Nhiều người có thói quen thả một viên sủi vitamin C vào ly nước mỗi buổi sáng để tăng cường sức đề kháng hoặc xua tan cảm giác mệt mỏi. Không ít người còn duy trì thói quen này liên tục suốt nhiều tháng liền vì cho rằng vitamin C tan trong nước nên cơ thể sẽ tự đào thải phần thừa mà không gây hại.
Tuy nhiên, các dữ liệu y khoa thực tế lại chỉ ra điều ngược lại đối với việc lạm dụng thực phẩm bổ sung. Việc dung nạp vitamin C liều cao từ các chế phẩm tổng hợp trong thời gian dài có thể làm gia tăng đáng kể nguy cơ lắng đọng và tạo sỏi thận canxi oxalat, đặc biệt là ở nam giới [1], [2].
Cơ chế chuyển hóa từ vitamin C thành sỏi oxalat
Để hiểu tại sao một loại vitamin thiết yếu lại có thể làm tăng nguy cơ sỏi thận, cần nhìn vào con đường chuyển hóa nội sinh của cơ thể. Axit ascorbic (vitamin C) sau khi được hấp thu sẽ trải qua quá trình thoái giáng tự nhiên, chuyển hóa thành axit dehydroascorbic rồi biến đổi trực tiếp thành oxalat trước khi được bài tiết qua đường nước tiểu [2], [3]. Nồng độ oxalat trong nước tiểu chính là yếu tố quyết định hàng đầu dẫn đến sự kết tụ và hình thành sỏi canxi oxalat tại hệ tiết niệu [4].
Khi một lượng lớn vitamin C dạng bổ sung được đưa vào cơ thể, lượng oxalat đào thải qua nước tiểu sẽ tăng lên nhanh chóng [2]. Hiện tượng tăng oxalat niệu nội sinh này khiến nước tiểu rơi vào tình trạng quá bão hòa [3]. Tại thận, các phân tử oxalat dư thừa này dễ dàng liên kết với các ion canxi tự do, tạo ra các tinh thể canxi oxalat siêu nhỏ. Nếu quá trình này diễn ra liên tục, các tinh thể sẽ tích tụ, phát triển dần thành những viên sỏi có kích thước lớn và gây tổn thương đường tiết niệu [4], [3].
Tình trạng tăng oxalat niệu do nạp vitamin C liều cao biến hoạt chất này thành một yếu tố nguy cơ đáng ngại, nhất là ở những cá nhân vốn đã có cơ địa hoặc tiền sử lắng đọng tinh thể ở thận [2], [5]. Do đó, việc tự ý bổ sung các dạng viên uống hay viên sủi có hàm lượng cao vượt xa nhu cầu hàng ngày tiềm ẩn rủi ro rất rõ rệt cho sức khỏe thận [1], [2].
Các nghiên cứu quy mô lớn cảnh báo nguy cơ tạo sỏi
Mối liên hệ giữa việc bổ sung vitamin C và nguy cơ sỏi thận đã được chứng minh qua nhiều công trình nghiên cứu tiến cứu quy mô lớn trên thế giới. Đáng chú ý nhất là dữ liệu tổng hợp từ hai nghiên cứu dài hạn Nurses' Health Study I và II kết hợp cùng nghiên cứu Health Professionals Follow-up Study [1], [2]. Dữ liệu cho thấy những người có mức tiêu thụ tổng lượng vitamin C vượt quá 1000 mg mỗi ngày có nguy cơ phát triển viên sỏi thận đầu tiên trong đời cao hơn 41% so với nhóm không dùng liều cao, sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố nguy cơ khác [2].
Một phân tích quan sát khác cũng ghi nhận kết quả tương đồng khi mức tiêu thụ vitamin C trên 1000 mg/ngày làm tăng tới 40% nguy cơ hình thành sỏi thận ở nam giới so với mức khuyến nghị hàng ngày [3]. Đáng lưu ý, nguy cơ này gia tăng tỷ lệ thuận theo liều lượng và tần suất bổ sung [2]. Tỷ số nguy cơ đối với người uống dưới 7 viên vitamin C mỗi ngày là 1,66 và con số này nhảy vọt lên 2,23 khi mức độ sử dụng từ 7 viên trở lên mỗi ngày [2].
Thậm chí, mức tăng nguy cơ từ 11% đến 14% đã bắt đầu xuất hiện ở những mức liều bổ sung thông thường hàng ngày như 250-499 mg và 1000-1499 mg [2]. Điều này cho thấy rủi ro tạo sỏi không chỉ nằm ở những liều lượng cực đoan mà còn hiện diện ngay ở các liều bổ sung phổ biến trên thị trường nếu dùng kéo dài [2].
Sự khác biệt bất ngờ giữa nam giới và nữ giới
Một phát hiện gây ngạc nhiên cho các nhà khoa học là tác động của việc bổ sung vitamin C lên nguy cơ sỏi thận có sự phân hóa rất rõ ràng theo giới tính. Trong nghiên cứu thuần tập tiến cứu trên 156.735 phụ nữ thuộc hệ thống Nurses' Health Study và 40.536 nam giới từ Health Professionals Follow-up Study, lượng vitamin C bổ sung chỉ liên quan đến việc tăng nguy cơ sỏi thận ở nam giới chứ không làm tăng nguy cơ ở nữ giới [1].
Trước đó, một nghiên cứu thuần tập theo dõi tiến cứu trong 14 năm trên 85.557 phụ nữ không có tiền sử sỏi thận đã ghi nhận 1078 ca mắc sỏi mới [4]. Kết quả phân tích đa biến cho thấy phụ nữ ở nhóm tiêu thụ vitamin C cao nhất (từ 1500 mg/ngày trở lên) có nguy cơ tương đối hình thành sỏi là 1,06 so với nhóm tiêu thụ thấp nhất (dưới 250 mg/ngày) [4]. Khoảng tin cậy dao động từ 0,69 đến 1,64, đồng nghĩa với việc mức dung nạp vitamin C liều cao không tạo ra sự gia tăng có ý nghĩa thống kê về nguy cơ tạo sỏi ở nhóm phụ nữ này [4].
Ngược lại, nghiên cứu trên 85.557 phụ nữ này lại chỉ ra rằng lượng vitamin B6 dung nạp cao có mối liên hệ nghịch đảo với nguy cơ hình thành sỏi [4]. Cụ thể, phụ nữ dùng lượng vitamin B6 cao nhất (từ 40 mg/ngày trở lên) có nguy cơ mắc sỏi giảm 34% (nguy cơ tương đối 0,66) so với nhóm nạp dưới 3 mg/ngày [4]. Do vitamin B6 là một đồng yếu tố quan trọng trong quá trình chuyển hóa oxalat, việc cung cấp đủ vi chất này trong chế độ ăn được xem là yếu tố bảo vệ giúp giảm nguy cơ sỏi thận ở phụ nữ, trong khi hiệu ứng bảo vệ này lại không quan sát thấy ở nam giới [4], [2].
Dạng bào chế và bài học từ trào lưu bổ sung vitamin C
Không phải mọi dạng bào chế của vitamin C đều có tác động giống hệt nhau lên lượng oxalat bài tiết. Một nghiên cứu lâm sàng chéo ngẫu nhiên, mù đôi đã so sánh tác động của hai công thức vitamin C khác nhau đối với nồng độ oxalat niệu [5]. Kết quả sơ bộ cho thấy dạng vitamin C kết hợp chất chuyển hóa (Ester-C) làm giảm đáng kể nồng độ oxalat trong nước tiểu khi so sánh trực tiếp với dạng axit ascorbic thông thường [5]. Mặc dù đây là một phát hiện mới đầy triển vọng, các nhà nghiên cứu lưu ý rằng cần có thêm nhiều đánh giá lâm sàng sâu hơn trước khi đưa ra kết luận áp dụng rộng rãi [5].
Trong thực tế cộng đồng, việc lạm dụng vitamin C thường bùng phát theo các trào lưu chăm sóc sức khỏe thiếu căn cứ khoa học. Nghiên cứu công bố năm 2025 phân tích dữ liệu Google Trends giai đoạn 2018-2022 đã ghi nhận sự quan tâm của công chúng đối với vitamin C tăng vọt gấp 4 lần ngay khi đại dịch COVID-19 bùng phát vào tháng 3/2020 [6]. Mức độ tìm kiếm trực tuyến trung bình sau đó vẫn duy trì ở mức rất cao so với thời kỳ tiền đại dịch (chỉ số 37,7 so với 25,1) [6].
Điều đáng lo ngại là có tới 30% kết quả tìm kiếm phổ biến nhất đã đưa ra thông tin không chính xác về hiệu quả điều trị của vitamin C [6]. Nguy hiểm hơn, không có bất kỳ kết quả tìm kiếm thịnh hành nào cảnh báo cho cộng đồng về nguy cơ tiềm ẩn gây tăng oxalat niệu và sỏi thận khi bổ sung vitamin C liều cao [6]. Sự thiếu hụt thông tin cảnh báo này đã khiến nhiều người vô tình tạo gánh nặng lớn cho hệ bài tiết của mình [6].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Mặc dù các dữ liệu dịch tễ học cung cấp những cảnh báo quan trọng, các nhà nghiên cứu cũng thẳng thắn chỉ ra một số hạn chế nội tại cần được nhìn nhận thấu đáo. Trong nghiên cứu thuần tập tiến cứu lớn năm 2017, các tác giả thừa nhận không thể loại trừ hoàn toàn các yếu tố gây nhiễu chưa đo lường được hoặc yếu tố gây nhiễu còn sót lại giữa người dùng và không dùng thực phẩm bổ sung [1].
Thứ hai, dữ liệu dinh dưỡng trong các nghiên cứu dài hạn này chủ yếu được thu thập thông qua các bảng hỏi tần suất thực phẩm (FFQ), dù đã được chuẩn hóa nhưng vẫn có thể tồn tại sai số tự báo cáo nhất định [1]. Thứ ba, các nghiên cứu chưa có được báo cáo phân tích thành phần sỏi chi tiết hoặc dữ liệu phân tích nước tiểu 24 giờ cho phần lớn người tham gia [1]. Mặc dù đa số các ca sỏi thận là dạng sỏi canxi oxalat, việc thiếu dữ liệu phân tích thành phần sỏi khiến mối liên hệ trực tiếp với các loại sỏi khác chưa được khẳng định trọn vẹn [1].
Bên cạnh đó, các quần thể nghiên cứu tiến cứu này chủ yếu là người da trắng, do đó kết quả có thể không phản ánh hoàn toàn đặc điểm chuyển hóa của các chủng tộc khác nhau trên thế giới [1]. Cuối cùng, mức liều vitamin C được theo dõi ở phụ nữ có thể chưa đạt tới ngưỡng cực cao để bộc lộ rõ nguy cơ, đòi hỏi phải có thêm các nghiên cứu sâu hơn về sự chuyển hóa oxalat và tác động của giới tính [1].
Những hiểu lầm tai hại về vitamin C và sỏi thận
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng vitamin C từ thực phẩm tự nhiên với vitamin C trong các viên uống tổng hợp. Trên thực tế, dữ liệu khoa học khẳng định rằng lượng vitamin C có trong bữa ăn hàng ngày không hề liên quan đến việc tăng nguy cơ sỏi thận ở cả nam giới lẫn nữ giới [1]. Vitamin C tự nhiên từ rau củ quả được cơ thể hấp thu từ từ, đi kèm với nước và nhiều chất xơ, do đó không tạo ra sự biến đổi đột ngột nồng độ oxalat trong nước tiểu như các dạng bổ sung liều cao [1].
Một sai lầm nghiêm trọng khác của người sợ bị sỏi canxi oxalat là tự ý kiêng khem hoặc cắt giảm hoàn toàn canxi trong khẩu phần ăn. Nghiên cứu tiến cứu trên phụ nữ cho thấy những người có chế độ ăn giàu canxi tự nhiên (mức trung vị 1303 mg/ngày) lại có nguy cơ mắc sỏi thận thấp hơn 35% (nguy cơ tương đối 0,65) so với người ăn ít canxi (mức 391 mg/ngày) [7]. Bệnh nhân áp dụng chế độ ăn bổ sung canxi bình thường (1200 mg/ngày) kết hợp giảm đạm động vật có tỷ lệ tái phát sỏi thấp hơn 51% so với người ăn kiêng canxi ngặt nghèo (400 mg/ngày) [3].
Cơ chế của hiện tượng này là do canxi khi đi qua đường tiêu hóa cùng với thức ăn sẽ liên kết trực tiếp với oxalat có sẵn trong ruột, tạo thành hợp chất không tan và bị đào thải theo phân ra ngoài [7], [3]. Nhờ đó, lượng oxalat hấp thu vào máu và bài tiết qua nước tiểu giảm đi rõ rệt [7], [8]. Ngược lại, nếu dùng viên canxi bổ sung cách xa bữa ăn, canxi không thể liên kết với oxalat từ thức ăn, dẫn đến việc bài tiết canxi niệu tăng cao và làm tăng nguy cơ sỏi thận (nguy cơ tương đối 1,20) [7], [8].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Dựa trên các bằng chứng y khoa hiện có, nam giới trưởng thành là nhóm đối tượng đầu tiên cần hết sức cẩn trọng khi có ý định sử dụng các sản phẩm bổ sung vitamin C [1], [2]. Các chuyên gia khuyến cáo rõ ràng rằng nam giới có tiền sử từng mắc sỏi canxi oxalat nên tránh dùng vitamin C dạng bổ sung tổng hợp, dù vẫn có thể thoải mái tiêu thụ vitamin C từ nguồn thực phẩm tự nhiên [1].
Những cá nhân có cơ địa tăng oxalat niệu hoặc mang các rối loạn chuyển hóa oxalat bẩm sinh cũng là đối tượng chịu rủi ro rất cao nếu dung nạp axit ascorbic tổng hợp [2], [5]. Bổ sung vitamin C ở nhóm này sẽ trực tiếp làm tăng gánh nặng oxalat cho thận, nhanh chóng thúc đẩy quá trình kết tinh sỏi [2].
Ngoài ra, những người đang sử dụng viên uống canxi hoặc vitamin D không đúng hướng dẫn y khoa cũng cần chú ý. Việc bổ sung canxi ngoài bữa ăn hoặc dùng vitamin D ở người có cơ địa tăng canxi niệu có thể khiến nồng độ canxi tự do trong nước tiểu tăng cao, khi gặp oxalat chuyển hóa từ vitamin C sẽ đẩy nhanh tốc độ tạo sỏi [7], [8]. Người có bệnh nền về thận hoặc suy giảm chức năng bài tiết cần tham khảo kỹ ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm vitamin bổ sung nào [8], [3].
Cách bổ sung vitamin C an toàn trong đời sống
Để bảo vệ sức khỏe hệ tiết niệu mà vẫn duy trì được hệ miễn dịch khỏe mạnh, người dân nên ưu tiên tối đa việc hấp thu vitamin C từ nguồn thực phẩm tươi sống hàng ngày như ổi, ớt chuông, cam, bưởi, kiwi và các loại rau xanh. Nguồn vitamin C tự nhiên này vừa dễ hấp thu, vừa không làm tăng nguy cơ sỏi thận [1].
Trong trường hợp cần dùng thực phẩm bổ sung theo chỉ định y tế, không nên tự ý dùng các loại viên sủi hoặc viên uống có hàm lượng 1000 mg kéo dài mỗi ngày [2], [3]. Các hướng dẫn quản lý sỏi thận nhấn mạnh việc duy trì lượng nước uống dồi dào để làm loãng nước tiểu, đồng thời duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng gồm nhiều rau xanh, giảm natri và giảm đạm động vật [8], [3]. Chế độ ăn giàu magiê cũng hỗ trợ tạo phức hợp hòa tan với oxalat, giúp làm giảm độ bão hòa canxi oxalat trong nước tiểu [3].
Khi kết hợp chế độ ăn, người dân không nên kiêng canxi mà nên duy trì khoảng 1200 mg canxi mỗi ngày từ thức ăn trong bữa chính để canxi gắn kết oxalat tại ruột [7], [3]. Việc bổ sung vitamin B6 từ các thực phẩm tự nhiên cũng là một giải pháp hữu ích đã được ghi nhận nhằm hỗ trợ quá trình chuyển hóa oxalat bình thường ở phụ nữ [4], [2].
Viên sủi vitamin C liều cao không phải là thứ có thể dùng tùy tiện mỗi ngày như nước giải khát. Việc hiểu rõ ranh giới giữa nhu cầu dinh dưỡng thiết yếu và nguy cơ bệnh lý chuyển hóa sẽ giúp mỗi người có lựa chọn khoa học để bảo vệ thận. Trước khi bắt đầu một đợt bổ sung vi chất kéo dài, việc tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế luôn là bước đi cần thiết cho sức khỏe dài lâu.
