Nhiều người có thói quen uống viên sủi vitamin C mỗi ngày khi thời tiết chuyển mùa. Mọi người tin rằng bổ sung liều cao vi chất này tạo lá chắn ngăn virus gây bệnh đường hô hấp.

Thực tế nghiên cứu chỉ ra vitamin C không giúp người bình thường phòng tránh cảm cúm [1], [2]. Dù vậy, vi chất này đem lại lợi ích nhỏ trong việc rút ngắn thời gian nhiễm bệnh [1], [3].

Cảm lạnh thông thường và gánh nặng sức khỏe

Cảm lạnh hay viêm mũi họng là bệnh truyền nhiễm phổ biến nhất toàn cầu, là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh cấp tính trong cộng đồng [4]. Trung bình mỗi người trưởng thành mắc cảm lạnh từ 2 đến 6 lần mỗi năm [4].

Căn bệnh đặc trưng bởi tình trạng viêm cấp tính ở mũi, xoang, hầu và thanh quản do virus [5]. Dù đa phần triệu chứng nhẹ và hiếm biến chứng nặng, cảm lạnh gây áp lực tài chính rất lớn do làm giảm hiệu suất lao động và học tập [6], [5].

Tại các nước phát triển, cảm lạnh chiếm khoảng 20% các ca khám bệnh [5]. Năm 2016, thế giới ghi nhận hơn 6 triệu năm sống điều chỉnh theo mức độ tàn tật bị mất do nhiễm trùng đường hô hấp trên [5].

Uống vitamin C ngừa cảm lạnh: Khoa học nói gì?

Tranh cãi về vai trò của vitamin C bắt đầu rộ lên từ thập niên 1970 [3]. Để giải mã điều này, các cơ sở dữ liệu lớn như Cochrane đã tổng hợp nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng giả dược trong hơn 60 năm [1], [3].

Một tổng quan hệ thống năm 2005 của Cochrane phân tích 55 nghiên cứu so sánh dùng vitamin C liều từ 200 mg trở lên mỗi ngày [3]. Kết quả cho thấy tỷ lệ mắc bệnh không giảm ở phân nhóm 23 nghiên cứu cộng đồng dùng liều dự phòng lên đến 2 g mỗi ngày [3].

Một tổng quan năm 2018 trích xuất dữ liệu từ Epistemonikos gồm 8 tổng quan hệ thống và 45 nghiên cứu (31 thử nghiệm ngẫu nhiên) [2]. Kết luận từ phân tích gộp này khẳng định việc uống vitamin C không hề ngăn ngừa được tỷ lệ mắc cảm lạnh [2]. Báo cáo thực hành điều dưỡng năm 2009 cũng chỉ ra vitamin C không có hiệu quả phòng ngừa cảm lạnh ở quần thể người trưởng thành thông thường [1], [4].

Lợi ích rút ngắn thời gian mắc bệnh

Dù không thể ngăn virus xâm nhập, việc nạp vitamin C đều đặn hỗ trợ phục hồi nhanh hơn [1], [3]. Bằng chứng cho thấy uống vitamin C trước đó giúp giảm số ngày chịu đựng triệu chứng [1], [3].

Tổng quan Cochrane năm 2005 ghi nhận thời gian ốm giảm trung bình 8% ở người lớn và 14% ở trẻ em khi bổ sung thường xuyên [3]. Một tổng quan khác gồm 30 thử nghiệm cũng ghi nhận mức giảm thời gian ốm khoảng 8% đến 9%, tương đương giảm gần nửa ngày bệnh mỗi đợt [7].

Tuy nhiên, vitamin C không làm giảm mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng bệnh [1], [4]. Thêm vào đó, nếu đợi đến khi xuất hiện triệu chứng mới bắt đầu uống, 7 thử nghiệm điều trị ở người lớn cho thấy vitamin C gần như không đem lại lợi ích rút ngắn thời gian mắc [3].

Nhóm đối tượng hưởng lợi đặc biệt

Hiệu quả dự phòng của vitamin C chỉ xuất hiện rõ rệt ở những người chịu áp lực thể lực hoặc nhiệt độ khắc nghiệt [1], [3].

Theo dữ liệu từ 6 nghiên cứu tổng hợp năm 2005 trên vận động viên chạy marathon, người trượt tuyết và binh sĩ, nguy cơ mắc cảm lạnh giảm trung bình 50% [3]. Báo cáo năm 2009 cũng xác nhận hiệu quả phòng bệnh chỉ xảy ra khi dùng thường xuyên ở vận động viên tập luyện trong điều kiện cận Bắc Cực [1], [4]. Báo cáo năm 2011 cũng đề cập lợi ích tăng lên ở người chịu căng thẳng do lạnh [8].

Cơ thể khi vận động kiệt sức hoặc tiếp xúc lạnh sâu chịu mức độ căng thẳng thể chất cao hơn nhiều so với sinh hoạt bình thường [3]. Với đại đa số người làm việc văn phòng, hiệu quả phòng ngừa này không tồn tại [1], [2].

Hiểu lầm thường gặp về vitamin C và các giải pháp khác

Nhiều người tin rằng hễ thấy hắt hơi, sổ mũi thì uống vitamin C liều cực cao sẽ khỏi ngay. Dữ liệu thực tế cho thấy bổ sung sau khi phát bệnh hiếm khi mang lại tác dụng rút ngắn đợt cảm, ngoại trừ một thử nghiệm lớn ghi nhận hiệu quả khi dùng liều duy nhất 8 g ngay ngày đầu phát bệnh [3].

Bên cạnh vitamin C, các vi chất và thảo dược khác cũng thường được tìm kiếm [8], [6]. Phân tích năm 2020 trên 20 nghiên cứu chỉ ra các vi chất như vitamin D, A, E không ngừa được cảm, nhưng bổ sung kẽm đơn lẻ giúp giảm thời gian cảm lạnh tới 2,25 ngày [5].

Nghiên cứu năm 2011 cũng ghi nhận kẽm viên ngậm hiệu quả trong 5 trên 9 thử nghiệm, cúc tím (Echinacea purpurea) hiệu quả trong 5 trên 6 thử nghiệm điều trị cảm [8]. Ngược lại, men vi sinh probiotic không mang lại lợi ích phòng hay trị cảm lạnh [8].

Ai nên thận trọng khi dùng liều cao?

Vitamin C là loại tan trong nước, nhưng nạp liều cao kéo dài qua đường uống vẫn tiềm ẩn rủi ro sức khỏe. Việc sử dụng thường xuyên liều từ 1 g đến 2 g mỗi ngày vượt quá nhu cầu thông thường của cơ thể [3], [7].

Người có tiền sử sỏi thận, suy giảm chức năng thận cần cẩn trọng trước các loại viên sủi liều cao. Người có bệnh lý dạ dày cũng dễ bị kích ứng niêm mạc, ợ chua, tiêu chảy khi dung nạp thừa vitamin C. Khi đang dùng thuốc điều trị hoặc có bệnh nền, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa thay vì tự ý bổ sung.

Lời khuyên áp dụng thực tế

Để nâng cao sức đề kháng, chế độ dinh dưỡng tự nhiên luôn là ưu tiên hàng đầu. Rau xanh và trái cây tươi như cam, bưởi, ổi, ớt chuông cung cấp lượng vitamin C cân bằng cùng chất xơ và chất chống oxy hóa tự nhiên.

Nếu dùng thực phẩm bổ sung, người trưởng thành không cần uống quá mức khuyến nghị thông thường. Thay vì tìm kiếm lá chắn từ viên uống, việc giữ ấm cổ ngực, đeo khẩu trang nơi đông người, ngủ đủ giấc và rửa tay bằng xà phòng là biện pháp phòng ngừa virus hô hấp hiệu quả nhất.

Vitamin C không phải thần dược ngăn ngừa cảm lạnh cho cộng đồng [1], [2]. Hiểu đúng bằng chứng khoa học giúp người dân tránh lạm dụng thực phẩm chức năng và duy trì lối sống lành mạnh.