Trằn trọc trên giường vì tâm trí không ngừng lo lắng là tình trạng nhiều người gặp phải sau một ngày làm việc căng thẳng. Khi ngại dùng thuốc ngủ tây y, nhiều người tìm đến hai loại thảo dược quen thuộc là rễ cây nữ lang (Valeriana officinalis) và lạc tiên (Passiflora incarnata) với thắc mắc: Loại nào giúp dễ ngủ vì lo âu tốt hơn và ít gây uể oải, suy giảm nhận thức vào hôm sau?

Câu trả lời ngắn gọn là cả cây nữ lang và lạc tiên đều có tác dụng giảm lo âu và hỗ trợ giấc ngủ thông qua hệ thống chất dẫn truyền thần kinh GABA trong não [1], [2]. Tuy nhiên, cây nữ lang thể hiện tác dụng an thần chủ quan rõ rệt hơn và làm tăng nhiều dải sóng não liên quan đến trạng thái nghỉ sâu [3]. Ngược lại, lạc tiên tập trung điều hòa thụ thể GABA giúp giải tỏa căng thẳng nhưng cần lưu ý về khả năng ảnh hưởng đến nhận thức ngắn hạn và tương tác vận chuyển thuốc ở liều cao [1], [4], [5].

Cơ chế tác động lên hệ GABA và sóng não

Để hiểu vì sao hai thảo dược này giúp làm dịu tâm trí, cần nhìn vào cách chúng tương tác với axit gamma-aminobutyric (GABA) — chất dẫn truyền thần kinh ức chế chính của não bộ, đóng vai trò như "chân phanh" giúp giảm kích thích thần kinh.

Cây nữ lang (Valeriana officinalis) là loài thực vật lâu năm có nguồn gốc từ Bắc Mỹ, châu Á và châu Âu [2]. Rễ của cây này chứa từ 150 đến 200 hợp chất khác nhau, bao gồm tinh dầu, xeton, phenol, các este iridoid, axit valeric, axit aminobutyric, arginine, tyrosine, glutamine và các hydrocarbon [2]. Hoạt chất axit valerenic trong nữ lang được cho là đóng góp chính vào hiệu quả điều trị [4]. Dù cơ chế chính xác chưa được biết hết, giới khoa học cho rằng cây nữ lang ức chế sự tái hấp thu và kích thích giải phóng GABA, từ đó cải thiện chất lượng giấc ngủ [2]. Ngoài ra, nữ lang còn hoạt động như chất chủ vận một phần tại thụ thể 5-hydroxytryptamine 2A (thụ thể của serotonin), giúp tăng giải phóng hormone giấc ngủ melatonin [2].

Trong khi đó, lạc tiên (Passiflora incarnata) thuộc họ Passifloraceae với khoảng 400 đến 520 loài, phân bố chủ yếu ở Trung và Nam Mỹ [6], [7]. Hoa, quả, rễ và lá của cây chứa các alkaloid, flavonoid, phenol và glycoside cyanogenic [1], [7], trong đó các hoạt chất nổi bật là apigenin, orientin và vitexin [4]. Khác với cách tăng lượng GABA của nữ lang, lạc tiên đóng vai trò là chất điều biến hệ thống GABA: nó gắn trực tiếp vào vị trí GABA trên thụ thể GABAA sau synap, đồng thời hoạt động như một chất đối kháng tại thụ thể GABAB trước synap (nơi điều hòa việc giải phóng chất dẫn truyền thần kinh) [1]. Việc điều biến thụ thể GABAB được cho là mang lại hiệu quả giảm lo âu rõ rệt [1].

Sự khác biệt này thể hiện rõ trên điện não đồ định lượng (qEEG) trong một nghiên cứu được dẫn lại vào năm 2021 trên nhóm phụ nữ nhằm đánh giá khả năng gây ngủ và bù đắp tác dụng kích thích của caffeine [3]. Kết quả cho thấy cây nữ lang tạo ra hiệu quả đáng kể về cảm giác an thần chủ quan, đồng thời làm tăng các dải sóng delta, theta và alpha chậm trên điện não đồ [3]. Ngược lại, lạc tiên chỉ làm tăng năng lượng sóng theta [3]. Khi kết hợp chiết xuất rễ nữ lang và thảo dược lạc tiên trong hai tuần trên bệnh nhân tâm thể và rối loạn cảm xúc, thuốc giúp tăng cả sóng theta và alpha [3].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì?

Hiệu quả giảm lo âu và cải thiện giấc ngủ của cả hai loại thảo dược đã được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm lâm sàng với thiết kế và đối tượng cụ thể.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù ba công bố năm 2024 đã so sánh trực tiếp cây nữ lang và lạc tiên trên 54 bệnh nhân nhổ hai răng khôn cùng bên [8]. Bệnh nhân được chia thành ba nhóm dùng Valeriana officinalis, Passiflora incarnata hoặc giả dược, đánh giá mức độ lo âu qua thang điểm STAI ở ba thời điểm: trước, trong và sau phẫu thuật [8]. Kết quả cho thấy cả nhóm dùng nữ lang và lạc tiên đều giảm đáng kể điểm số trạng thái lo âu giữa thời điểm trước và sau mổ (p < 0,05), trong khi nhóm giả dược không có sự thay đổi có ý nghĩa (p = 0,129) [8]. Tuy nhiên, cả ba nhóm đều không có sự thay đổi về mức độ khó chịu phẫu thuật và các dấu hiệu sinh tồn biến thiên khác nhau [8].

Về hiệu quả với giấc ngủ của cây nữ lang, một tổng quan năm 2025 đã dẫn lại thử nghiệm của Ziegler và cộng sự kéo dài 6 tuần trên 202 bệnh nhân, so sánh chiết xuất nữ lang (liều 600 mg/ngày) với thuốc an thần nhóm benzodiazepine là oxazepam (liều 10 mg/ngày) [2]. Cả hai nhóm đều báo cáo chất lượng giấc ngủ được cải thiện, trong đó nữ lang có hiệu quả ít nhất là tương đương với oxazepam: 83% bệnh nhân dùng nữ lang đánh giá hiệu quả "rất tốt", so với mức 73% ở nhóm dùng oxazepam [2]. Một nghiên cứu khác trên 39 bệnh nhân chạy thận nhân tạo sử dụng viên nang nữ lang (530 mg rễ nữ lang khô) so với giả dược cũng ghi nhận sự cải thiện đáng kể về chất lượng giấc ngủ, mức độ lo âu và các triệu chứng trầm cảm [2].

Đối với lạc tiên, một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2017 đã đánh giá tác dụng tiền mê trên 52 bệnh nhân trưởng thành có phân loại sức khỏe ASA độ I và II trước phẫu thuật chương trình [5]. Bệnh nhân được chia đều làm hai nhóm (mỗi nhóm 26 người), uống 1000 mg lạc tiên hoặc 6 mg melatonin một giờ trước mổ [5]. Kết quả cho thấy cả lạc tiên và melatonin đều làm giảm điểm lo âu có ý nghĩa thống kê (p = 0,001), nhưng melatonin gây điểm an thần cao hơn (p = 0,003 so với 0,008) [5].

Tác dụng phụ lên nhận thức và giới hạn bằng chứng

Khi chọn thảo dược trị mất ngủ do lo âu, mối bận tâm lớn của người dùng là tình trạng uể oải, suy giảm sự tỉnh táo và khả năng tập trung sau khi dùng.

Trong nghiên cứu năm 2017 so sánh 1000 mg lạc tiên và 6 mg melatonin trước phẫu thuật, các nhà khoa học đã dùng bài kiểm tra thay thế ký hiệu số (DSST) để đo lường rối loạn chức năng nhận thức trước khi gây mê và trước khi rời phòng hồi tỉnh [5]. Kết quả chỉ ra sự khác biệt đáng kể giữa hai nhóm tại thời điểm một giờ trước mổ (p = 0,04) và khi rời phòng hồi tỉnh (p = 0,007) [5]. Khi đánh giá riêng từng nhóm, nhóm dùng lạc tiên bộc lộ sự suy giảm nhận thức có ý nghĩa thống kê (p = 0,003), cho thấy dù giảm lo âu tốt nhưng lạc tiên ở liều 1000 mg gây suy giảm nhận thức nhiều hơn so với melatonin [5].

Bên cạnh đó, dù có lịch sử sử dụng lâu đời ở châu Âu, Bắc Mỹ, Nam Mỹ và châu Á cho các chứng mất ngủ, lo âu, đau bụng kinh hay triệu chứng mãn kinh [6], [7], bằng chứng khoa học của hai thảo dược này vẫn có những giới hạn nhất định. Một nghiên cứu thực tế năm 2023 nhận định các thảo dược có đặc tính giải lo âu và gây ngủ như cây nữ lang nhìn chung có hiệu quả còn hạn chế trong bối cảnh hỗ trợ giảm liều thuốc benzodiazepine [1]. Tổng quan năm 2025 cũng lưu ý các nghiên cứu về hiệu quả của nữ lang trên người cho kết quả chưa đồng nhất và chất lượng nghiên cứu không đồng đều [2]. Ngay cả trên điện não đồ, dù nữ lang làm tăng cảm giác an thần chủ quan nhưng tín hiệu qEEG vẫn không thể dự đoán một cách đáng tin cậy mức độ an thần [3].

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược an thần

Một hiểu lầm phổ biến của người tiêu dùng là cho rằng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và không gây tương tác sinh học phức tạp [7]. Thực tế, các hoạt chất thực vật có thể can thiệp vào hệ thống vận chuyển chất của tế bào.

Nghiên cứu năm 2022 trên tế bào thận chó Madin-Darby đã kiểm tra khả năng tương tác của chiết xuất nữ lang và lạc tiên với hai polypeptide vận chuyển anion hữu cơ là OATP2B1 và OATP1A2 — những "cánh cổng" giúp tế bào hấp thu các hormone steroid dạng sulfat và nhiều hợp chất khác [4]. Kết quả cho thấy axit valerenic trong cây nữ lang chỉ tương tác với OATP2B1 [4]. Ngược lại, cả ba hoạt chất apigenin, orientin và vitexin trong lạc tiên đều tương tác với cả OATP2B1 và OATP1A2 [4]. Các chế phẩm lạc tiên thương mại cũng được xác nhận làm ức chế sự hấp thu estrone 3-sulfate qua trung gian vận chuyển này [4]. Điều này chứng tỏ lạc tiên có thể làm thay đổi chức năng của OATP2B1 và OATP1A2, từ đó ảnh hưởng đến sự hấp thu của các thuốc hoặc hợp chất khác đi qua cùng kênh vận chuyển [4].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) liệt kê cây nữ lang vào nhóm thực phẩm bổ sung không có chống chỉ định [2], và Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu (EMA) đã phê duyệt chiết xuất khô của lạc tiên làm sản phẩm thuốc giúp giảm triệu chứng lo âu [1], người dùng vẫn cần thận trọng trong các trường hợp sau:

  • Người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh nền phụ thuộc vào kênh vận chuyển OATP2B1 và OATP1A2 cần đặc biệt lưu ý khi dùng lạc tiên để tránh tương tác làm giảm hoặc thay đổi độ hấp thu của thuốc [4].
  • Người chuẩn bị làm các công việc đòi hỏi sự tập trung nhận thức cao ngay sau khi uống lạc tiên liều cao (như 1000 mg), do nguy cơ ảnh hưởng đến chức năng nhận thức ngắn hạn đã được ghi nhận [5].
  • Bệnh nhân đang trong quá trình giảm liều các thuốc an thần nhóm benzodiazepine, người mắc bệnh trầm cảm, lo âu, bệnh nhân ung thư đang điều trị hoặc bệnh nhân chạy thận nhân tạo không nên tự ý thay thế phác đồ mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa [1], [2].

Cách áp dụng thực tế để hỗ trợ giấc ngủ

Tuỳ thuộc vào biểu hiện mất ngủ và cơ địa, người dùng có thể trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ để lựa chọn chế phẩm phù hợp:

  • Về lựa chọn thảo dược: Nếu mất ngủ kèm cảm giác khó đi vào giấc ngủ sâu, cây nữ lang với liều lượng đã được nghiên cứu từ 530 mg rễ khô đến 600 mg chiết xuất mỗi ngày (duy trì trong khoảng 6 tuần) là lựa chọn phù hợp nhờ khả năng tạo cảm giác an thần chủ quan và tăng sóng delta, theta [3], [2]. Nếu mất ngủ chủ yếu do tâm trạng bồn chồn, căng thẳng cấp tính, chiết xuất khô lạc tiên hoặc phối hợp cả hai loại thảo dược trong 2 tuần có thể giúp điều hòa sóng não và giảm điểm lo âu [1], [8], [3].
  • Về cách dùng: Có thể sử dụng dưới dạng trà an thần theo cách truyền thống tại Bắc Mỹ và châu Âu, hoặc dùng dạng viên nang, chiết xuất khô chuẩn hóa để kiểm soát chính xác hàm lượng hoạt chất [1], [2], [6], [7].
  • Kết hợp lối sống: Thảo dược chỉ đóng vai trò hỗ trợ, không phải thuốc chữa khỏi hoàn toàn chứng mất ngủ. Người dùng nên kết hợp vệ sinh giấc ngủ, hạn chế dùng chất kích thích như caffeine vào buổi tối và duy trì chế độ sinh hoạt điều độ [3].

Cây nữ lang và lạc tiên đều là những giải pháp thảo dược có cơ sở khoa học giúp làm dịu hệ thần kinh thông qua hệ GABA cho người mất ngủ vì lo âu [1], [2]. Hiểu rõ sự khác biệt về cơ chế sóng não, nguy cơ tương tác vận chuyển thuốc và tác động lên nhận thức sẽ giúp bạn chọn đúng sản phẩm phù hợp với thể trạng [3], [4], [5]. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu sử dụng, đặc biệt khi bạn đang dùng thuốc điều trị bệnh lý khác.