Uống viên giảm cân chiết xuất Hoodia có gây hại gan không?

Nhiều người tìm đến viên uống giảm cân chiết xuất thảo dược vì tin rằng sản phẩm tự nhiên luôn an toàn cho cơ thể. Cây Hoodia từ vùng khô hạn châu Phi thường được quảng cáo giúp kiểm soát cân nặng nhanh chóng mà không cần ăn kiêng khắt khe ^[1]. Tuy nhiên, thắc mắc lớn đặt ra là liệu việc uống các chế phẩm từ loại cây này có gây độc cho tế bào gan và làm tăng men gan hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là việc sử dụng viên giảm cân thảo dược chứa Hoodia tiềm ẩn nguy cơ gây độc cho gan và hiện chưa có bằng chứng rõ ràng về hiệu quả giảm cân lâu dài ở người ^[2]. Các chế phẩm thảo dược giảm cân nói chung đã từng ghi nhận những ca tổn thương gan, bệnh nặng và thậm chí tử vong ^[2]. Do cơ chế tác động cũng như tương tác thuốc của nhóm sản phẩm này thường chưa được biết rõ, người dùng đối mặt với nhiều rủi ro sức khỏe nếu tự ý sử dụng ^[2].

Thảo dược giảm cân và cơ chế gây hại cho lá gan

Hoodia gordonii là loài cây mọng nước mọc ở các vùng khô cằn tại châu Phi, được sử dụng làm thực phẩm bổ sung có nguồn gốc thực vật nhằm mục đích giảm cân ^[1]. Tác dụng của dược liệu này được cho là nhờ vào một số hợp chất glycoside hiện diện trong dịch chiết của nhiều loài Hoodia khác nhau ^[3]. Trong số đó, Hoodia gordonii là loài được biết đến nhiều nhất, bên cạnh loài Hoodia parviflora đang được phát triển thương mại để thay thế trong các sản phẩm thực phẩm và viên uống giảm cân ^[3].

Mặc dù có nguồn gốc tự nhiên, cơ chế hoạt động chính xác của các chế phẩm thảo dược giảm cân bên trong cơ thể người thường không được biết rõ ^[2]. Độc tính trên gan do thảo dược ngày càng được ghi nhận nhiều hơn khi các sản phẩm này trở nên phổ biến ^[4]. Gan là cơ quan xử lý các chất đưa vào cơ thể, và việc tiếp xúc với các hợp chất thảo dược có thể gây ra dải tổn thương rất rộng ^[4].

Mức độ tổn thương gan do thảo dược bao gồm từ tăng nhẹ men transaminase (thường gọi là tăng men gan), viêm gan cấp tính và mạn tính, gan nhiễm mỡ, ứ mật, cho đến hoại tử gan từng vùng hoặc lan tỏa ^[4]. Nặng nề hơn, người dùng có thể đối mặt với tình trạng xơ hóa gan, xơ gan, bệnh tắc tĩnh mạch gan và suy gan cấp tính đòi hỏi phải ghép gan ^[4]. Ngoài ra, các chất dùng kèm có khả năng cảm ứng hệ enzyme cytochrome P450 tại gan cũng làm tăng mức độ nhạy cảm của từng cá nhân đối với nguy cơ nhiễm độc gan ^[4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về chiết xuất Hoodia?

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2019 đã đánh giá hiệu quả và độ an toàn của các chế phẩm thảo dược thường dùng nhất trong việc giảm cân, bao gồm Hoodia gordonii, Garcinia cambogia, Camellia sinensis, Citrus aurantium và Coleus forskohlii ^[2]. Kết quả cho thấy không có bằng chứng rõ ràng nào chứng minh các thảo dược trên giúp giảm cân bền vững lâu dài ở người ^[2]. Đáng chú ý, nghiên cứu chỉ ra rằng có rất ít thử nghiệm lâm sàng được thực hiện để đánh giá hiệu quả hoặc độ an toàn của chúng, trong khi các ca bệnh nghiêm trọng, độc tính trên gan và tử vong đã được ghi nhận khi sử dụng chế phẩm giảm cân thảo dược ^[2].

Về khía cạnh kiểm soát chất lượng, một nghiên cứu năm 2011 đã ứng dụng kỹ thuật dấu vân tay cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) và phân tích đa biến để kiểm tra nguyên liệu cũng như sản phẩm thương mại chứa Hoodia ^[1]. Nhóm nghiên cứu khảo sát 4 loài gồm Hoodia gordonii (5 mẫu xác thực), Hoodia currorii (1 mẫu xác thực), Hoodia parviflora (3 mẫu xác thực), Hoodia rushii (1 mẫu xác thực) cùng 10 sản phẩm Hoodia bán trên thị trường thực phẩm bổ sung ^[1]. Nghiên cứu xuất phát từ mối lo ngại ngày càng tăng về chất lượng và độ an toàn của sản phẩm Hoodia, cho thấy sự cần thiết phải có công cụ khách quan để phân biệt thành phần hóa học và kiểm định chất lượng thực tế trên thị trường ^[1].

Ở góc độ độc tính di truyền, một nghiên cứu năm 2013 đã tiến hành các thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) đối với chế phẩm bột khô từ phần trên mặt đất của loài Hoodia parviflora theo hướng dẫn của Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu ^[3]. Chế phẩm được thử nghiệm đột biến ngược với liều lên đến 5.000 microgam/đĩa trên các chủng vi khuẩn Salmonella typhimurium (TA98, TA100, TA1535, TA1537) và Escherichia coli WP2 uvrA TA, trong điều kiện có và không có nguồn hoạt hóa chuyển hóa ngoại sinh từ gan chuột (S9) ^[3]. Song song đó, bột khô này được đánh giá sai lệch nhiễm sắc thể gây độc tế bào trên tế bào lympho người với thời gian phơi nhiễm 4 giờ (liều đến 2.500 microgam/mg, có hoạt hóa chuyển hóa) và 44 giờ (liều đến 1.000 microgam/mg) ^[3].

Kết quả thử nghiệm năm 2013 cho thấy bột khô Hoodia parviflora không gây độc gen trong cả hai xét nghiệm ống nghiệm ^[3]. Tuy nhiên, giới hạn của nghiên cứu này là chỉ mới dừng lại ở thử nghiệm độc tính di truyền trong ống nghiệm trên vi khuẩn và tế bào tách rời để phục vụ phát triển nguyên liệu thương mại ^[3]. Kết quả trong ống nghiệm này không đồng nghĩa với việc đảm bảo an toàn cho tế bào gan hay hiệu quả giảm cân khi sử dụng lâu dài trên cơ thể người sống ^[2].

Khoảng trống bằng chứng và rủi ro từ sự thiếu kiểm soát

Bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy một khoảng trống lớn giữa lời quảng cáo và thực tế lâm sàng của viên uống giảm cân chứa Hoodia ^[2]. Rất ít thử nghiệm lâm sàng trên người được thực hiện để kiểm chứng độ an toàn của các chế phẩm này trước khi đưa ra thị trường ^[2]. Mối lo ngại về chất lượng và tính an toàn của các sản phẩm Hoodia thương mại lớn đến mức các nhà khoa học phải tìm kiếm các công cụ phân tích chuyên sâu để xác thực nguyên liệu ^[1].

Một vấn đề cốt lõi khác là quy định quản lý đối với các sản phẩm thảo dược giảm cân kém chặt chẽ hơn rất nhiều so với thuốc kê đơn, bất chấp việc đã có các ca nhiễm độc gan liên quan được ghi nhận ^[2]. Khi sản phẩm lưu hành với sự giám sát lỏng lẻo, người tiêu dùng khó biết chính xác hàm lượng hoạt chất hay tạp chất bên trong viên uống ^[1]. Hệ thống báo cáo và quản lý phù hợp để giám sát độc tính thảo dược vẫn đang là yêu cầu cấp thiết cần được thiết lập ^[4].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng viên giảm cân thảo dược

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng thảo dược có lợi cho gan hoặc hoàn toàn vô hại ^[4]. Thực tế, một số sản phẩm thảo dược có thể mang lại lợi ích tiềm năng cho người mắc bệnh gan, nhưng những lợi ích này nhìn chung vẫn chưa được chứng minh ở người ^[4]. Ngược lại, nguy cơ tác dụng phụ gây tổn thương gan từ nhẹ đến suy gan cấp là điều đã được y văn cảnh báo ^[4].

Hiểu lầm thứ hai là người dùng thường xem viên giảm cân thảo dược không phải là thuốc nên giấu hoặc quên không thông báo cho bác sĩ khi đi khám bệnh ^[4]. Việc không tiết lộ thói quen sử dụng thảo dược có thể dẫn đến sự chậm trễ trong chẩn đoán nguyên nhân gây bệnh ^[4]. Hậu quả là tình trạng tổn thương gan tiếp tục kéo dài hoặc trở nên trầm trọng hơn do người bệnh vẫn tiếp tục uống chế phẩm gây hại ^[4].

Hiểu lầm thứ ba là việc kết hợp nhiều loại thảo dược hoặc uống chung viên giảm cân với thuốc điều trị bệnh hằng ngày là an toàn ^[2]. Các nhà khoa học chỉ ra rằng khả năng tương tác giữa thảo dược với thảo dược, hoặc giữa thảo dược với thuốc kê đơn thường bị bỏ qua và không được xem xét đầy đủ ^[2]. Những tương tác thuốc - thảo dược này không chỉ làm tăng nguy cơ độc tính trên gan mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả và độ an toàn của phác đồ điều trị y tế đang áp dụng ^[4].

Ai nên thận trọng với các chế phẩm chứa Hoodia?

Phụ nữ là nhóm đối tượng đầu tiên cần đặc biệt cảnh giác khi có ý định sử dụng các chế phẩm thảo dược giảm cân ^[4]. Các ghi nhận y khoa cho thấy giới tính nữ có xu hướng dễ bị nhiễm độc gan do thảo dược hơn ^[4]. Trong khi đó, phụ nữ lại là nhóm khách hàng tiêu thụ chính của các loại viên uống kiểm soát cân nặng trên thị trường.

Người đang sử dụng bất kỳ loại thuốc kê đơn hoặc thảo dược nào khác cũng thuộc nhóm nguy cơ cao ^[2]. Đặc biệt, những người đang dùng các tác nhân làm cảm ứng enzyme cytochrome P450 sẽ có mức độ nhạy cảm cá nhân cao hơn trước nguy cơ tổn thương gan ^[4]. Việc tự ý uống thêm chiết xuất Hoodia có thể dẫn đến tương tác thuốc khó lường, làm mất tác dụng điều trị hoặc gây ngộ độc ^[4].

Người có bệnh lý nền về gan hoặc người đang thừa cân, béo phì muốn giảm cân nhanh tuyệt đối không nên tự ý dùng các chế phẩm chưa rõ cơ chế này ^[2]. Do nguy cơ gây viêm gan cấp, মạn tính, ứ mật và suy gan cấp đã được cảnh báo ở nhóm thảo dược, bất kỳ ai có dấu hiệu bất thường về sức khỏe đều phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thực phẩm bổ sung ^[4].

Áp dụng thực tế để kiểm soát cân nặng và bảo vệ gan

Thay vì phụ thuộc vào các viên uống chiết xuất Hoodia vốn chưa có bằng chứng giúp giảm cân bền vững lâu dài ở người, người dân nên quay về các phương pháp kiểm soát cân nặng nền tảng và an toàn ^[2]. Xây dựng chế độ ăn uống cân bằng, kiểm soát lượng calo nạp vào, tăng cường rau xanh, uống đủ nước và duy trì vận động thể lực đều đặn là cách giảm cân không gây gánh nặng chuyển hóa cho gan.

Nếu đang sử dụng bất kỳ sản phẩm thực phẩm bổ sung hay thảo dược giảm cân nào, người dùng cần chủ động thông báo đầy đủ cho bác sĩ trong mỗi lần thăm khám sức khỏe ^[4]. Sự minh bạch này giúp bác sĩ đánh giá đúng tình trạng men gan, nhận diện sớm nguy cơ tương tác thuốc và ngăn chặn kịp thời các tổn thương gan tiến triển ^[4]. Tuyệt đối không tự ý mua các viên uống giảm cân trôi nổi hoặc phối hợp nhiều loại thảo dược cùng lúc khi chưa có sự tư vấn của nhân viên y tế ^[2].

Tóm lại, chiết xuất Hoodia chưa được chứng minh mang lại hiệu quả giảm cân lâu dài ở người, trong khi nhóm thảo dược giảm cân lại tiềm ẩn nguy cơ gây tăng men gan và tổn thương tế bào gan nghiêm trọng ^[2]. Quản lý lỏng lẻo và thiếu dữ liệu lâm sàng khiến việc tự ý uống các sản phẩm này trở thành canh bạc đối với sức khỏe ^[2]. Để giảm cân an toàn và bảo vệ lá gan, người dân nên duy trì lối sống lành mạnh và luôn hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào.