Thói quen nhấp chén trà xanh đậm đặc buổi sáng khi bụng rỗng rất phổ biến ở người Việt. Nhiều người sau khi uống liền gặp cảm giác cồn cào ruột, nôn nao, bồn chồn hay đau rát vùng thượng vị. Liệu bát nước chè tươi thơm mát lúc đói có thực sự tốt cho tiêu hóa như nhiều người vẫn nghĩ?
Trả lời thẳng cho thắc mắc này: uống trà xanh đậm đặc khi đói gây cồn cào ruột do sự phối hợp của axit tannic (tannin), caffeine và catechin kích thích mạnh niêm mạc dạ dày trống [1]. Trà là chất kích thích tiết dịch vị dạ dày rất mạnh, kết hợp đặc tính làm se kết tủa protein của tannin khiến dạ dày không có thức ăn đệm dễ bị xót và co thắt [1] [2].
Cơ chế gây cồn cào ruột khi bụng rỗng
Trà xanh chứa ba nhóm hoạt chất đáng chú ý gồm caffeine, catechin và các axit tannic [1]. Khi đi vào dạ dày trống rỗng không có thức ăn làm lớp đệm, các hợp chất này tác động trực tiếp lên niêm mạc và hệ thần kinh tiêu hóa. Khó chịu ở dạ dày là lời phàn nàn phổ biến đứng thứ hai ở người uống trà, chỉ xếp sau các phản ứng do caffeine gây ra [1].
Một nghiên cứu công bố năm 1984 kết luận trà là chất kích thích tiết axit dịch vị rất mạnh [1]. Khi bụng đói, lượng axit dịch vị tiết ra nhiều nhưng không có thức ăn để tiêu hóa sẽ trực tiếp bào mòn, kích ứng lớp lót dạ dày gây cảm giác xót ruột. Bên cạnh đó, người nhạy cảm với caffeine trong trà xanh rất dễ gặp triệu chứng buồn nôn, khó chịu dạ dày, chán ăn, bồn chồn, cáu gắt, khó ngủ, run rẩy và tim đập nhanh (đánh trống ngực) [1]. Chính sự cộng hưởng giữa tăng tiết axit và kích thích thần kinh từ caffeine tạo ra trạng thái "say trà" cồn cào nôn nao.
Yếu tố thứ ba tạo cảm giác cồn cào chát xít là tannin. Tannin là hợp chất polyphenol tan trong nước, có trọng lượng phân tử từ 500 đến 3000 Dalton [2]. Chúng tạo ra vị chát đặc trưng do làm kết tủa các glycoprotein trong nước bọt và làm giảm độ bôi trơn khoang miệng [2]. Khi xuống dạ dày trống, tannin phản ứng hóa học với các protein mô mà chúng tiếp xúc, tạo liên kết hydro và kết tủa với protein không tan trong nước, alkaloid cùng gelatin [2]. Phản ứng làm se trực tiếp lên bề mặt niêm mạc khi thiếu thức ăn trung hòa càng làm tăng cảm giác co rút, cồn cào.
Nghiên cứu nói gì về tác động của trà với dạ dày?
Các tài liệu khoa học đánh giá tác động của trà xanh và tannin lên dạ dày từ nhiều góc độ, vừa ghi nhận tính kích ứng tiết dịch vị, vừa khám phá khả năng bảo vệ niêm mạc trong những điều kiện nhất định.
Một bài tổng quan công bố năm 2012 về trà xanh với sức khỏe nha chu và toàn thân đã tổng hợp các bằng chứng về tác dụng phụ trên tiêu hóa [1]. Tài liệu này dẫn lại nghiên cứu năm 1984 cho thấy trà kích thích mạnh mẽ axit dạ dày, nhưng hiện tượng này có thể giảm bớt bằng cách thêm sữa và đường [1]. Cùng trong báo cáo năm 2012, các nhà khoa học trích dẫn một nghiên cứu sử dụng tế bào ruột non (nơi diễn ra quá trình hấp thu sắt) để đánh giá tác động của chiết xuất hạt nho và hoạt chất epigallocatechin-3-gallate (EGCG) có trong trà xanh [1]. Kết quả cho thấy polyphenol gắn kết với sắt ngay trong tế bào ruột, tạo thành phức hợp sắt-polyphenol không thể vận chuyển vào máu và bị đào thải qua phân khi tế bào ruột bong ra [1]. Giới hạn của phần dữ liệu này là thí nghiệm hấp thu sắt thực hiện trên mô hình tế bào ruột, chưa nêu rõ số lượng đối tượng trên người [1].
Ở chiều hướng bảo vệ, một tổng quan tài liệu năm 2012 khảo sát mối tương quan giữa cấu trúc hóa học của tannin (gồm hai nhóm: tannin thủy phân như este axit gallic, glycoside axit ellagic và tannin ngưng tụ) với hoạt tính chống loét dạ dày tá tràng [2]. Trên nhiều mô hình thực nghiệm loét dạ dày, khi có vết loét, lớp phức hợp tannin-protein lại đóng vai trò như màng bảo vệ giúp dạ dày tăng sức đề kháng trước tổn thương hoặc kích ứng hóa học và cơ học [2]. Ngoài ra, các mô hình thực nghiệm này còn cho thấy tannin có hoạt tính chống oxy hóa, thúc đẩy sửa chữa mô, kháng vi khuẩn Helicobacter pylori và tham gia chống viêm đường tiêu hóa [2]. Tuy nhiên, đây là các kết quả tổng hợp từ mô hình thực nghiệm, cần phân biệt rõ với việc uống trà đặc gây tăng tiết axit lúc đói ở người bình thường [1] [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã kiểm tra trực tiếp khả năng ức chế vi khuẩn Helicobacter của trà xanh trên động vật sống (in vivo) và trong ống nghiệm (in vitro) [3]. Nhóm nghiên cứu chia chuột nhắt thành 4 nhóm: nhóm chỉ uống trà xanh (đối chứng âm), nhóm uống trà xanh từ 2 tuần trước khi gây nhiễm vi khuẩn Helicobacter felis, nhóm uống trà xanh ngay sau khi nhiễm khuẩn, và nhóm chỉ nhiễm khuẩn mà chỉ uống nước lọc (đối chứng dương) [3]. Các mẫu kiểm tra lượng vi khuẩn bằng kỹ thuật PCR thời gian thực (dùng mồi đặc hiệu gen flaB) được chạy lặp lại 3 lần để lấy trung bình [3]. Kết quả cho thấy chuột chỉ uống trà xanh và chuột uống trà xanh trước khi nhiễm khuẩn hoàn toàn không bị viêm ở niêm mạc đáy vị vùng nối vảy-trụ ở bờ cong nhỏ (P < 0,05) [3]. Nhóm chuột nhiễm khuẩn trước rồi mới uống trà xanh chỉ bị viêm nhẹ ở lớp dưới niêm mạc và trong niêm mạc, giảm có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng dương chỉ uống nước (P < 0,05), đồng thời tải lượng vi khuẩn H. felis ở các nhóm uống trà đều giảm đáng kể [3]. Giới hạn của nghiên cứu này là thực hiện trên mô hình chuột nhắt nhiễm H. felis chứ chưa phải thử nghiệm lâm sàng trên người [3].
Xa hơn nữa, một nghiên cứu năm 1989 khảo sát chiết xuất trà thô, catechin và axit L-ascorbic (AsA) đối với khả năng gây đột biến của hợp chất N-methyl-N'-nitro-N-nitrosoguanidine (MNNG) trong ống nghiệm (dùng vi khuẩn E. coli WP2 và S. typhimurium TA100) và trong dạ dày chuột cống [4]. Kết quả chỉ ra chiết xuất lá trà xanh, trà đen, (-)-epigallocatechin và phân đoạn tannin trọng lượng phân tử thấp (phân lập từ trà đen bằng nhựa HP-20) đều làm giảm hoạt tính gây đột biến của MNNG [4]. Ở chuột cống được cho uống chiết xuất trà trước đó, hoạt tính gây đột biến của MNNG trong dạ dày giảm rõ rệt, trong khi dùng đồng thời hai chất thì hiệu quả kém hơn [4].
Về ung thư dạ dày trên người, một nghiên cứu năm 2008 đã lấy 6 mẫu mô dạ dày ung thư cùng 6 mẫu mô lành lân cận, và 7 mẫu mô đại tràng ung thư cùng 7 mẫu mô lành lân cận từ phẫu thuật bệnh nhân để xử lý với chiết xuất nước trà xanh ở 3 nồng độ khác nhau trong 1 giờ [5]. Kết quả cho thấy hoạt độ enzyme xanthine oxidase (XO) tăng lên ở tất cả các mô, còn hoạt độ enzyme adenosine deaminase (ADA) bị ức chế ở mô ung thư dạ dày, qua đó gợi ý trà xanh có thể hỗ trợ điều trị y tế nhờ làm giảm con đường trục vớt DNA của tế bào u [5]. Tuy vậy, một tổng quan năm 2022 (chọn lọc 3 bài báo gần nhất từ 268 kết quả tìm kiếm ban đầu) lưu ý rằng dữ liệu về mối liên hệ giữa catechin trà xanh và giảm nguy cơ phát triển ung thư dạ dày trên người vẫn chưa đầy đủ, các thử nghiệm lâm sàng trên người vẫn đang tiếp diễn [6]. Tổng quan này ghi nhận trà xanh bảo vệ phụ nữ tốt hơn nam giới, không thấy hiệu quả bảo vệ có ý nghĩa ở người không hút thuốc, và người uống liều thấp (ví dụ phụ nữ ở Trung Quốc uống dưới 1 cốc/ngày) không được bảo vệ hoàn toàn khỏi nguy cơ này [6].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng
Nhìn vào bức tranh khoa học, trà xanh và tannin rõ ràng mang tính hai mặt tùy thuộc vào cách dùng và đối tượng nghiên cứu. Về lợi ích, các hợp chất polyphenol, EGCG, ECG (can thiệp đường truyền tín hiệu tế bào) và tannin thể hiện tiềm năng chống oxy hóa, giảm viêm niêm mạc dạ dày trên chuột, tạo màng protein bảo vệ vết loét thực nghiệm và ức chế các tác nhân gây đột biến tế bào [4] [6] [3] [2].
Thậm chí ngoài đường tiêu hóa, nghiên cứu năm 1999 trên dòng tế bào biểu mô thận lợn LLC-PK1 và chuột cống uống tannin trà xanh trong 40 ngày trước khi dùng thuốc cisplatin cho thấy tannin giúp giảm độc tính tế bào theo liều lượng, giảm nitơ urê máu, giảm creatinine máu, giảm protein và glucose niệu, tăng hoạt độ enzyme catalase và giảm malondialdehyde ở mô thận [7]. Một nghiên cứu khác năm 2010 trên chuột cống cái Sprague Dawley bị nhiễm độc natri arsenite (liều 100 mg/kg/ngày trong 28 ngày) cũng chứng minh phân đoạn trà xanh thô giàu tannin giúp tăng có ý nghĩa (p < 0,01) các chỉ số ALAD, GSH, GPx, SOD, nitrat/nitrit và giảm TBARS cũng như giảm tích tụ asen ở mô gan, thận tốt hơn so với trà xanh đã khử tannin [8].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là phần lớn bằng chứng bảo vệ niêm mạc hay giải độc đều nằm ở mô hình tế bào, mô phẫu thuật ngâm chiết xuất hoặc thử nghiệm trên chuột [5] [3] [7] [8]. Trên cơ thể người thực tế, tác động sinh lý diễn ra tức thì khi uống trà đậm đặc lúc đói vẫn là kích thích tiết axit dịch vị mạnh, cản trở hấp thu sắt và vitamin B1 (thiamine), gây khó chịu dạ dày và triệu chứng say caffeine [1]. Do đó, không thể lấy lợi ích trong phòng thí nghiệm để biện minh cho thói quen uống trà đặc khi bụng rỗng.
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là "uống trà xanh thật đặc vào sáng sớm lúc bụng đói giúp rửa ruột, sát khuẩn và ngừa ung thư dạ dày". Thực tế, dữ liệu phòng ngừa ung thư dạ dày trên người của catechin trà xanh vẫn chưa đầy đủ [6]. Trong khi đó, thói quen ăn đồ rất nóng, uống quá nhiều cà phê và trà đen, hút thuốc, uống rượu mới là những yếu tố lối sống đáng kể liên quan đến chẩn đoán ung thư dạ dày [6]. Uống trà đặc lúc đói chỉ làm axit dịch vị tiết ra ồ ạt gây xót ruột [1].
Hiểu lầm thứ hai là "trà xanh không calo nên uống càng nhiều càng tốt để giảm cân". Dù trà được gọi là thức uống "calo âm" vì hầu như không chứa calo, việc lạm dụng lại ngăn cản cơ thể hấp thu các vi chất thiết yếu như sắt và thiamine (vitamin B) [1]. Sắt rất cần thiết để vận chuyển oxy từ phổi đi khắp cơ thể, nên uống trà vô tội vạ sẽ dẫn đến thiếu máu thiếu sắt [1].
Hiểu lầm thứ ba là "uống trà làm hỏng men răng vĩnh viễn". Nghiên cứu năm 2012 làm rõ việc uống trà hay cà phê chỉ làm ố màu lớp mảng bám răng chứ không làm ố chính mô răng [1]. Nếu mảng bám này được chải răng và dùng chỉ nha khoa làm sạch hoàn toàn trong vòng 24 giờ, răng sẽ không bị ố và mảng bám không bị cứng lại thành cao răng (vôi răng) [1].
Ai nên thận trọng khi uống trà xanh?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt tránh hoặc thận trọng tối đa là phụ nữ mang thai. Cả ba chất caffeine, catechin và axit tannic trong trà xanh đều liên quan đến các nguy cơ thai kỳ [1]. Uống lượng lớn trà xanh có thể gây dị tật ống thần kinh ở thai nhi do tác dụng đối kháng axit folic, vì vậy tài liệu y khoa năm 2012 khuyến cáo phụ nữ mang thai không nên uống trà xanh [1].
Nhóm thứ hai là người có nguy cơ thiếu sắt hoặc đang bị thiếu máu. Như đã phân tích, EGCG và polyphenol trong trà xanh khóa chặt sắt trong tế bào ruột và đẩy ra ngoài theo phân, làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu sắt [1]. Người thiếu hụt vitamin B1 (thiamine) cũng cần hạn chế vì trà cản trở hấp thu dưỡng chất này [1].
Nhóm thứ ba là người nhạy cảm với caffeine và người có tiền sử đau dạ dày. Những người này rất dễ bị kích hoạt chuỗi triệu chứng bồn chồn, mất ngủ, tim đập nhanh, run tay, buồn nôn, đau dạ dày và phát ban da [1]. Những người có tiền sử gia đình mắc ung thư dạ dày hoặc loét dạ dày tá tràng cũng cần chú ý điều chỉnh lối sống và chế độ ăn uống điều độ, tránh lạm dụng đồ uống kích thích hay ăn uống quá nóng [6]. Nếu đang có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị, người bệnh cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng trà xanh thường xuyên.
Cách áp dụng thực tế để uống trà êm bụng
Để tận hưởng hương vị trà xanh mà không bị cồn cào ruột, nguyên tắc vàng là tuyệt đối không uống khi bụng đói. Hãy uống trà sau bữa ăn khi dạ dày đã có thức ăn làm lớp đệm, nhưng nên cách bữa ăn một khoảng hợp lý để hạn chế việc polyphenol và EGCG gắn kết làm mất sắt và vitamin B1 từ thực phẩm [1].
Khi pha trà, nên pha loãng vừa phải, tránh hãm trà quá đặc để giảm nồng độ axit tannic và caffeine nạp vào cùng lúc [1]. Không nên uống trà khi còn quá nóng nhằm tránh tổn thương nhiệt cho niêm mạc dạ dày [6]. Với những người hay bị xót ruột do tăng tiết axit dịch vị khi uống trà, nghiên cứu năm 1984 gợi ý có thể giảm kích thích axit bằng cách pha thêm một chút sữa và đường [1]. Ngoài ra, sau khi uống trà, nên súc miệng và đảm bảo chải răng, dùng chỉ nha khoa sạch sẽ trong vòng 24 giờ để ngăn mảng bám nhiễm màu trà hóa thành cao răng [1].
Tóm lại, cảm giác cồn cào ruột khi uống trà xanh đặc lúc đói bắt nguồn từ việc trà kích thích mạnh axit dịch vị, kết hợp phản ứng làm se của tannin và tác động kích thích của caffeine lên dạ dày trống [1] [2]. Trà xanh có nhiều hoạt chất sinh học quý, nhưng không phải là thuốc chữa bệnh và không thể thay thế lời khuyên của bác sĩ. Chỉ cần bỏ thói quen uống trà đặc khi bụng rỗng và dùng với lượng vừa phải sau ăn, bạn sẽ bảo vệ được dạ dày êm ái mỗi ngày.
