Nhiều người có thói quen hãm vài lá cỏ ngọt khô vào ấm trà mỗi ngày để tạo vị ngọt thanh tự nhiên mà không cần dùng đến đường kính. Không ít người truyền tai nhau rằng loại thảo mộc này không chỉ giúp kiểm soát cân nặng mà còn là phương thuốc tự nhiên hỗ trợ hạ huyết áp hiệu quả. Liệu việc uống trà lá cỏ ngọt hàng ngày có thực sự giúp hạ huyết áp hay không, và giới khoa học đã ghi nhận được những gì về cơ chế cũng như liều lượng tác động của loại cây này?
Câu trả lời là hoạt chất stevioside chiết xuất từ cỏ ngọt đã được các thử nghiệm lâm sàng và tiền lâm sàng chứng minh có khả năng hỗ trợ hạ huyết áp ở những người có chỉ số huyết áp cao. Tuy nhiên, hiệu quả này phụ thuộc rất lớn vào liều lượng hoạt chất tinh khiết được hấp thu, cơ chế giãn mạch qua dòng ion canxi, chứ không đơn thuần chỉ là việc uống vài nhánh lá thô hãm nước sôi.
Hoạt chất stevioside hạ huyết áp bằng cách nào?
Lá cây cỏ ngọt (Stevia rebaudiana) chứa thành phần tạo ngọt tự nhiên phong phú nhất là stevioside, có độ ngọt gấp 250 đến 300 lần so với đường mía sucrose thông thường [1]. Khi đi vào cơ thể, ngoài đặc tính không sinh năng lượng, stevioside cùng các chất chuyển hóa của nó đã thu hút sự chú ý của các nhà dược lý học nhờ những hoạt tính sinh học đặc thù [1].
Cơ chế hạ huyết áp trực tiếp của stevioside đã được làm sáng tỏ thông qua các thí nghiệm chuyên sâu trên hệ mạch máu [2]. Cụ thể, các nhà khoa học phát hiện hoạt chất này có khả năng làm giãn mạch phụ thuộc vào liều lượng đối với các đoạn vòng động mạch chủ bị co thắt bởi vasopressin [2]. Tác dụng làm giãn cơ trơn mạch máu này xảy ra tương tự nhau trong cả điều kiện có lớp nội mô mạch máu hoặc không có lớp nội mô [2].
Điều thú vị là stevioside hoàn toàn mất tác dụng giãn mạch khi đưa vào môi trường không chứa ion canxi [2]. Thêm vào đó, việc sử dụng chất ức chế xanh methylen không hề ngăn chặn được tác dụng giãn cơ trơn động mạch của stevioside, chứng tỏ hoạt tính này không qua trung gian của phân tử oxit nitric (NO) [2]. Các dữ liệu thực nghiệm trên tế bào cơ trơn mạch máu khẳng định stevioside gây giãn mạch chủ yếu nhờ cơ chế ức chế dòng canxi đi vào tế bào cơ trơn của thành mạch [2]. Khi dòng canxi bị chặn lại, trương lực cơ trơn giảm xuống, lòng mạch mở rộng và áp lực máu tác động lên thành mạch sẽ giảm đi [2].
Bằng chứng lâm sàng: Giảm chỉ số ở người tăng huyết áp
Tác động hạ huyết áp của cỏ ngọt không chỉ dừng lại ở các mô hình tế bào mà đã được kiểm chứng rõ nét qua nhiều công trình nghiên cứu trên cơ thể người [3]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược được thực hiện trên 106 người bệnh tăng huyết áp tại Trung Quốc với huyết áp tâm trương ban đầu từ 95 đến 110 mmHg [4]. Nhóm can thiệp gồm 60 người bệnh (34 nam, 26 nữ, độ tuổi trung bình khoảng 54,1 tuổi) được dùng viên nang stevioside 250 mg mỗi lần, uống 3 lần mỗi ngày [4]. Nhóm đối chứng gồm 46 người (19 nam, 27 nữ, độ tuổi trung bình 53,7 tuổi) dùng giả dược với tần suất tương tự và được theo dõi định kỳ hàng tháng trong suốt 1 năm [4].
Kết quả thu được sau 3 tháng can thiệp cho thấy huyết áp tâm thu của nhóm uống stevioside giảm đáng kể từ 166,0 mmHg xuống còn 152,6 mmHg [4]. Đồng thời, huyết áp tâm trương của họ cũng giảm mạnh từ 104,7 mmHg xuống 90,3 mmHg với ý nghĩa thống kê rõ rệt [4]. Hiệu quả hạ huyết áp này được duy trì ổn định trong suốt cả năm theo dõi mà không gây ra bất kỳ tác dụng phụ nguy hiểm nào, đồng thời không làm xấu đi chất lượng cuộc sống hay làm biến đổi các chỉ số sinh hóa máu như đường huyết và mỡ máu [4].
Một nghiên cứu dài hạn hơn kéo dài tới 2 năm được thực hiện trên 174 bệnh nhân mắc chứng tăng huyết áp nguyên phát mức độ nhẹ với huyết áp tâm thu 140-159 mmHg và huyết áp tâm trương 90-99 mmHg [3]. Có 168 người bệnh đã hoàn thành thử nghiệm, trong đó 82 người thuộc nhóm uống bột stevioside với liều 500 mg mỗi lần, ngày 3 lần (tổng liều 1500 mg/ngày) và 86 người thuộc nhóm giả dược [3].
Sau 2 năm kiên trì sử dụng, nhóm dùng stevioside ghi nhận mức giảm huyết áp tâm thu trung bình từ 150 mmHg xuống còn 140 mmHg [3]. Huyết áp tâm trương của nhóm này cũng giảm từ mức trung bình 95 mmHg xuống 89 mmHg, mức giảm có ý nghĩa vượt trội so với nhóm chứng dùng giả dược [3]. Tác dụng hạ huyết áp tích cực này đã bắt đầu được người bệnh ghi nhận qua nhật ký tự đo huyết áp tại nhà ngay từ giai đoạn đầu của liệu trình điều trị [3].
Gần đây hơn, một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2025 tại Bangladesh được thực hiện trên 93 người, bao gồm 83 bệnh nhân suy thận mạn giai đoạn I đến III và 10 người khỏe mạnh làm nhóm đối chứng [5]. Các bệnh nhân suy thận mạn được phân ngẫu nhiên để uống stevia với liều 250 mg mỗi lần, ngày uống 2 lần hoặc dùng giả dược kết hợp với chăm sóc chuẩn trong vòng 9 tháng [5]. Kết quả cho thấy nhóm sử dụng stevia đã giảm đáng kể huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương ở đợt tái khám thứ hai [5]. Tỷ lệ bệnh nhân suy thận ở giai đoạn III cũng giảm từ 44,2% lúc ban đầu xuống còn 38,2% [5].
Hiệu ứng chọn lọc: Người huyết áp bình thường có bị tụt áp?
Một trong những băn khoăn lớn của người tiêu dùng là liệu người có huyết áp bình thường khi dùng cỏ ngọt có bị hạ huyết áp quá mức dẫn tới tụt huyết áp nguy hiểm hay không. Tổng quan nghiên cứu dược lý đã chỉ ra rằng tác dụng điều hòa của stevioside chỉ biểu hiện rõ rệt khi huyết áp hoặc đường huyết của đối tượng đang ở mức cao hơn ngưỡng bình thường [1].
Nhận định này được củng cố vững chắc bởi một nghiên cứu lâm sàng đánh giá trên 3 nhóm đối tượng khác nhau: bệnh nhân tiểu đường tuýp 1, bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 và những người không bị tiểu đường có mức huyết áp bình thường hoặc cận thấp [6]. Các đối tượng tham gia được chỉ định dùng 250 mg stevioside mỗi lần, ngày 3 lần trong vòng 3 tháng liên tục [6].
Kết quả theo dõi sau 3 tháng cho thấy ở những người có huyết áp ban đầu bình thường hoặc hơi thấp, các chỉ số huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương không hề có sự thay đổi đáng kể so với trước khi dùng [6]. Chỉ số đường huyết và lượng huyết sắc tố glycated (HbA1c) của nhóm này cũng giữ nguyên trạng thái cân bằng [6]. Điều này chứng minh rằng ở liều tạo ngọt thông thường, steviol glycoside dung nạp rất tốt và không gây ra hiện tượng tụt huyết áp ngoài ý muốn ở người bình thường [6].
Nghiên cứu tiền lâm sàng và những tác động chuyển hóa đi kèm
Các tác dụng tích cực của stevioside còn được hỗ trợ bởi nhiều thử nghiệm trên động vật thí nghiệm mô phỏng bệnh lý chuyển hóa và cao huyết áp [2]. Trên chuột cống tăng huyết áp tự phát (SHR), việc tiêm tĩnh mạch hoặc tiêm màng bụng stevioside với liều 25 mg/kg đều mang lại hiệu quả hạ huyết áp rõ rệt [2].
Trong một nghiên cứu dài hạn khác tiến hành trên chuột cống Goto-Kakizaki mắc bệnh tiểu đường tuýp 2, động vật được cho ăn stevioside độ tinh khiết trên 99,6% với liều 0,025 g/kg trọng lượng mỗi ngày trong 6 tuần [7]. Hoạt chất này đã tạo ra sự ức chế mạnh mẽ đối với chỉ số huyết áp của đàn chuột [7]. Huyết áp tâm thu giảm từ 153 mmHg ở nhóm đối chứng xuống còn 135 mmHg ở nhóm can thiệp [7]. Huyết áp tâm trương cũng giảm sâu từ 83 mmHg xuống 74 mmHg [7].
Bên cạnh hạ áp, stevioside ở liều này còn giúp chuột cải thiện khả năng tiết insulin giai đoạn đầu, giảm nồng độ glucagon và cải thiện đáng kể tình trạng tăng đường huyết sau ăn mà không làm tụt đường huyết quá đà [7]. Hoạt chất này cũng làm tăng hàm lượng insulin dự trữ trong tế bào beta tuyến tụy và cải thiện các cơ chế cảm biến dinh dưỡng tế bào [7].
Đồng thời, nghiên cứu lâm sàng trên bệnh nhân suy thận mạn cũng cho thấy hoạt chất từ cỏ ngọt giúp cải thiện một loạt chỉ số sinh hóa quan trọng [5]. Ngoài việc hạ huyết áp, stevia còn làm giảm lượng vi đạm niệu (microalbuminuria), giảm đường huyết sau ăn và hạ thấp các dấu ấn gây viêm như tốc độ máu lắng (ESR) và protein phản ứng C độ nhạy cao (hs-CRP) [5].
Nhìn nhận khách quan: Tiềm năng và giới hạn của bằng chứng
Mặc dù các dữ liệu khoa học về khả năng hạ huyết áp của stevioside là rất thuyết phục, chúng ta cần phân biệt rạch ròi giữa hoạt chất chiết xuất tinh khiết dùng trong nghiên cứu và trà lá cỏ ngọt phơi khô tự nhiên. Trong các nghiên cứu lâm sàng, các đối tượng được cho sử dụng viên nang chứa bột stevioside tinh khiết với hàm lượng chuẩn hóa rất cao từ 500 mg đến 1500 mg mỗi ngày [3].
Khi chúng ta tự pha vài lá cỏ ngọt khô vào ấm trà, lượng stevioside hòa tan vào nước thường thấp hơn rất nhiều và khó có thể đong đếm chính xác. Do đó, việc uống trà lá cỏ ngọt thô chủ yếu mang lại giá trị giải khát, cung cấp vị ngọt lành tính thay thế đường cát, còn tác dụng dược lý hạ huyết áp mạnh mẽ như các nghiên cứu công bố sẽ khó đạt được ở mức tương đương.
Ngoài ra, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng tác dụng hạ áp của cỏ ngọt không kéo dài mãi mãi nếu ngừng sử dụng [5]. Trong thử nghiệm tại Bangladesh, khi bước vào giai đoạn ngừng dùng thuốc (washout period), phần lớn các chỉ số huyết áp và sinh hóa đã cải thiện đều có xu hướng quay trở lại mức ban đầu [5]. Điều này cho thấy cỏ ngọt chỉ phát huy tác dụng hỗ trợ trong thời gian có sự hiện diện của hoạt chất trong cơ thể, chứ không thể giải quyết dứt điểm nguyên nhân gây bệnh tăng huyết áp [5]. Các vấn đề về độ tinh khiết hóa học cũng như tính an toàn dài hạn của các hợp chất liên quan vẫn là đề tài đang tiếp tục được giới khoa học làm rõ [1].
Những ai cần thận trọng khi sử dụng cỏ ngọt?
Cỏ ngọt và các glycoside của nó đã được nhiều cơ quan an toàn thực phẩm trên thế giới xác nhận tính an toàn và hiệu quả hỗ trợ [5]. Tuy vậy, không phải ai cũng có thể tùy tiện sử dụng loại thảo dược này với liều lượng lớn.
Thành phần steviol - một sản phẩm chuyển hóa của stevioside trong cơ thể - được ghi nhận có khả năng tương tác với các chất vận chuyển thuốc [1]. Vì vậy, steviol có thể đóng vai trò như một chất điều biến thuốc, làm thay đổi sự hấp thu hoặc đào thải của một số loại tân dược khi dùng chung [1]. Những người đang điều trị các bệnh mạn tính bằng thuốc theo đơn cần phải hết sức lưu ý đặc điểm này [1].
Người đang dùng thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc điều trị tiểu đường cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng cỏ ngọt liều cao thường xuyên. Sự kết hợp không kiểm soát giữa thảo dược có tác tính giãn mạch và thuốc hạ áp có thể gây cộng gộp tác dụng, dẫn đến dao động huyết áp ngoài ý muốn. Người có tiền sử bệnh lý phức tạp, đặc biệt là bệnh nhân suy thận, cần được theo dõi chức năng thận và huyết áp định kỳ bởi chuyên gia y tế [5].
Hướng dẫn sử dụng cỏ ngọt an toàn và hợp lý trong đời sống
Để tận dụng lợi ích của cỏ ngọt mà không gặp phải rủi ro cho sức khỏe, người tiêu dùng nên xem trà cỏ ngọt như một thức uống hỗ trợ lối sống lành mạnh, thay vì xem nó như một phương thuốc thay thế thuốc điều trị.
Về liều lượng, nếu sử dụng lá cỏ ngọt khô nguyên bản, bạn chỉ nên dùng một lượng nhỏ khoảng vài mẩu lá cho một ấm trà. Vị ngọt của cỏ ngọt đậm hơn đường rất nhiều, do đó chỉ cần 2 đến 3 lá khô là đã đủ tạo vị ngọt dịu cho một bình nước lớn mà không làm vị trà trở nên ngọt gắt khó uống [1]. Bạn có thể hãm lá cỏ ngọt cùng nước sôi trong khoảng 5 đến 10 phút, dùng uống ấm hoặc để nguội trong ngày.
Cỏ ngọt rất thích hợp để phối hợp cùng các loại thảo mộc khác nhằm tăng hương vị mà không làm tăng năng lượng khẩu phần. Bạn hoàn toàn có thể kết hợp vài nhánh lá cỏ ngọt với trà hoa cúc hoặc trà xanh để tạo nên thức uống thanh nhiệt dễ chịu. Thức uống này đặc biệt hữu ích cho những người thích vị ngọt nhưng đang cần ăn kiêng giảm cân, người mắc hội chứng chuyển hóa hoặc người có huyết áp hơi nhỉnh hơn bình thường [1].
Tuy nhiên, người bệnh tăng huyết áp tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc hạ áp do bác sĩ kê đơn để chuyển sang uống trà cỏ ngọt. Việc kiểm soát huyết áp đòi hỏi một chiến lược tổng thể bao gồm dùng thuốc đúng chỉ định, duy trì chế độ ăn giảm muối, vận động thể chất thường xuyên và theo dõi huyết áp chặt chẽ tại nhà.
Uống trà cỏ ngọt là một thói quen tốt để cắt giảm lượng đường tinh luyện nạp vào cơ thể hàng ngày, từ đó gián tiếp hỗ trợ sức khỏe tim mạch. Hoạt chất stevioside trong cỏ ngọt thực sự có tiềm năng làm giãn mạch và hỗ trợ hạ huyết áp theo các bằng chứng khoa học, nhưng hãy sử dụng nó một cách thông minh, điều độ và luôn có sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ.