực vật.
Về liều lượng, chỉ nên hãm một lượng vừa phải hoa hiên khô (khoảng vài bông hoa khô) với nước sôi trong bình kín khoảng 10 đến 15 phút. Thời điểm thích hợp nhất để thưởng thức là vào buổi tối sau bữa ăn từ 1 đến 2 tiếng, hoặc khoảng một giờ trước khi đi ngủ để tinh thần được thả lỏng dần theo thói quen sinh hoạt.
Không nên lạm dụng uống quá nhiều nước trà sát giờ ngủ vì lượng chất lỏng dư thừa có thể gây tiểu đêm, làm gián đoạn giấc ngủ sinh lý. Bạn có thể phối hợp việc uống trà với việc xây dựng thói quen đi ngủ khoa học như tắt các thiết bị điện tử, giữ phòng ngủ tối và yên tĩnh, tắm nước ấm để kích thích cơ thể bước vào trạng thái nghỉ ngơi tự nhiên.
Tóm lại, trà hoa hiên khô là một thức uống thảo mộc truyền thống có tiềm năng hỗ trợ giấc ngủ và giải tỏa căng thẳng thần kinh nhờ các hoạt chất chống oxy hóa và an thần tự nhiên [1], [2]. Tuy nhiên, loại trà này chỉ đóng vai trò hỗ trợ lối sống chứ không thể thay thế cho các liệu pháp y khoa điều trị mất ngủ. Để có một giấc ngủ chất lượng bền vững, người dùng nên kết hợp sinh hoạt điều độ và luôn trao đổi với bác sĩ khi gặp các vấn đề giấc ngủ nghiêm trọng kéo dài.
