Vận động viên bền bỉ: Probiotic có giúp giảm viêm đường hô hấp trên?

Nghịch lý miễn dịch ở người tập luyện sức bền

Nhiều người chạy bộ đường dài, bơi lội hay đạp xe thường cho rằng thể lực càng cao thì sức đề kháng càng tốt. Tuy nhiên, sau các buổi tập kiệt sức hoặc các cuộc đua kéo dài, cơ thể lại rất dễ bị cảm cúm, đau họng hoặc rối loạn tiêu hóa ^[1], ^[2].

Nghiên cứu cho thấy tập luyện cường độ cao làm suy giảm miễn dịch tạm thời và tăng tính thấm thành ruột, mở đường cho mầm bệnh xâm nhập vào máu ^[3]. Để bảo vệ cơ thể, can thiệp bổ sung men vi sinh (probiotic) đang trở thành giải pháp được nhiều vận động viên quan tâm ^[4], ^[5].

Cơ chế tác động: Từ hàng rào ruột đến đường hô hấp

Khi vận động viên gắng sức kéo dài, nhiệt độ cơ thể tăng và lượng máu ưu tiên dồn về các nhóm cơ vận động, dẫn đến thiếu máu cục bộ ở niêm mạc ruột. Tình trạng này làm giảm độ dày chất nhầy và tăng tính thấm hàng rào ruột, tạo điều kiện cho độc tố hoặc vi khuẩn đi vào tuần hoàn chung ^[3], ^[2].

Đồng thời, tập nặng kéo dài làm giảm hoạt động của tế bào tiêu diệt tự nhiên (NK cell) và giảm tiết interferon gamma từ tế bào T, biểu hiện tương tự như bệnh nhân bị tái kích hoạt virus Epstein Barr ^[5]. Khi bổ sung probiotic, các vi khuẩn có lợi giúp khôi phục nồng độ interferon tế bào T tại niêm mạc về mức bình thường, duy trì hoạt tính của tế bào NK ^[5]. Men vi sinh cũng hỗ trợ cải thiện tính thấm ruột, điều hòa hệ vi sinh đường tiêu hóa và duy trì nồng độ kháng thể IgA trong nước bọt – tuyến phòng thủ đầu tiên ngăn vi khuẩn xâm nhập đường hô hấp ^[6], ^[2].

Các bằng chứng khoa học nổi bật

Nghiên cứu thực nghiệm và đánh giá tổng quan ghi nhận nhiều kết quả tích cực về hiệu quả của men vi sinh trên vận động viên:

Nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng trên 30 vận động viên bóng bầu dục ưu tú năm 2014 đánh giá việc dùng probiotic hoặc giả dược hàng ngày trong 4 tuần, xen giữa là 4 tuần đào thải ^[4]. Kết quả cho thấy trong giai đoạn dùng probiotic có 14/30 người hoàn toàn không mắc đợt nhiễm trùng đường hô hấp trên hoặc rối loạn tiêu hóa nào, so với 6/30 người ở nhóm giả dược (p=0.033) ^[4]. Số ngày bị bệnh trung bình có xu hướng thấp hơn ở nhóm probiotic (3,4 ngày so với 5,8 ngày; p=0.054), dù mức độ nghiêm trọng của triệu chứng không có sự khác biệt (p=0.110) ^[4].

Nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng năm 2013 kiểm tra tác dụng của 400 ml sữa chua probiotic mỗi ngày so với sữa chua thông thường trong 8 tuần trên 46 nữ kình ngư sức bền (độ tuổi trung bình 13,8) ^[1]. Nhóm dùng sữa chua probiotic có số ngày khó thở trung bình là 2,4 ngày so với 4,4 ngày ở nhóm chứng (p=0.024), đau tai là 0,5 ngày so với 1,6 ngày (p=0.008) ^[1]. Số đợt nhiễm trùng hô hấp ở nhóm can thiệp cũng thấp hơn đáng kể (0,9 ngày so với 1,4 ngày, p=0.009) ^[1].

Thử nghiệm mù đôi năm 2011 trên 84 người tham gia hoạt động sức bền trong 16 tuần tập luyện mùa đông sử dụng chủng Lactobacillus casei Shirota (LcS) hàng ngày ^[6]. 58 đối tượng hoàn thành nghiên cứu cho thấy tỷ lệ người bị ít nhất một tuần có triệu chứng hô hấp ở nhóm giả dược cao hơn 36% so với nhóm dùng LcS (p=0.021) ^[6]. Số đợt mắc bệnh trung bình ở nhóm giả dược là 2,1 đợt, cao hơn nhóm probiotic là 1,2 đợt (p<0.01) ^[6]. Đặc biệt, nồng độ kháng thể IgA trong nước bọt ở nhóm bổ sung LcS duy trì cao hơn có ý nghĩa thống kê sau 8 và 16 tuần (p=0.03), mặc dù mức độ nặng và thời gian kéo dài triệu chứng không đổi ^[6].

Năm 2019, tài liệu lập trường của Hiệp hội Dinh dưỡng Thể thao Quốc tế ghi nhận nghiên cứu của Cox và cộng sự trên 20 vận động viên chạy cự ly ưu tú nam dùng L. fermentum VRI-003 suốt 16 tuần mùa đông đã giảm hơn một nửa số ngày có triệu chứng hô hấp so với nhóm chứng ^[7]. Một nghiên cứu khác trên người đi xe đạp thi đấu dùng chủng này trong 11 tuần cũng giảm độ nặng của triệu chứng hô hấp dưới ở nam giới ^[7].

Năm 2022, một tổng quan hệ thống rà soát từ 2.304 bài báo đã chọn ra 16 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên vận động viên khỏe mạnh (trong đó có 10 nghiên cứu trên vận động viên sức bền) ^[3]. Phần lớn các nghiên cứu báo cáo probiotic có lợi ích làm giảm nguy cơ nhiễm trùng hô hấp hoặc giảm mức độ nghiêm trọng của triệu chứng ^[3].

Lợi ích ghi nhận và giới hạn của bằng chứng

Dù nhiều báo cáo cho thấy men vi sinh giúp giảm tần suất ốm, hiệu quả không đồng nhất trên mọi chủng vi khuẩn ^[8], ^[2].

Một thử nghiệm mù đôi năm 2012 theo dõi 66 vận động viên sức bền dùng Lactobacillus salivarius (liều 2 x 10^10 CFU/ngày) hoặc giả dược trong 16 tuần mùa xuân ^[8]. 54 đối tượng hoàn thành cho thấy tỷ lệ người xuất hiện triệu chứng hô hấp không khác biệt giữa hai nhóm (58% ở probiotic so với 59% ở giả dược, p=0.947) ^[8]. Số đợt mắc bệnh (1,6 so với 1,4 đợt), mức độ nặng, thời gian bệnh và các chỉ số miễn dịch (bạch cầu máu, IgA nước bọt) đều không thay đổi ^[8].

Nghiên cứu về tác dụng cải thiện thành tích trực tiếp còn rất hạn chế ^[5]. Trong 6 nghiên cứu về thành tích thể thao, chỉ có 2 nghiên cứu cho thấy hiệu quả trợ lực, trong đó có 1 nghiên cứu thực hiện trên chuột ^[5]. Sự khác nhau về chủng, dạng chế phẩm và đối tượng nghiên cứu đòi hỏi cần thêm các thử nghiệm chuẩn hóa để đưa ra khuyến cáo đồng nhất ^[3], ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng uống men vi sinh sẽ ngăn ngừa hoàn toàn nguy cơ nhiễm trùng hô hấp. Thực tế, probiotic chủ yếu hỗ trợ giảm số đợt mắc bệnh và rút ngắn thời gian biểu hiện triệu chứng, không loại trừ hoàn toàn nguy cơ lây nhiễm vi khuẩn, virus ^[4], ^[6].

Một ngộ nhận khác là loại men vi sinh nào cũng có tác dụng như nhau. Bằng chứng khoa học chứng minh tác động của probiotic phụ thuộc chặt chẽ vào từng chủng (strain-specific), liều lượng và thời gian nạp vào cơ thể ^[8], ^[2]. Chẳng hạn, trong khi Lactobacillus casei Shirota chứng minh được hiệu quả giảm đợt nhiễm trùng và tăng IgA niêm mạc ^[6], thì Lactobacillus salivarius lại không tạo ra sự khác biệt nào ở cùng điều kiện thử nghiệm ^[8].

Ai nên thận trọng khi dùng?

Mặc dù an toàn với phần lớn vận động viên khỏe mạnh, các chế phẩm men vi sinh không nên được dùng tùy tiện ^[3].

Những người có bệnh lý suy giảm miễn dịch nghiêm trọng, bệnh nhân có tổn thương nặng ở đường ruột hoặc người đang đặt catheter tĩnh mạch trung tâm cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng. Việc tự ý bổ sung các dạng men sống liều cao có thể tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn huyết hoặc nhiễm nấm thứ phát. Khi cơ thể có dấu hiệu sốt cao, khó thở nặng hoặc các rối loạn tiêu hóa kéo dài không rõ nguyên nhân, vận động viên cần đến cơ sở y tế thăm khám thay vì chỉ dựa vào men vi sinh ^[2].

Cách áp dụng thực tế cho người tập luyện

Để duy trì tính toàn vẹn của hàng rào ruột và hỗ trợ hệ miễn dịch, người tập sức bền có thể áp dụng các bước:

• Lựa chọn nguồn bổ sung: Có thể dùng thực phẩm lên men tự nhiên chứa chủng Lactobacillus hoặc Bifidobacteria như sữa chua, kim chi, dưa cải muối sauerkraut, tương miso, natto, hoặc dùng dạng viên nang, gói bột ^[5].
• Dạng phối hợp: Các chế phẩm đa chủng (multi-strain) dạng gói hoặc thực phẩm lên men dùng trong thời gian dài thường cho tín hiệu đáp ứng miễn dịch tốt hơn so với dùng đơn chủng thời gian ngắn ^[5], ^[7].
• Thời điểm sử dụng: Nên bổ sung duy trì tối thiểu từ 4 đến 16 tuần, đặc biệt trong các giai đoạn tập huấn cường độ cao hoặc giai đoạn chuyển mùa đông - xuân khi thời tiết dễ bùng phát dịch bệnh ^[4], ^[6], ^[7]. Bổ sung trước các giải chạy marathon khoảng 30 ngày cũng hỗ trợ đáp ứng miễn dịch đường thở sau thi đấu ^[7].

Bổ sung probiotic là một phần trong chiến lược hỗ trợ miễn dịch tổng thể của vận động viên. Để đạt hiệu quả cao, cần kết hợp dùng men vi sinh với chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước và ngủ đủ giấc nhằm tạo điều kiện cho cơ thể phục hồi tối ưu sau tập luyện nặng.