Chế độ ăn ketogenic (keto) là phương pháp ăn giảm tối đa carbohydrate và tăng chất béo đang rất phổ biến trong cộng đồng giảm cân. Nhiều người thường phân vân giữa việc theo đuổi "Keto chuẩn" (ưu tiên thực phẩm nguyên phần) và "Dirty Keto" (chuộng tiện lợi, dùng nhiều mỡ chế biến sẵn).

Tuy nhiên, các tài liệu y khoa hiện tại chưa có nghiên cứu so sánh đối đầu trực tiếp giữa khái niệm Keto chuẩn và Dirty Keto [1], [2]. Toàn bộ bằng chứng khoa học được ghi nhận mới chỉ đánh giá chế độ ăn ketogenic nói chung qua các thử nghiệm lâm sàng ngắn hạn trên người, đánh giá tổng quan và thí nghiệm trên động vật [3], [4], [2].

Cơ chế chuyển hóa năng lượng của chế độ ăn keto

Chế độ ăn keto ép cơ thể chuyển đổi nguồn nhiên liệu bằng cách mô phỏng trạng thái đói, buộc gan phân giải mỡ thành các thể ketone làm nguồn năng lượng thay thế glucose [1], [5]. Tỷ lệ kinh điển thường gặp là 4:1 hoặc 3:1 theo trọng lượng chất béo so với tổng protein và carbohydrate gộp lại [1].

Quá trình ketosis giúp ức chế cảm giác thèm ăn và giảm tiết insulin trong cơ thể [3]. Sự sụt giảm insulin kích thích oxy hóa chất béo trên toàn bộ cơ thể, hỗ trợ hạ đường huyết nhanh hơn so với chế độ ăn giảm calo truyền thống [3]. Một số biến thể khác cũng được áp dụng linh hoạt tỷ lệ tùy theo thể trạng từng cá nhân [5].

Bằng chứng thử nghiệm trên người về keto và chuyển hóa

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2024 theo dõi người trưởng thành khỏe mạnh áp dụng keto trong 12 tuần ghi nhận sự giảm khối lượng mỡ mà không làm thay đổi mức tiêu hao năng lượng [4]. Tuy nhiên, chế độ này làm suy giảm độ dung nạp glucose, tăng enzym PDK4 ở cơ xương, đồng thời làm giảm mức AMPK và chất vận chuyển GLUT4 [4].

Cũng trong thử nghiệm này, sau 4 tuần, nhóm ăn keto giảm glucose lúc đói nhưng lại bị tăng apolipoprotein B, protein phản ứng C (CRP) và glycerol sau ăn [4]. Dù vậy, đến tuần thứ 12, các biến động tiêu cực trên không còn xuất hiện rõ rệt, nhưng hệ vi sinh đường ruột đã bị biến đổi cấu trúc đa dạng beta [4]. Các tổng quan y khoa cũng chỉ ra rằng chế độ keto có thể cải thiện ngắn hạn triệu chứng béo phì hoặc đái tháo đường típ 2, song chất lượng khẩu phần thường bị suy giảm do thiếu hụt thực phẩm bảo vệ sức khỏe [3], [1].

Rủi ro gan và sinh sản qua nghiên cứu tiền lâm sàng

Bên cạnh lợi ích kiểm soát cân nặng, các dữ liệu trên động vật cảnh báo nhiều tác động bất lợi [3]. Một nghiên cứu trên chuột đối đầu giữa chế độ ăn tiêu chuẩn, chế độ ăn kiểu phương Tây nhiều béo và chế độ keto (tỷ lệ carb:béo:đạm là 0.4:95.1:4.5) cho thấy nhóm keto tiêu thụ nhiều calo hơn nhưng tăng cân ít nhất [3]. Dù vậy, sau 12 tuần theo dõi, chuột ăn keto bị gan nhiễm mỡ, viêm gan và căng thẳng mạng lưới nội chất gan [3].

Một thử nghiệm khác năm 2021 trên 16 chuột cống mang thai chỉ ra rằng chế độ ăn keto của chuột mẹ gây ảnh hưởng xấu tới thế hệ con non giống cái [6]. Chuột con sinh ra từ mẹ ăn keto bị giảm thể tích buồng trứng (14,41 mm³ so với 18,89 mm³ ở nhóm thường), giảm số lượng nang noãn tiền hang (4,46 so với 13,63), giảm nồng độ hormone AMH và giảm tỷ lệ nhuộm chỉ dấu phân bào Ki-67 [6].

Nhận thức xã hội và tâm lý ăn kiêng

Trong đời sống, việc lựa chọn chế độ ăn thường chịu tác động từ định kiến xã hội [7]. Một nghiên cứu năm 2022 trên 463 nữ sinh viên đại học cho thấy những người theo đuổi lối ăn sạch (Clean Eating) nhận được cái nhìn thiện cảm nhất, kế tiếp là chế độ Keto và nhóm ăn uống bình thường [7].

Ngược lại, chế độ nhịn ăn gián đoạn và chứng ám ảnh ăn sạch (Orthorexia Nervosa) bị đánh giá tiêu cực hơn [7]. Điều này cho thấy xu hướng theo đuổi các nhãn dán như "chuẩn" hay "sạch" phần lớn bắt nguồn từ tâm lý muốn xây dựng hình ảnh bản thân hơn là dựa trên cơ sở khoa học xác thực [7].

Điều chưa biết về Dirty Keto

Hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đo lường xem việc nạp mỡ từ thực phẩm chế biến sẵn (Dirty Keto) gây hại chuyển hóa nhiều hơn bao nhiêu so với mỡ từ thực phẩm nguyên phần [1]. Tác động dài hạn của các dạng keto thương mại đối với sức khỏe tim mạch và tử vong nói chung vẫn chưa có đủ dữ liệu theo dõi dài năm [1], [2].

Hiệu quả hỗ trợ tâm thần như điều trị trầm cảm hiện mới dừng ở mức đề cương nghiên cứu lâm sàng (như thử nghiệm KETO-MOOD kéo dài 10 tuần), chưa có kết quả kết luận cuối cùng [8]. Giới y khoa hiện vẫn chưa đồng thuận chọn keto làm phác đồ can thiệp đầu tay cho các bệnh lý mạn tính [2].

Ai nên thận trọng với chế độ ăn keto?

  • Phụ nữ có ý định mang thai hoặc đang mang thai cần tránh áp dụng vì dữ liệu động vật cho thấy nguy cơ suy giảm dự trữ buồng trứng ở con non [6].
  • Người có tiền sử bệnh gan, men gan cao hoặc nguy cơ viêm gan cần thận trọng do nguy cơ tích tụ mỡ gan và phản ứng viêm [3].
  • Người có rối loạn mỡ máu hoặc nguy cơ tim mạch cần theo dõi chặt chẽ vì chế độ keto có thể làm tăng tạm thời ApoB và chỉ số viêm CRP [4].
  • Bệnh nhân đái tháo đường hoặc bệnh mạn tính không nên tự ý thực hiện nếu không có nhân viên y tế giám sát để điều chỉnh thuốc hạ đường [1], [2].

Gợi ý áp dụng thực tế

Nếu lựa chọn chế độ ăn keto để quản lý cân nặng, người dùng nên thực hiện trong thời gian ngắn và có sự tư vấn của chuyên gia dinh dưỡng [1], [2]. Không nên lạm dụng các loại thịt chế biến sẵn chứa nhiều phụ gia để gom đủ lượng mỡ [1]. Cần định kỳ xét nghiệm chức năng gan, bộ mỡ máu và độ dung nạp đường để kịp thời điều chỉnh khi cơ thể xuất hiện phản ứng bất lợi [4].