Mỗi mùa thi đến gần, áp lực bài vở dồn dập khiến không ít học sinh, sinh viên tìm đến các sản phẩm bổ não với mong muốn tăng cường trí nhớ cấp tốc. Trong số đó, các chế phẩm chứa chiết xuất lá bạch quả (Ginkgo Biloba) luôn nằm trong nhóm thực phẩm bảo vệ sức khỏe được săn đón nhiều nhất tại các nhà thuốc. Nhiều phụ huynh và sĩ tử tin rằng loại thảo dược này có thể giúp não bộ minh mẫn hơn, tiếp thu kiến thức nhanh hơn và duy trì sự tỉnh táo suốt nhiều giờ học tập căng thẳng.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện tại cho thấy việc dùng bạch quả ngắn hạn trước kỳ thi mang lại hiệu quả rất hạn chế và thiếu nhất quán trên người trẻ tuổi khỏe mạnh. Chiết xuất lá bạch quả tương đối an toàn khi dùng ở liều khuyến cáo và không ghi nhận độc tính nghiêm trọng, nhưng kỳ vọng "uống để nhớ lâu, học một biết mười" hoàn toàn không có cơ sở xác thực.
Cơ chế tác động và những giả định về chiết xuất bạch quả
Bạch quả từ lâu đã được nghiên cứu với mục tiêu cải thiện các vấn đề về suy giảm tuần hoàn và suy giảm nhận thức. Các thành phần chính mang hoạt tính sinh học trong chiết xuất bạch quả bao gồm flavonoid và terpenoid [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng chiết xuất bạch quả được hấp thu tốt sau khi uống ở cả động vật và con người [2]. Khi đi vào cơ thể, thời điểm nồng độ các chất chuyển hóa đạt đỉnh trong huyết tương được quan sát thấy tương ứng với thời điểm xuất hiện các tác động nhận thức [1].
Dù vậy, hiện có rất ít bằng chứng cho thấy các hợp chất flavonoid hay chất chuyển hóa của chúng có thể vượt qua hàng rào máu não với số lượng lớn [1]. Một số tác giả giả định rằng hiệu ứng nhận thức quan sát được trên các lĩnh vực như chú ý, trí nhớ làm việc hay trí nhớ tình tiết có thể xuất phát từ sự hiệp đồng của các thành phần terpenoid đi kèm [1]. Trên thực tế, cơ chế đích tâm lý chính xác của bạch quả trong việc tác động lên nhận thức của con người vẫn chưa được làm sáng tỏ một cách rõ ràng [3].
Hiệu quả tức thì sau một liều dùng: Bằng chứng còn nhiều mâu thuẫn
Trước kỳ thi vài ngày hoặc vài giờ, nhiều bạn trẻ có thói quen uống ngay một viên bổ não với hy vọng bài thi đạt kết quả cao hơn. Khoa học đã thực hiện một số thử nghiệm để kiểm tra tác động cấp tính của một liều duy nhất trên người trẻ khỏe mạnh. Trong một thử nghiệm mù đôi, đối chứng với giả dược trên 52 sinh viên đại học, những người được phân ngẫu nhiên dùng liều đơn 120 mg chiết xuất bạch quả (26 người) và nhóm đối chứng (26 người) đã được làm bài kiểm tra sau 4 giờ [4]. Kết quả cho thấy liều duy nhất này giúp cải thiện đáng kể hiệu suất ở bài kiểm tra duy trì sự chú ý và bài kiểm tra nhận diện mẫu trí nhớ [4]. Tuy nhiên, liều đơn này không tạo ra bất kỳ sự thay đổi nào đối với trí nhớ làm việc, khả năng lập kế hoạch, độ linh hoạt tâm thần hay tâm trạng của sinh viên [4].
Một phân tích tổng hợp từ ba nghiên cứu nhỏ hơn với tổng cộng 78 người trẻ khỏe mạnh cũng chỉ ra rằng sự suy giảm chung về "chất lượng trí nhớ" sau khi dùng giả dược đã được giảm bớt sau 1 giờ và 4 giờ sử dụng liều 120 mg bạch quả [1]. Tuy nhiên, nghịch lý là "tốc độ chú ý" của các đối tượng lại bị chậm lại tại thời điểm 1 giờ và 6 giờ so với ban đầu và nhóm giả dược [1]. Tác giả nghiên cứu thừa nhận chưa thể giải thích được hiện tượng bất thường này, bởi ở các liều cao hơn thì tốc độ chú ý từng được ghi nhận là cải thiện [1]. Các tác động lên trí nhớ thường xuất hiện tại mốc 1 giờ và từ 4 đến 6 giờ, trong khi tác động lên sự chú ý có vẻ phụ thuộc liều lượng và xuất hiện muộn hơn, dao động từ 2,5 đến 6 giờ [1].
Một thử nghiệm nhỏ khác trên 20 người tình nguyện trẻ tuổi khỏe mạnh sử dụng liều chiết xuất GB-STE 240 hoặc 360 mg/ngày cũng ghi nhận tác động tích cực trong việc cải thiện chất lượng trí nhớ và sự chú ý [2]. Dù vậy, kết quả khả quan này đã không thể tái lập được trong một nghiên cứu tương tự trên cùng một quần thể [2]. Trong khi đó, ở nhóm người cao tuổi khỏe mạnh, một nghiên cứu kiểm tra hiệu ứng cấp tính của liều 120 mg bạch quả sau 90 phút uống đã không ghi nhận bất kỳ tác động nào đối với các bài kiểm tra trí nhớ [5]. Những mâu thuẫn này cho thấy tác động tức thời của bạch quả không hề thần kỳ và đồng nhất như quảng cáo.
Dùng ngắn hạn vài tuần: Nguy cơ phát triển hiện tượng "lờn thuốc"
Nhiều sĩ tử chọn giải pháp uống bạch quả trước mùa thi từ 4 đến 6 tuần để "bồi dưỡng" não bộ. Để đánh giá liệu việc dùng kéo dài có mang lại lợi ích lũy tiến hay không, một thử nghiệm lâm sàng đã theo dõi 40 sinh viên đại học được phân ngẫu nhiên dùng 120 mg/ngày (20 người) hoặc giả dược (20 người) liên tục trong 6 tuần [4]. Kết quả kiểm tra tại thời điểm kết thúc cho thấy bạch quả hoàn toàn không mang lại hiệu quả đáng kể nào lên tâm trạng hay bất kỳ bài kiểm tra nhận thức nào [4]. Các nhà nghiên cứu nhận định rằng, dù liều cấp tính ban đầu có thể tạo ra cải thiện nhất định ở bài thi chú ý và trí nhớ, nhưng sau 6 tuần sử dụng liên tục thì tác dụng này biến mất, gợi ý rằng cơ thể người trẻ khỏe mạnh đã phát triển hiện tượng dung nạp thuốc [4].
Bên cạnh đó, một thử nghiệm mù đôi có đối chứng khác đánh giá liều GB-STE 120 mg/ngày trên 104 nam thanh niên khỏe mạnh cũng cho thấy chiết xuất bạch quả không đem lại bất kỳ tác động nào đối với trí nhớ của họ [2]. Nghiên cứu kéo dài 12 tuần của một nhóm tác giả khác trên 104 thanh niên từ 18 đến 43 tuổi và 93 người lớn tuổi từ 55 đến 79 tuổi với liều 120 mg/ngày cũng ghi nhận kết quả tương tự [3]. Trong khi nhóm người cao tuổi có sự cải thiện nhẹ về trí nhớ dài hạn (thể hiện qua bài tập học liên kết), thì ở nhóm thanh niên trẻ tuổi, hoàn toàn không có thước đo nhận thức, chức năng điều hành, sự chú ý hay tâm trạng nào đạt được sự cải thiện có ý nghĩa thống kê [3].
Một đánh giá hệ thống của tác giả Canter và Ernst tổng hợp 15 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên người khỏe mạnh dưới 60 tuổi (gồm 7 nghiên cứu dùng liều đơn và 8 nghiên cứu dùng ngắn hạn từ vài ngày đến vài tuần) đã đi đến kết luận: Không tìm thấy bằng chứng thuyết phục nào về tác động tích cực rõ rệt của bạch quả đối với bất kỳ khía cạnh nhận thức nào ở người trẻ [6]. Ngay cả ở các nghiên cứu cộng đồng quy mô lớn theo dõi dài hạn như nghiên cứu Betula trên 3.500 người, nhóm sử dụng bạch quả (40 người) cũng không thể hiện bất kỳ sự vượt trội nào trong 8 bài kiểm tra trí nhớ so với nhóm không sử dụng [7]. Tổng hợp chung, y văn khoa học khẳng định chưa có đủ bằng chứng để xác thực tuyên bố rằng bạch quả giúp cải thiện trí nhớ ở những cá nhân hoàn toàn khỏe mạnh [2].
Bạch quả phối hợp nhân sâm: Có tạo ra "thần dược" học tập?
Trên thị trường, bạch quả thường được đóng gói chung với chiết xuất nhân sâm (Panax ginseng) trong các công thức tăng lực và bổ não cho học sinh. Sự kết hợp này cũng đã được đưa vào thử nghiệm nhằm làm rõ tác động thực tế trên người trẻ. Một nghiên cứu tiến hành trên 20 thanh niên tình nguyện khỏe mạnh, thiết kế mù đôi, chéo nhau và có đối chứng giả dược, đã thử nghiệm các mức liều phối hợp 320 mg, 640 mg và 960 mg giữa chiết xuất bạch quả GK501 và chiết xuất nhân sâm G115 [8]. Các đối tượng được đánh giá nhận thức tại các mốc 1, 2,5, 4 và 6 giờ sau khi uống với thời gian rửa trôi giữa các đợt là 7 ngày [8].
Kết quả cho thấy có sự cải thiện phụ thuộc vào liều lượng đối với chỉ số "chất lượng trí nhớ" ở mức liều cao nhất, chủ yếu nhắm vào thành phần trí nhớ thứ cấp thay vì trí nhớ làm việc [8]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận một tác dụng không mong muốn: có sự suy giảm phụ thuộc liều về "tốc độ chú ý" khi dùng liều 320 mg và 640 mg [8]. Điều này đồng nghĩa với việc người dùng có thể phản xạ hoặc xử lý thông tin chậm hơn bình thường. Ngoài ra, trong nghiên cứu đoàn hệ Betula, việc sử dụng nhân sâm dài hạn (86 người) cũng không cho thấy bất kỳ sự cải thiện nào đối với hiệu suất trí nhớ [7]. Do đó, việc tự ý phối hợp các loại thảo dược bổ não không đồng nghĩa với việc gia tăng năng lực học tập một cách toàn diện.
Độ an toàn và những ai cần thận trọng khi sử dụng
Về khía cạnh độc tính, trên các tài liệu y văn mở hiện không có dữ liệu trên động vật về độc tính cấp, khả năng gây ung thư, độc tính sinh sản, dị tật thai nhi, độc tính thần kinh hay độc tính miễn dịch; tuy nhiên các thông tin về điểm mốc độc tính này đã có sẵn trong các chuyên khảo của Commission E, ESCOP, báo cáo EMEA và nghiên cứu của NTP [2]. Trong các nghiên cứu lâm sàng trên người trẻ tuổi khỏe mạnh, chiết xuất bạch quả được dung nạp khá tốt và không gây ra các tác dụng phụ nghiêm trọng [3]. Những phản ứng phụ được người tham gia báo cáo thường ở mức độ nhẹ và không có bằng chứng rõ ràng cho thấy chúng xuất phát trực tiếp từ việc điều trị bằng bạch quả [3].
Dù vậy, việc sử dụng các chế phẩm bạch quả vẫn cần sự cẩn trọng nhất định, đặc biệt là không được lạm dụng liều lượng vượt quá mức thông thường đã được thử nghiệm là 120 mg đến 240 mg mỗi ngày [2], [4]. Bất kỳ ai có bệnh nền hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng, tránh tự ý uống bổ sung nhiều loại cùng lúc vì có thể gây tương tác bất lợi. Phụ huynh cũng tuyệt đối không nên xem thảo dược là giải pháp thay thế cho việc chăm sóc sức khỏe tổng thể của con em mình.
Áp dụng thực tế cho sĩ tử mùa thi
Đối với các bạn học sinh, sinh viên chuẩn bị bước vào các kỳ thi quan trọng, việc phụ thuộc vào viên uống bạch quả để đạt điểm số cao là một sai lầm phổ biến. Dữ liệu khoa học cho thấy các tác động cấp tính nếu có cũng chỉ diễn ra thoáng qua trong vài giờ đầu và nhanh chóng mất tác dụng sau vài tuần do cơ thể thích nghi hoặc dung nạp [4], [1]. Thay vì tốn kém tiền bạc và đặt kỳ vọng vào thảo dược, nền tảng nhận thức vững chắc của não bộ phụ thuộc phần lớn vào lối sống khoa học.
Các yếu tố nguy cơ làm suy giảm dự trữ nhận thức và năng lực trí tuệ đã được các chuyên gia y tế chỉ ra bao gồm rối loạn giấc ngủ, rối loạn chuyển hóa, rối loạn tâm trạng và tác dụng phụ của thuốc [6]. Do đó, giải pháp tối ưu cho sĩ tử là duy trì chế độ ngủ đủ giấc, ăn uống cân bằng dinh dưỡng, uống đủ nước và phân bổ thời gian học tập - nghỉ ngơi hợp lý. Giữ cho tinh thần thoải mái, kiểm soát tốt căng thẳng và rèn luyện phương pháp ôn tập chủ động mới là chìa khóa then chốt giúp não bộ xử lý và ghi nhớ thông tin bền vững nhất.
Tóm lại, chiết xuất lá bạch quả là thảo dược tương đối an toàn khi sử dụng ngắn hạn đúng liều lượng, nhưng không phải là "viên thuốc thông minh" cho sĩ tử. Các bằng chứng hiện có không đủ để khuyến nghị sử dụng bạch quả như một phương tiện nâng cao trí nhớ hay thành tích thi cử ở người trẻ khỏe mạnh. Một lối sống điều độ và kế hoạch ôn tập khoa học vẫn là lựa chọn an toàn và hiệu quả nhất cho mọi kỳ thi.