Nhiều người dân truyền tai nhau dùng lá thanh hao hoa vàng phơi khô hãm trà uống tại nhà để cắt cơn sốt và trị bệnh sốt rét. Thói quen tự sắc cây cỏ uống thay thuốc Tây xuất phát từ niềm tin thảo dược tự nhiên vừa rẻ tiền vừa lành tính.
Thực tế, trà hãm từ cây thanh hao hoa vàng (tên khoa học Artemisia annua L.) có chứa hoạt chất kháng sốt rét nhưng nồng độ quá thấp, không đủ thay thế thuốc điều trị chuẩn hóa [1]. Tự ý dùng trà thảo dược đơn lẻ làm tăng nguy cơ tái phát bệnh và không được khuyến cáo làm giải pháp thay thế thuốc đặc trị hiện đại [2].
Cơ chế chiết xuất hoạt chất từ lá trà hãm thô
Thanh hao hoa vàng được ghi nhận trong dược điển Trung Quốc dùng trị các chứng sốt và sốt rét nhờ chứa hợp chất artemisinin [1]. Tuy nhiên, khả năng hòa tan của phân tử artemisinin trong nước từ lâu đã là vấn đề gây tranh cãi về hiệu quả thực sự của trà hãm [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2011 khảo sát độ tan của artemisinin tinh khiết ở nhiệt độ phòng và ở 100 độ C so với hoạt chất chiết từ dược liệu [4]. Kết quả cho thấy hiệu suất chiết xuất cực kỳ nhạy cảm với nhiệt độ và có thể đạt mức trên 90% nếu hãm đúng cách [4]. Các thành phần khác trong dịch chiết không làm tăng độ tan của artemisinin, nhưng dịch trà có thể tạo ra trạng thái dung dịch quá bão hòa giữ ổn định ít nhất 24 giờ [4].
Phân tích hóa thực vật năm 2012 trên trà hãm phần trên mặt đất của cây trong 1 giờ, 24 giờ và 48 giờ cho thấy hàm lượng artemisinin thay đổi rất ít giữa ba mốc thời gian, chỉ đạt khoảng 0,12% [3]. Bên cạnh artemisinin, dịch trà chứa các hợp chất chính là nhóm axit mono-caffeoyl-quinic, mono-feruloyl-quinic, di-caffeoyl-quinic, di-feruloyl-quinic cùng một số flavonoid [3]. Khi hòa tan lại dịch chiết này trong các dung môi ít phân cực hoặc không phân cực, thành phần hóa học thay đổi hẳn khi mất đi các hợp chất phenolic và nồng độ artemisinin tụt xuống thấp hơn nhiều [3].
Một thử nghiệm trong phòng thí nghiệm năm 2012 đánh giá trà thanh hao hoa vàng trên hai chủng ký sinh trùng sốt rét Plasmodium falciparum là chủng D10 nhạy cảm chloroquine và chủng W2 kháng chloroquine [5]. Nồng độ ức chế 50% ký sinh trùng (IC50) đối với chủng D10 là 1,11 ± 0,21 microgam/ml và chủng W2 là 0,88 ± 0,35 microgam/ml [5]. Dù nồng độ artemisinin trong trà chỉ đạt 0,18 ± 0,02% trọng lượng khô, quá thấp để tự tạo ra toàn bộ lực diệt ký sinh trùng, các chất khác cùng tan trong trà có thể đã hiệp đồng tác dụng với artemisinin [5].
Bằng chứng lâm sàng và dược động học trên người
Để so sánh trực tiếp trà hãm với thuốc hiện đại, một nghiên cứu dược động học năm 2004 đã thử nghiệm trên 14 nam giới tình nguyện khỏe mạnh [1]. Những người này uống 1 lít trà pha từ 9 gam lá thanh hao hoa vàng khô [1]. Phân tích mẫu máu bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao pha đảo ghi nhận nồng độ đỉnh trong huyết tương đạt trung bình 240 ± 75 ng/mL và diện tích dưới đường cong nồng độ - thời gian đạt 336 ± 71 ng/mL x giờ [1].
Mặc dù artemisinin từ trà thảo dược hấp thu vào máu nhanh hơn dạng thuốc viên rắn uống thông thường và có sinh khả dụng tương đương, tổng lượng hoạt chất thu được lại rất hạn chế [1]. Toàn bộ 1 lít nước trà hãm từ 9 gam lá khô chỉ chứa 94,5 miligam artemisinin, tức chỉ bằng khoảng 19% liều khuyến cáo hàng ngày thông thường của thuốc chuẩn hóa [1]. Nhóm nghiên cứu kết luận nồng độ máu này đủ tạo tác động lâm sàng nhưng không đủ để khuyến cáo dùng trà thay thế tương đương thuốc artemisinin hiện đại [1].
Về thử nghiệm trên người bệnh, một nghiên cứu năm 2000 trồng giống thanh hao hoa vàng lai tại Trung Phi thu được phần trên mặt đất chứa 0,63-0,70% artemisinin tính theo trọng lượng khô [6]. Cách pha trà đơn giản chiết xuất được khoảng 40% lượng hoạt chất này [6]. Khi cho 5 bệnh nhân sốt rét uống trà, ký sinh trùng trong máu biến mất nhanh trong vòng 2-4 ngày [6]. Một thử nghiệm mở rộng tiếp theo trên 48 bệnh nhân sốt rét ghi nhận 44 người (chiếm 92%) sạch ký sinh trùng trong máu trong vòng 4 ngày kèm cải thiện triệu chứng rõ rệt [6].
Tuy nhiên, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng, nhãn mở công bố năm 2004 đã chỉ ra điểm yếu lớn của phương pháp này khi điều trị sốt rét không biến chứng [2]. Sau 7 ngày dùng thuốc, tỷ lệ khỏi bệnh trung bình ở nhóm uống trà thanh hao hoa vàng chỉ đạt 74%, thấp hơn mức 91% ở nhóm dùng thuốc quinine [2]. Đáng ngại hơn, tỷ lệ tái phát bệnh ở nhóm dùng trà thảo dược ở mức cao [2]. Do đó, đơn trị liệu bằng trà thanh hao hoa vàng không được khuyến cáo làm phương pháp thay thế thuốc sốt rét hiện đại [2].
Sự thiếu ổn định của dược liệu tự trồng và bảo quản
Khác với viên thuốc xuất xưởng có hàm lượng chuẩn xác từng miligam, trà lá phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn cây và điều kiện cất giữ. Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã so sánh thành phần và hoạt tính kháng ký sinh trùng của trà làm từ cây trồng tại 1 địa điểm ở miền nam nước Pháp và 10 đồn điền khác nhau tại Benin [7]. Các mẫu trà được thử nghiệm chống lại chủng Plasmodium falciparum 3D7 nhạy cảm với chloroquine [7].
Kết quả đo đạc cho thấy sự chênh lệch khổng lồ: hàm lượng artemisinin dao động từ mức cực thấp 0,3 mg/L đối với trà từ cây trồng tại Pháp lên đến 15,7 mg/L đối với trà từ cây trồng tại Benin, kèm theo sự khác biệt lớn giữa các vùng trồng [7]. Hơn nữa, sau một năm bảo quản dược liệu tại 3 địa phương ở Benin, hàm lượng artemisinin bị sụt giảm mạnh với mức hao hụt lần lượt là 33%, 48% và 24% [7].
Phân tích chuyển hóa học trong nghiên cứu năm 2025 cũng phát hiện các alkaloid chưa rõ danh tính trong trà có liên quan đến hoạt tính diệt ký sinh trùng [7]. Nồng độ artemisinin có tương quan thuận với lực diệt ký sinh trùng của trà, nhưng khi đối chiếu giá trị IC50 của trà với artemisinin tinh khiết, các hợp chất khác trong dịch hãm có thể đã tham gia làm tăng hoặc làm giảm hoạt tính này [7]. Điều này chứng tỏ người uống trà không thể biết chính xác mình đang nạp vào cơ thể bao nhiêu hoạt chất và các chất đi kèm đang hỗ trợ hay cản trở việc điều trị [7].
Hiểu lầm thường gặp khi tự uống trà trị bệnh
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng uống nhiều nước trà đặc sẽ bù đắp được hàm lượng hoạt chất. Thực tế, ngay cả khi uống hết 1 lít trà pha từ 9 gam lá khô, cơ thể mới nhận được 94,5 miligam artemisinin, tương đương khoảng 19% liều điều trị chuẩn mỗi ngày [1]. Việc hãm trà ngâm lâu từ 1 giờ lên đến 24 giờ hoặc 48 giờ cũng không làm lượng artemisinin tăng thêm đáng kể, vẫn chỉ quanh mức 0,12% [3].
Nhiều người cũng tin rằng hễ hết sốt sau vài ngày uống trà là đã khỏi bệnh hoàn toàn. Các dữ liệu năm 2000 và 2004 đều xác nhận trà giúp cắt triệu chứng và làm sạch ký sinh trùng máu ban đầu khá nhanh trong 2-4 ngày [6] hoặc sau 7 ngày [2]. Thế nhưng, do nồng độ thuốc không đủ diệt tận gốc, ký sinh trùng còn sót lại sẽ bùng phát trở lại, gây ra tỷ lệ tái phát cao như đã thấy trong thử nghiệm đối chứng với quinine [2]. Ngoài ra, vấn đề ký sinh trùng kháng thuốc cũng là mối lo ngại lớn trong kiểm soát dịch tễ sốt rét cần được tính đến khi đánh giá các chế phẩm hàm lượng thấp [3].
Ai nên thận trọng
Sốt rét là bệnh truyền nhiễm cấp tính nguy hiểm, có thể gây tử vong, đặc biệt là ở trẻ em tại các vùng lưu hành dịch [8]. Người đang nghi ngờ mắc sốt rét hoặc có biểu hiện sốt cao, rét run tuyệt đối không tự ý ở nhà hãm lá uống thay vì đến cơ sở y tế. Việc dùng đơn trị liệu bằng trà thanh hao hoa vàng có tỷ lệ khỏi bệnh thấp hơn thuốc chuẩn và nguy cơ tái phát cao [2].
Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người cao tuổi và người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính cần đặc biệt thận trọng. Trong dịch trà thô tồn tại nhiều hợp chất nhóm axit quinic, flavonoid [3] và cả các alkaloid chưa xác định rõ [7] có thể gây tương tác hoặc ảnh hưởng khó lường. Người bệnh bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào.
Gợi ý áp dụng thực tế và hướng đi của y học
Trong y học hiện đại, việc kiểm soát chính xác hàm lượng hoạt chất là nguyên tắc cốt lõi. Một nghiên cứu năm 2014 đã phát triển phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép nối khối phổ hai lần (HPLC-MS/MS) để định lượng nhanh và chính xác hàm lượng artemisinin trong các sản phẩm thực phẩm làm từ lá thanh hao hoa vàng như trà, bánh quy hoặc cháo [8]. Dù vậy, các nhà khoa học nhấn mạnh vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu nữa mới có thể xác định được lợi ích điều trị thực sự của các dạng thực phẩm này [8].
Trong đời sống hàng ngày tại Việt Nam, hệ thống y tế cơ sở đã có đầy đủ thuốc sốt rét chuẩn hóa được cấp phát theo phác đồ. Người dân không nên tự thu hái, mua lá khô trôi nổi không rõ thời gian bảo quản vì hoạt chất có thể đã mất đi từ 24% đến 48% chỉ sau một năm lưu trữ [7]. Nếu muốn sử dụng các loại trà thảo mộc thanh nhiệt thông thường khi cơ thể mệt mỏi, người dùng chỉ nên coi đó là thức uống bổ sung nước, không dùng thay thuốc chữa bệnh và cần tham khảo bác sĩ khi có triệu chứng sốt bất thường.
Tóm lại, cây thanh hao hoa vàng là nguồn nguyên liệu quý để ngành dược chiết xuất thuốc trị sốt rét, nhưng dịch trà hãm thô tại nhà chỉ cung cấp khoảng 19% liều hoạt chất cần thiết [1]. Độc giả cần phân biệt rõ giữa giá trị của dược liệu thô với thuốc tinh chế để tránh đánh cược mạng sống vào ấm trà tự pha. Khi có dấu hiệu nghi ngờ sốt rét, đến bệnh viện xét nghiệm máu và uống thuốc đúng phác đồ của bác sĩ là con đường an toàn duy nhất.