Thói quen thức khuya và mối lo ung thư vú ở phụ nữ
Trong nhịp sống bận rộn hiện đại, việc thức khuya làm việc, sử dụng điện thoại xuyên đêm hay làm ca kíp đã trở thành thói quen phổ biến của rất nhiều phụ nữ. Không ít người thường cho rằng thiếu ngủ vài tiếng chỉ gây mệt mỏi vào hôm sau và có thể "ngủ bù" vào cuối tuần. Tuy nhiên, tình trạng thiếu ngủ kéo dài và tiếp xúc với ánh sáng nhân tạo vào ban đêm lại gây ra những xáo trộn sâu sắc đối với đồng hồ sinh học bên trong cơ thể.
Nhiều chị em lo lắng liệu việc thường xuyên thức đêm có thực sự làm tăng nguy cơ mắc các bệnh lý ác tính, đặc biệt là ung thư vú hay không. Các nghiên cứu y khoa đã khẳng định rằng sự gián đoạn nhịp sinh học và thiếu ngủ mạn tính có mối liên hệ chặt chẽ với nguy cơ khởi phát cũng như thúc đẩy khối u tuyến vú tiến triển [1], [2]. Đây không đơn thuần là sự mệt mỏi thể xác, mà là một chuỗi biến đổi nội tiết và miễn dịch phức tạp ở cấp độ tế bào [1], [3].
Việc hiểu rõ cơ chế sinh học đằng sau thói quen này sẽ giúp phụ nữ chủ động hơn trong việc bảo vệ sức khỏe, sắp xếp lại thời gian biểu và hạn chế tối đa các yếu tố môi trường gây hại trong phòng ngủ mỗi đêm.
Melatonin sụt giảm và tác động tiêu cực đến hormone estrogen
Cơ chế sinh học then chốt nối liền giữa thức khuya và ung thư vú nằm ở sự ức chế hormone melatonin [1]. Bình thường, melatonin được tuyến tùng tiết ra vào ban đêm trong điều kiện bóng tối, đóng vai trò như một chất chống khối u tự nhiên và là một chất ức chế estrogen mạnh mẽ [3]. Khi chúng ta thức khuya hoặc tiếp xúc với ánh sáng vào ban đêm, quá trình tổng hợp melatonin sẽ bị ngăn chặn nhanh chóng [1], [3].
Tuyến vú của phụ nữ là cơ quan nhạy cảm cao với các kích thích tố sinh sản [1]. Trong quá trình hình thành khối u, sự tăng sinh của các tế bào biểu mô tuyến vú được điều hòa trực tiếp bởi các hormone steroid, trong đó estrogen đã được xác lập rõ ràng là một tác nhân gây ung thư [3]. Khi nồng độ melatonin bị suy giảm do thức đêm, rào cản ức chế estrogen tự nhiên của cơ thể biến mất, tạo điều kiện cho estrogen kích thích các tế bào mô vú phân chia quá mức [1], [3].
Các nghiên cứu tại Seattle (Mỹ) cho thấy những người làm việc ca đêm có sự thay đổi rõ rệt về nồng độ melatonin ban đêm và hồ sơ hormone sinh sản, từ đó làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh liên quan đến hormone như ung thư vú [2]. Trong một thử nghiệm bắt chéo có kiểm soát trên nhóm phụ nữ khỏe mạnh trong độ tuổi sinh sản, các nhà khoa học ghi nhận việc tiếp xúc với từ trường tần số 60-Hz trong môi trường ngủ vào ban đêm có liên quan đến sự suy giảm nồng độ chất chuyển hóa 6-sulphatoxymelatonin trong nước tiểu, đồng thời làm tăng nồng độ các hormone sinh sản gồm hormone tạo hoàng thể (LH), hormone kích thích nang trứng (FSH) và estradiol [2]. Sự rối loạn đa tầng của hệ nội tiết này biến mô vú trở thành mục tiêu tổn thương của các tế bào ác tính [1].
Hệ miễn dịch suy yếu và sự thất thoát kiểm soát tế bào lạ
Bên cạnh sự mất cân bằng hormone, thiếu ngủ mạn tính còn trực tiếp phá vỡ hàng rào miễn dịch bảo vệ cơ thể trước các mầm mống ung thư [1], [3]. Quá trình sinh ung thư vú bắt đầu khi một tế bào khỏe mạnh bị đột biến qua tổn thương oxy hóa DNA nhân, thay đổi quá trình tự chết theo chu trình (apoptosis) và suy giảm chức năng miễn dịch bẩm sinh [3]. Thông thường, cơ thể có cơ chế ức chế khối u bẩm sinh như gen p53 để loại bỏ tế bào bất thường, nhưng các tế bào đột biến có thể tồn tại khi cơ chế này bị vô hiệu hóa [3].
Thiếu ngủ kéo dài dẫn đến sự ức chế quá trình giám sát miễn dịch, tạo cơ hội cho các dòng tế bào ác tính hình thành và phát triển [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng chỉ cần trải qua một đêm mất ngủ duy nhất, số lượng tế bào tiêu diệt tự nhiên (NK) lưu hành trong máu và hoạt tính gây độc tế bào của chúng đã bị sụt giảm rõ rệt [3]. Các tế bào NK vốn được tăng cường bởi các cytokine như interferon-gamma (IFN-gamma) và interleukin-2 (IL-2), nhưng cả hai chất này đều bị ảnh hưởng bởi thời lượng giấc ngủ [3].
Khi giấc ngủ bị xáo trộn liên tục, cơ thể có sự dịch chuyển trong việc sản xuất cytokine từ nhóm Th-1 sang nhóm Th-2, bao gồm việc gia tăng interleukin-10 (IL-10) [3]. Sự thay đổi này cho phép các tế bào khối u trốn thoát khỏi sự giám sát của hệ miễn dịch [3]. Thêm vào đó, việc thay đổi pha nhịp sinh học liên tục gây mất đồng bộ bên trong, dẫn đến khiếm khuyết trong điều hòa chu kỳ tế bào sinh học, thúc đẩy sự phân chia không kiểm soát [1]. Tình trạng viêm dai dẳng do mất ngủ cũng gây ra sự mất ổn định di truyền, gia tăng yếu tố sinh mạch máu và các rối loạn chuyển hóa như tăng tích tụ mỡ, từ đó gián tiếp đẩy nguy cơ ung thư vú lên cao [3].
Bằng chứng từ các nghiên cứu dịch tễ học và xếp loại của IARC
Mối liên hệ giữa gián đoạn nhịp sinh học và ung thư không còn là giả thuyết đơn thuần mà đã được các tổ chức y tế quốc tế đánh giá nghiêm túc. Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) đã phân loại công việc làm theo ca có liên quan đến gián đoạn nhịp sinh học vào nhóm 2A - nhóm "có thể gây ung thư cho người" [4], [5]. Đánh giá này dựa trên các bằng chứng còn hạn chế trên người đối với công việc ca đêm, nhưng có đầy đủ bằng chứng thực nghiệm trên động vật về tính sinh ung thư của ánh sáng trong thời kỳ sinh học ban đêm [5].
Về mặt dịch tễ học, các dữ liệu tổng hợp dựa trên 9 nghiên cứu lớn cho thấy có 6 nghiên cứu chỉ ra nguy cơ mắc ung thư vú tăng ở mức độ vừa phải sau thời gian dài tiếp xúc với công việc làm ca và làm đêm [5]. Các nghiên cứu tại Seattle cũng ghi nhận nguy cơ ung thư vú gia tăng có liên quan đến các chỉ số phơi nhiễm với ánh sáng ban đêm và công việc làm ca đêm [2]. Ngoài ra, sự sụt giảm 6-sulphatoxymelatonin vào ban đêm còn liên quan đến một số yếu tố khác như số giờ có ánh sáng ban ngày, mùa trong năm, việc tiêu thụ rượu bia và chỉ số khối cơ thể (BMI) [2].
Một đánh giá khoa học năm 2012 nhấn mạnh rằng tính đa hình của các gen đồng hồ sinh học (clock genes) có thể kết hợp với việc ức chế tổng hợp melatonin, suy giảm miễn dịch do thiếu ngủ, thói quen sinh hoạt và nồng độ vitamin D thấp ở người làm ca để làm tăng nguy cơ ung thư vú, ung thư tuyến tiền liệt và u lympho [4]. Một số dữ liệu cũng gợi ý nguy cơ đối với ung thư đại trực tràng [2]. Mặc dù bằng chứng dịch tễ học vẫn cần được bổ sung thêm, giả thuyết thiếu ngủ liên quan đến làm ca kíp góp phần làm tăng nguy cơ ung thư được đánh giá là dựa trên cơ sở khoa học rất vững chắc [4].
Hiểu lầm phổ biến và giới hạn của bằng chứng hiện nay
Nhiều người thường rơi vào hai thái cực cực đoan: hoặc hoàn toàn chủ quan, hoặc quá hoang mang lo sợ rằng cứ thức khuya vài ngày là sẽ bị ung thư vú. Đây là một hiểu lầm phổ biến. Ung thư là một bệnh lý đa căn nguyên phức tạp, hình thành qua nhiều năm với sự kết hợp của đột biến gen, môi trường sống, lối sống và nội tiết, chứ không phát tác tức thì chỉ sau một vài đêm thiếu ngủ [1], [3].
Bên cạnh đó, các bằng chứng khoa học hiện nay vẫn có những giới hạn nhất định. Các nghiên cứu dịch tễ học xuất bản trước đây dù thực hiện trên các đoàn hệ lớn và có kiểm soát một số yếu tố gây nhiễu cá nhân, nhưng việc định nghĩa mức độ tiếp xúc với công việc làm ca hoặc làm đêm còn khá lỏng lẻo [1]. Điều này khiến việc đánh giá chính xác mức độ rủi ro liên quan trực tiếp đến gián đoạn nhịp sinh học gặp khó khăn [1].
Mặt khác, ung thư vú không phải là một bệnh đơn lẻ mà là một bệnh lý không đồng nhất với nhiều loại tế bào và phân nhóm phân tử khác nhau, trong khi các bằng chứng dịch tễ trước đây phần lớn coi bệnh nhân như một quần thể đồng nhất [6]. Giới khoa học hiện vẫn cần thêm các nghiên cứu dọc đo lường lặp lại để đánh giá độc lập cũng như kết hợp giữa thói quen ngủ, thời gian nhịn ăn ban đêm và tiếp xúc ánh sáng ban đêm trên từng phân nhóm ung thư vú cụ thể [6]. Dù vậy, các bằng chứng thực nghiệm về cơ chế sinh học phân tử đã đủ sức nặng để mỗi người phải nghiêm túc xem lại thời gian ngủ của mình [5].
Ảnh hưởng của rối loạn giấc ngủ đối với người bệnh ung thư vú
Rối loạn nhịp sinh học và mất ngủ không chỉ là yếu tố nguy cơ khởi phát bệnh mà còn là thách thức lớn đối với những người đang điều trị hoặc đã sống sót sau ung thư vú [7], [8]. Rối loạn giấc ngủ rất phổ biến ở nhóm đối tượng này; hầu hết bệnh nhân trải qua hóa trị sẽ bị rối loạn giấc ngủ tạm thời, và có tới gần 60% bệnh nhân gặp phải các vấn đề về giấc ngủ mạn tính [8]. Tình trạng này bắt nguồn từ nhiều biến đổi sinh học như gián đoạn nhịp sinh học, rối loạn điều hòa miễn dịch và chuyển hóa [8].
Mất ngủ ở bệnh nhân ung thư vú đi kèm với nhiều bệnh lý tâm thần và y khoa đồng mắc như căng thẳng, rối loạn stress sau sang chấn (PTSD), trầm cảm, mệt mỏi mạn tính và tình trạng lạm dụng thuốc an thần kéo dài [8]. Đáng chú ý, việc tiếp xúc mạn tính với ánh sáng vào ban đêm trong suốt quá trình điều trị có thể dẫn đến thất bại điều trị không đáng có [7]. Tình trạng gián đoạn nhịp sinh học có thể khiến bệnh nhân tăng đề kháng thuốc và tăng độc tính trước các phương pháp điều trị chuẩn mực như hóa trị, liệu pháp nội tiết, xạ trị hay liệu pháp sinh học trúng đích [7].
Sự thất bại điều trị này có thể thúc đẩy bệnh tiến triển nhanh hơn, làm tăng tỷ lệ biến chứng và tử vong [7]. Ngược lại, việc điều chỉnh thiếu hụt điều hòa sinh học bằng hệ thống chiếu sáng thân thiện với nhịp sinh học tại nhà và bệnh viện có thể hỗ trợ làm chậm hoặc ngăn chặn bệnh tiến triển, mở ra cơ hội tối ưu hóa hiệu quả điều trị để đạt được lui bệnh hoặc chữa khỏi [7].
Những nhóm phụ nữ cần đặc biệt thận trọng
Từ các phát hiện nghiên cứu, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý và theo dõi sát sao sức khỏe giấc ngủ của bản thân:
Thứ nhất là nhóm phụ nữ làm việc theo ca kíp, đặc biệt là những người thường xuyên làm ca đêm kéo dài như nhân viên y tế trực đêm, công nhân nhà máy, nhân viên hàng không hoặc trực tổng đài [1], [5]. Nhóm này chịu sự xáo trộn nhịp sinh học lặp đi lặp lại và tiếp xúc nhiều với ánh sáng nhân tạo ban đêm [1], [2].
Thứ hai là phụ nữ trong độ tuổi sinh sản hoặc những người có cơ địa nhạy cảm với hormone sinh dục [2]. Bởi vì sự gián đoạn nhịp sinh học kích thích gia tăng estradiol và các hormone tuyến yên như LH, FSH, mô tuyến vú ở nhóm đối tượng này sẽ phải chịu tác động kích thích phân chia mạnh mẽ hơn [2], [3].
Thứ ba là những người đã và đang điều trị ung thư vú [7], [8]. Giấc ngủ kém và ánh sáng ban đêm không chỉ làm giảm chất lượng sống mà còn có nguy cơ cản trở đáp ứng của các phác đồ điều trị ung thư hiện tại [7].
Cuối cùng là những phụ nữ có kèm theo các yếu tố nguy cơ chuyển hóa như thừa cân, béo phì hoặc thường xuyên sử dụng rượu bia [2], [3]. Rối loạn giấc ngủ thúc đẩy tích tụ mỡ thừa, trong khi mô mỡ lại là nguồn sản sinh estrogen ngoài buồng trứng, làm gia tăng áp lực gây hại lên các tế bào tuyến vú [3].
Giải pháp thực tế giúp bảo vệ nhịp sinh học mỗi ngày
Để bảo vệ nhịp sinh học và duy trì lượng melatonin tự nhiên của cơ thể, bạn có thể áp dụng các biện pháp khoa học và thiết thực ngay trong không gian sống hàng ngày:
Đầu tiên là kiểm soát chặt chẽ ánh sáng ban đêm trong phòng ngủ [1], [2]. Hãy giữ phòng ngủ tối hoàn toàn khi ngủ; tắt các thiết bị phát sáng không cần thiết hoặc sử dụng rèm cản sáng. Nghiên cứu công nghệ chiếu sáng hiện đại, tương tự như các hệ thống chiếu sáng thể rắn được nghiên cứu lắp đặt trên Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS) giai đoạn 2015-2016, đang hướng tới việc hỗ trợ tối ưu hệ thống điều hòa thần kinh - nội tiết của con người bằng cách điều chỉnh quang phổ ánh sáng phù hợp theo chu kỳ ngày đêm [7]. Bạn nên tránh sử dụng điện thoại, máy tính bảng hay xem tivi ít nhất 30-60 phút trước khi ngủ để không ức chế tuyến tùng tiết melatonin [1], [3].
Thứ hai là duy trì khung giờ đi ngủ và thức dậy cố định, kể cả trong những ngày nghỉ cuối tuần, nhằm tránh hiện tượng lệch pha sinh học bên trong cơ thể [1]. Giấc ngủ đủ và sâu vào ban đêm là điều kiện tiên quyết để hệ miễn dịch phục hồi các tế bào NK và cân bằng nồng độ cytokine bảo vệ [3].
Thứ ba là chú ý đến khoảng thời gian nhịn ăn ban đêm và chế độ dinh dưỡng [6]. Giữ khoảng cách hợp lý giữa bữa ăn tối và giờ đi ngủ giúp đồng bộ hóa các đồng hồ sinh học ngoại vi tại các cơ quan chuyển hóa [6]. Đồng thời, cần hạn chế rượu bia và duy trì cân nặng hợp lý, bởi đây là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến nồng độ melatonin và nguy cơ bệnh lý tuyến vú [2], [3].
Một giấc ngủ ngon trong bóng tối trọn vẹn không chỉ giúp tinh thần sảng khoái sau mỗi sớm mai mà còn là "tấm khiên" sinh học vô giá giúp bảo vệ cơ thể trước nguy cơ ung thư vú. Khi gặp tình trạng mất ngủ kéo dài, bạn không nên tự ý lạm dụng thuốc an thần mà cần đi khám chuyên khoa để được bác sĩ chẩn đoán và tư vấn phác đồ điều trị phù hợp [8].
