Nhiều người có thói quen hễ thấy hắt hơi, ngạt mũi hay chớm đau họng là lập tức pha ngay một viên sủi vitamin C liều cao với hy vọng chặn đứng cơn bệnh. Đây là phản xạ quen thuộc trong nhiều gia đình mỗi khi thời tiết chuyển mùa. Tuy nhiên, liệu việc nạp dồn dập dưỡng chất này khi cơ thể đã xuất hiện triệu chứng có thực sự giúp bệnh nhanh khỏi như lời đồn?
Câu trả lời từ các bằng chứng y học là hiệu quả trị liệu thực tế rất hạn chế và không thần kỳ như số đông vẫn nghĩ [1], [2]. Bổ sung vitamin C sau khi đã phát bệnh hầu như không giúp rút ngắn đáng kể thời gian ốm ở người bình thường [2], [3].
Cơ chế tác động của vitamin C đối với hệ miễn dịch
Để hiểu vì sao dưỡng chất này được quan tâm nhiều trong điều trị nhiễm trùng đường hô hấp, cần nhìn vào vai trò sinh học của nó đối với các tế bào phòng vệ. Cơ chế kháng cảm lạnh cụ thể của vitamin C chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn, nhưng có thể liên quan trực tiếp đến việc tăng cường miễn dịch [4].
Hoạt chất này giúp thúc đẩy hoạt động của tế bào tiêu diệt tự nhiên (natural killer cells), tăng sinh tế bào lympho và hỗ trợ hóa ứng động bạch cầu [4]. Ngoài ra, cả đặc tính chống oxy hóa lẫn khả năng kháng histamin tự nhiên của vitamin C đều được cho là có liên quan đến việc hỗ trợ làm dịu bớt các triệu chứng khó chịu đường hô hấp [4].
Tuy nhiên, cảm lạnh thông thường là bệnh nhiễm trùng đường hô hấp trên do nhiều loại virus gây ra, trong đó khoảng 70% đến 80% trường hợp bắt nguồn từ rhinovirus, coronavirus, adenovirus, virus cúm hoặc á cúm [5]. Khi virus đã xâm nhập và bùng phát triệu chứng, hệ miễn dịch cần có quy trình tự nhiên để nhận diện và loại trừ mầm bệnh, chứ không thể lập tức "khỏi bệnh" chỉ sau vài viên uống liều cao.
Các tổng quan y khoa Cochrane nói gì về việc trị liệu sau phát bệnh?
Tranh cãi khoa học về vai trò phòng và trị cảm lạnh của vitamin C đã kéo dài hơn 60 đến 70 năm qua [6], [2]. Rất nhiều tổng quan hệ thống quy mô lớn đã được tiến hành để xác thực lợi ích lâm sàng thực sự của hoạt chất này [6], [1], [2], [3].
Năm 2000, một tổng quan hệ thống phân tích 30 thử nghiệm lâm sàng cho thấy dùng vitamin C liều cao hàng ngày suốt mùa đông không đem lại tác dụng nhất quán trong việc ngừa bệnh [1]. Mức giảm thời gian bệnh tính chung trên các nghiên cứu khá khiêm tốn, chỉ giảm dưới nửa ngày bệnh cho mỗi đợt cảm, tương đương mức rút ngắn 8% đến 9% số ngày có triệu chứng [1]. Dù vậy, trong các thử nghiệm cho uống sau khi triệu chứng đã xuất hiện, có một số bằng chứng cho thấy liều lớn mang lại lợi ích tốt hơn liều thấp [1].
Cập nhật vào năm 2005 trên 55 nghiên cứu so sánh kéo dài qua 65 năm với liều từ 200 mg/ngày trở lên tiếp tục làm rõ sự khác biệt giữa phòng ngừa và điều trị [2]. Cụ thể, trong 7 thử nghiệm đánh giá tác động điều trị của vitamin C dùng ngay khi khởi phát triệu chứng ở người trưởng thành, các chuyên gia không quan sát thấy lợi ích rõ rệt trong việc rút ngắn thời gian đợt bệnh [2]. Điểm sáng hiếm hoi là một thử nghiệm lớn ghi nhận mức giảm thời gian cảm lạnh có ý nghĩa thống kê khi dùng một liều duy nhất 8 g ngay trong ngày đầu xuất hiện triệu chứng [2].
Báo cáo Cochrane năm 2007 rà soát 7 so sánh thử nghiệm liên quan đến 3.294 đợt bệnh đường hô hấp khi bắt đầu điều trị bằng vitamin C sau khởi phát triệu chứng cũng cho kết quả tương tự: không tìm thấy sự khác biệt đáng kể nào so với nhóm dùng giả dược [3]. Tương tự, tổng quan Cochrane năm 2013 với 29 thử nghiệm đối chứng trên 11.306 người cho thấy việc bổ sung đều đặn không giảm nguy cơ mắc cảm trong cộng đồng nói chung, với tỷ số rủi ro là 0,97 [6]. Dù uống phòng ngừa đều đặn giúp người lớn giảm 8% và trẻ em giảm 14% thời gian bệnh, việc đợi ốm rồi mới uống lại không mang lại hiệu quả tương đương [6].
Bằng chứng từ các nghiên cứu gộp khác
Các phân tích dữ liệu độc lập khác cũng cho thấy bức tranh không đồng nhất về tác dụng điều trị của loại vitamin này [7], [5], [8].
Năm 1999, một phân tích trên 23 nghiên cứu bổ sung liều từ 1 g/ngày trở lên cho thấy trẻ em trung bình hưởng lợi nhiều hơn người lớn [7]. Khi người lớn uống liều 1 g/ngày trong 5 nghiên cứu, thời gian bệnh trung vị chỉ giảm 6%, trong khi trẻ em uống 2 g/ngày ở 2 nghiên cứu giảm tới 26% thời gian bệnh [7]. Liều dùng từ 2 g/ngày nhìn chung cho kết quả khả quan hơn liều 1 g/ngày [7].
Đến năm 2018, một phân tích gộp 9 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng giả dược xem xét việc dùng thêm liều vitamin C trị liệu khi chớm ốm ở những người vốn đã duy trì uống bổ sung hàng ngày [5]. Kết quả cho thấy việc bổ sung thêm liều tăng cường lúc khởi phát bệnh giúp rút ngắn thời gian cảm lạnh với chênh lệch trung bình là 0,56 ngày (P = 0,02), đồng thời giảm thời gian phải giam mình trong nhà bớt 0,41 ngày (P = 0,0002) [5]. Đồng thời, các triệu chứng đi kèm như đau ngực, sốt và ớn lạnh cũng thuyên giảm có ý nghĩa thống kê [5].
Tuy nhiên, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2021 trên 24 nghiên cứu gồm 8.344 người lớn lại cho thấy tính chất thất thường của các bằng chứng [8]. Các nghiên cứu này sử dụng liều từ 0 mg đến 3.000 mg mỗi ngày, kèm hoặc không kèm liều nạp tấn công từ 1.500 mg đến 8.000 mg [8]. Kết quả là có 7 nghiên cứu ghi nhận vitamin C rút ngắn thời gian triệu chứng rõ rệt, 1 nghiên cứu chỉ có tác dụng ở nam giới, 1 nghiên cứu thậm chí làm tăng thời gian triệu chứng ở nữ giới, và 11 nghiên cứu khác hoàn toàn không ghi nhận hiệu quả [8]. Trong một thử nghiệm tại Anh dùng liều 1.000 mg/ngày, vitamin C không tác động đến tỷ lệ người giảm triệu chứng vào ngày thứ 4 hay ngày thứ 7 [8]. Nhìn chung trên toàn bộ dữ liệu nhiễm trùng đường hô hấp cấp, mức giảm thời gian triệu chứng đạt khoảng 9% nhưng độ không đồng nhất giữa các nghiên cứu lên tới 72% [8].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng viên sủi vitamin C
Sai lầm lớn nhất của nhiều người là xem viên sủi liều cao như một loại "thuốc tiên" cắt cơn cảm cúm cấp tốc. Dữ liệu thực tế cho thấy uống vitamin C sau khi đã phát bệnh gần như không thay đổi cục diện đợt ốm ở người bình thường [2], [3]. Mức độ giảm thời gian nếu có ở một số đối tượng cũng rất khiêm tốn, chỉ khoảng nửa ngày đến một ngày bệnh [5], [1].
Một ngộ nhận khác là uống càng nhiều thì virus càng nhanh chết. Thực tế, vitamin C không trực tiếp tiêu diệt virus [5], [4]. Hơn nữa, việc lạm dụng liều quá cao có thể gây lãng phí do cơ thể đào thải qua nước tiểu, đồng thời làm tăng nguy cơ kích ứng tiêu hóa.
Nhiều người cũng nhầm lẫn giữa tác dụng phòng ngừa khi uống đều đặn và tác dụng cấp cứu khi đã ốm. Việc uống duy trì hàng ngày có thể giúp rút ngắn nhẹ đợt cảm sau đó (khoảng 8% ở người lớn và 14% ở trẻ nhỏ), nhưng đợi đến khi hắt hơi, sổ mũi mới uống dồn dập lại không cho kết quả như kỳ vọng [6], [2].
Ai có thể nhận được lợi ích và ai cần thận trọng?
Mặc dù không có tác dụng phòng ngừa đại trà trong cộng đồng, vitamin C lại đem lại hiệu quả rất rõ rệt ở những nhóm chịu căng thẳng thể chất khắc nghiệt [6], [2], [4]. Cụ thể, phân tích trên những người chạy marathon, vận động viên trượt tuyết và binh sĩ tập luyện ở vùng cận bắc cực cho thấy nguy cơ mắc cảm lạnh giảm tới khoảng 50% khi dùng đều đặn [6], [2], [4], [3]. Những người bị thiếu hụt vitamin C từ trước cũng có thể cảm nhận lợi ích rõ ràng hơn người có chế độ ăn đầy đủ [4].
Ngược lại, việc uống dồn dập viên sủi liều cao (thường chứa 1.000 mg mỗi viên) tiềm ẩn rủi ro cho nhiều nhóm đối tượng. Người có tiền sử sỏi thận, suy giảm chức năng thận hoặc bệnh lý dạ dày cần hết sức thận trọng. Viên sủi thường chứa thêm lượng muối natri đáng kể để tạo bọt, có thể không phù hợp cho người đang kiểm soát huyết áp cao hoặc bệnh tim mạch.
Nếu đang có bệnh nền mạn tính hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị đặc hiệu khác, người bệnh nên tham khảo ý kiến của bác sĩ trước khi tự ý dùng vitamin C liều cao liên tục nhiều ngày.
Gợi ý chăm sóc đúng cách khi bị cảm lạnh
Thay vì đặt trọn niềm tin vào ống sủi vitamin C khi đã ngạt mũi, người bệnh cần áp dụng các biện pháp chăm sóc khoa học và an toàn hơn:
Ưu tiên bổ sung vitamin C tự nhiên qua thực phẩm hàng ngày như ổi, cam, quýt, bưởi, ớt chuông, dâu tây hoặc rau xanh. Nguồn dưỡng chất từ thức ăn dễ hấp thu, an toàn và đi kèm nhiều bioflavonoid có lợi.
Nghỉ ngơi đầy đủ và ngủ đủ giấc là chìa khóa then chốt giúp hệ miễn dịch phục hồi. Khi cơ thể nghỉ ngơi, các tế bào miễn dịch mới có đủ năng lượng để chiến đấu và làm sạch virus đường hô hấp [5], [4].
Uống nhiều nước ấm, nước canh hoặc nước bù điện giải để làm loãng dịch nhầy ở mũi họng, giảm khô rát cổ họng và đào thải độc tố tốt hơn.
Vệ sinh mũi họng bằng nước muối sinh lý thường xuyên để giảm bớt tải lượng vi sinh vật và bụi bẩn bám dính trên niêm mạc. Nếu có biểu hiện sốt cao liên tục không hạ, đau ngực dữ dội hoặc khó thở, cần đến cơ sở y tế thăm khám ngay để tránh biến chứng.
Uống một viên sủi vitamin C khi mới chớm cảm lạnh có thể mang lại chút cảm giác dễ chịu tạm thời, nhưng khoa học chứng minh đây không phải là phương thuốc giúp bạn khỏi ốm ngay lập tức [2], [3]. Thay vì trông chờ vào những viên sủi liều cao vào phút chót, việc duy trì dinh dưỡng cân bằng quanh năm kết hợp nghỉ ngơi khoa học mới là giải pháp bền vững giúp cơ thể nhanh chóng vượt qua những cơn cảm lạnh theo mùa.
