Vì sao người viêm mũi dị ứng dễ bị đỏ mắt, chảy nước mắt sau khi uống rượu bia?

Nhiều người thường gặp phải tình trạng mắt bỗng nhiên đỏ hoe, ngứa rát, nước mắt chảy ròng ròng kèm theo nghẹt mũi, hắt hơi dữ dội chỉ sau khi nhấp vài ngụm rượu vang hoặc một cốc bia trong các buổi tiệc. Không ít người nhầm tưởng rằng mình chỉ bị "say" hoặc do khói thuốc, không gian phòng kín gây ngột ngạt. Thực tế, đây là phản ứng quá mẫn rất đặc trưng, thường bùng phát mạnh mẽ ở những người vốn có cơ địa viêm mũi dị ứng từ trước.

Nguyên nhân cốt lõi khiến người viêm mũi dị ứng dễ bị đỏ mắt, chảy nước mắt sau khi uống rượu bia là do sự hiện diện của histamine và chất bảo quản sulfite trong thức uống lên men, kết hợp với đặc tính của cồn làm tăng giải phóng và giảm phân hủy histamine trong cơ thể. Khi lượng histamine tăng cao, niêm mạc mắt và đường hô hấp vốn đang ở trạng thái viêm tiềm ẩn sẽ lập tức bị kích thích, dẫn đến hiện tượng giãn mạch, sưng phù, đỏ mắt và tăng tiết dịch nước mắt.

Rượu bia kích hoạt phản ứng dị ứng như thế nào?

Đồ uống có cồn có khả năng khởi phát một loạt các phản ứng dị ứng hoặc giả dị ứng trên cơ thể người, bao gồm viêm mũi, ngứa ngáy, sưng mặt, đau đầu, ho và co thắt phế quản ^[1]. Dữ liệu dịch tễ học cho thấy rất nhiều người gặp phải tình trạng nhạy cảm này khi sử dụng các loại thức uống chứa cồn khác nhau như rượu vang, bia và rượu mạnh ^[1].

Đáng chú ý, phản ứng bất lợi không chỉ xuất phát từ bản thân chất cồn (ethanol) mà phần lớn bắt nguồn từ các thành phần phi cồn sinh ra trong quá trình sản xuất đồ uống ^[1]. Ở người châu Á, sự nhạy cảm với ethanol nguyên chất thường liên quan đến khả năng chuyển hóa acetaldehyde kém ^[1]. Tuy nhiên, các phản ứng dị ứng hay giả dị ứng điển hình như ngứa mắt, đỏ mắt, nghẹt mũi lại liên quan trực tiếp đến các amin sinh học và chất phụ gia được thêm vào trong quá trình lên men, ủ và bảo quản rượu bia ^[1].

Bên cạnh đó, bản thân chất cồn khi đi vào cơ thể còn đóng vai trò như một chất kích thích giải phóng histamine nội sinh ^[2]. Rượu có thể làm tổn thương và tăng tính thấm của lớp niêm mạc đường tiêu hóa, tạo điều kiện thuận lợi cho các dị nguyên xâm nhập sâu hơn vào tuần hoàn ^[2]. Sự tác động này góp phần làm gia tăng kháng thể IgE toàn phần và thúc đẩy quá trình dị ứng diễn ra mạnh mẽ hơn ^[2].

Điểm mặt hai "thủ phạm": Histamine và Sulfite

Trong số các loại đồ uống có cồn, rượu vang là tác nhân thường gặp nhất gây ra các phản ứng khó chịu cho người sử dụng ^[1]. Tình trạng nhạy cảm với rượu vang xuất phát chủ yếu từ hiện tượng không dung nạp dược lý đối với các amin sinh học, đặc biệt là histamine, cùng với các hợp chất sulfite ^[1].

Histamine là một amin sinh học tự nhiên được hình thành trong quá trình lên men của rượu và bia ^[1]. Khi uống vào, histamine trong rượu vang có mối liên hệ mật thiết với việc kích hoạt hàng loạt triệu chứng khó chịu như hắt hơi, viêm mũi, ngứa ngáy, đỏ bừng mặt, đau đầu và khởi phát cơn hen suyễn ^[1]. Histamine gắn vào các thụ thể trên thành mạch, gây giãn mạch máu nhanh chóng và tăng tính thấm thành mạch, dẫn đến hiện tượng mắt đỏ ngầu và dịch nước mắt chảy ồ ạt.

Ngoài histamine, chất phụ gia sulfite cũng là một tác nhân gây phản ứng bất lợi phổ biến trong rượu vang ^[1]. Sulfite thường được thêm vào rượu vang với vai trò chất chống oxy hóa và kháng khuẩn để bảo quản chất lượng rượu ^[1]. Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã ghi nhận phản ứng quá mẫn với sulfite ở một số đối tượng, đặc biệt là khả năng kích hoạt co thắt đường thở ^[1]. Khi kết hợp cùng nhau, histamine và sulfite tạo thành một "cú hích kép" làm bùng phát triệu chứng sưng phù niêm mạc từ mũi lên đến kết mạc mắt.

Hệ thống enzyme trong cơ thể có nhiệm vụ thoái hóa histamine ngoại sinh và nội sinh để bảo vệ các mô, trong đó enzyme Histamine N-Methyltransferase (HNMT) giữ vai trò chủ chốt ^[3]. Khi hoạt tính của enzym xử lý histamine bị ức chế hoặc quá tải do lượng cồn và thức uống nạp vào, nồng độ histamine tại các mô ngoại biên có xu hướng tăng cao, từ đó làm trầm trọng thêm các bệnh lý liên quan đến histamine như viêm mũi dị ứng và mề đay ^[3].

Vì sao người có cơ địa viêm mũi dị ứng dễ "dính đòn"?

Nhiều người thắc mắc vì sao người bình thường uống rượu bia không sao, nhưng người viêm mũi dị ứng chỉ uống một lượng nhỏ đã đỏ bừng mắt và nghẹt mũi. Câu trả lời nằm ở trạng thái viêm mạn tính tiềm ẩn của lớp niêm mạc. Y học hiện đại xác định viêm mũi dị ứng là một bệnh lý viêm mạn tính chứ không đơn thuần chỉ bộc phát theo từng cơn cấp tính ^[4].

Khái niệm "viêm dai dẳng tối thiểu" chỉ ra rằng ngay cả trong những giai đoạn người bệnh hoàn toàn không có triệu chứng lâm sàng, một mức độ viêm nhẹ dưới mức nhận biết vẫn âm thầm duy trì trên niêm mạc đường hô hấp ^[4]. Tình trạng này có sự hiện diện thường trực của các tế bào viêm như bạch cầu ái toan, các chất trung gian hóa học leukotriene và histamine ^[4]. Do niêm mạc đã ở trong trạng thái viêm âm ỉ sẵn, chỉ cần một lượng nhỏ histamine ngoại sinh từ rượu bia đưa vào cơ thể cũng đủ để vượt ngưỡng chịu đựng, kích hoạt phản ứng bùng phát dữ dội ^[4].

Hơn nữa, niêm mạc của người viêm mũi dị ứng có mức độ phản ứng nhạy cảm hơn rất nhiều so với người khỏe mạnh ^[5]. Khi niêm mạc mũi bị kích thích, hệ thần kinh đối giao cảm kích hoạt gây phản xạ thần kinh mắt - mũi, đồng thời hệ thống lệ mũi thông giữa mắt và mũi bị sung huyết tắc nghẽn, khiến nước mắt không thể thoát tự nhiên xuống khoang mũi mà trào ngược ra ngoài, kết hợp mạch máu màng tiếp hợp ở mắt bị giãn nở khiến tròng mắt đỏ rực.

Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học

Tác động làm suy giảm đường thở và kích hoạt phản ứng nghẹt mũi của đồ uống có cồn đã được chứng minh qua các nghiên cứu thực nghiệm chặt chẽ. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá tác động của việc uống rượu vang cấp tính đối với độ thông thoáng của khoang mũi trên 31 người tham gia ^[6]. Các đối tượng được chia thành 2 nhóm gồm nhóm uống ít (17 người) và nhóm uống nhiều (14 người), cùng tiêu thụ một lượng rượu vang trong vòng 1 giờ ^[6].

Kết quả đo đạc khách quan bằng phương pháp đo âm học và khí áp mũi cho thấy: việc uống rượu vang làm gia tăng đáng kể tình trạng tắc nghẽn mũi ở cả hai nhóm sau 2 giờ uống, thể hiện qua việc giảm tổng thể tích khoang mũi (TNV), giảm diện tích mặt cắt ngang tối thiểu (MCA) và tăng sức cản đường thở mũi (NAR) có ý nghĩa thống kê (P < 0,05) ^[6]. Điểm đặc biệt là sự suy giảm thể tích và gia tăng sức cản đường thở sau uống rượu chỉ xuất hiện rõ rệt ở những người có tiền sử viêm mũi dị ứng, trong khi ở những người không bị viêm mũi dị ứng thì các chỉ số như diện tích mặt cắt ngang và sức cản mũi hầu như không có sự thay đổi đáng kể ^[6]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra nồng độ cồn trong máu (BAC) không có mối tương quan thuận với mức độ tắc nghẽn mũi, chứng tỏ phản ứng nghẹt mũi xảy ra không phụ thuộc vào độ say mà phụ thuộc vào tính nhạy cảm của cơ địa dị ứng ^[6].

Về độ nhạy cảm của người bệnh với histamine, một nghiên cứu năm 1997 thực hiện thử nghiệm kích thích histamine qua đường xịt mũi định liều đã ghi nhận: người bị viêm mũi dị ứng quanh năm có phản ứng tăng tính nhạy cảm rất cao đối với histamine so với người bình thường ^[5]. Thậm chí, chỉ cần một liều histamine rất thấp, từ 2,5 microgam trở xuống, đã đủ sức kích hoạt làm tăng sức cản đường thở khoang mũi lên gấp 3 lần ở những bệnh nhân viêm mũi dị ứng mức độ trung bình và nặng ^[5].

Ngoài ra, nghiên cứu thực nghiệm năm 1989 cho thấy khi niêm mạc người có cơ địa dị ứng tiếp xúc với các dị nguyên hoặc các dung dịch kích thích, lượng histamine tiết vào dịch rửa mũi tăng vọt đi kèm các triệu chứng ngứa ngáy dữ dội và hắt hơi liên tục, trong khi phản ứng này hoàn toàn không xảy ra ở nhóm đối chứng khỏe mạnh ^[7].

Những hiểu lầm thường gặp trên bàn tiệc

Hiểu lầm phổ biến nhất là nhiều người tin rằng mình bị dị ứng với chính cồn nguyên chất (ethanol). Trên thực tế, phân tử ethanol quá nhỏ để hoạt động như một kháng nguyên hoàn chỉnh kích thích hệ miễn dịch tạo kháng thể trực tiếp. Như các nghiên cứu đã xác định, thủ phạm chính gây ra mắt đỏ, nghẹt mũi và ngứa rát hầu hết là các thành phần tạp chất, sản phẩm phụ của quá trình ủ men như histamine, tyramine, protein nấm men hoặc chất bảo quản sulfite có trong rượu vang và bia ^[1].

Một hiểu lầm khác là cho rằng phản ứng đỏ mắt chỉ xuất phát từ mắt chứ không liên quan đến đường hô hấp. Cấu trúc giải phẫu của mắt và mũi liên thông mật thiết thông qua ống lệ mũi. Khi người bệnh tiếp xúc với histamine, niêm mạc mũi sưng nề dẫn đến tắc nghẽn đường dẫn lưu nước mắt. Đồng thời, phản xạ phó giao cảm từ niêm mạc mũi bị kích thích sẽ truyền tín hiệu trực tiếp đến tuyến lệ và các mạch máu ở màng tiếp hợp mắt, gây đỏ mắt đồng thời với chảy nước mắt.

Nhiều người cũng nghĩ rằng uống rượu đắt tiền, rượu ngoại hoặc bia nhẹ độ thì sẽ hoàn toàn không bị đỏ mắt hay nghẹt mũi. Thực tế, rượu vang đỏ cao cấp lại là loại chứa hàm lượng histamine tự nhiên rất cao do quá trình lên men kéo dài cùng vỏ nho ^[1]. Vì vậy, việc lựa chọn dòng rượu đắt tiền không giúp loại bỏ nguy cơ nếu cơ địa người uống vốn đã nhạy cảm với các amin sinh học ^[1].

Ai cần đặc biệt thận trọng khi dùng rượu bia?

Những người mắc bệnh viêm mũi dị ứng quanh năm hoặc viêm mũi dị ứng theo mùa cần hết sức cẩn trọng khi tham gia các buổi tiệc có đồ uống có cồn. Do niêm mạc mũi của nhóm đối tượng này luôn tiềm ẩn phản ứng viêm và có độ nhạy cảm rất cao với histamine, việc dung nạp cồn sẽ dễ dàng châm ngòi cho các đợt bùng phát triệu chứng cấp tính ^[6], ^[4], ^[5].

Người mắc bệnh hen phế quản cũng là đối tượng phải đặc biệt dè chừng. Trong các cuộc khảo sát ở bệnh nhân hen, hơn 40% người được hỏi cho biết họ gặp phải các triệu chứng dị ứng hoặc giống dị ứng sau khi uống đồ uống có cồn, và khoảng 30 - 35% bệnh nhân ghi nhận tình trạng bệnh hen suyễn của họ trở nên trầm trọng hơn ^[1]. Sulfite và histamine trong rượu vang là hai yếu tố nguy cơ hàng đầu có thể thúc đẩy cơn co thắt phế quản cấp nguy hiểm ở người có tiền sử hen ^[1].

Bên cạnh đó, những người có cơ địa thiếu hụt men chuyển hóa acetaldehyde (thường gặp hiện tượng đỏ bừng mặt ngay sau hớp rượu đầu tiên) hoặc người bị suy giảm enzyme phân giải histamine ngoại sinh cũng cần hạn chế tối đa việc sử dụng rượu bia để tránh gây quá tải cho hệ thống chuyển hóa của cơ thể ^[3], ^[1], ^[2].

Lời khuyên thực tế để hạn chế kích ứng

Đối với người có cơ địa dị ứng nhưng vẫn phải tham gia các sự kiện xã giao, việc hiểu rõ phản ứng của cơ thể sẽ giúp đưa ra những lựa chọn an toàn hơn:

• Thận trọng khi chọn loại đồ uống: Hạn chế tối đa rượu vang đỏ và các loại bia chưa qua lọc kỹ, bởi đây là những thức uống thường chứa hàm lượng histamine và sulfite tương đối cao ^[1]. Nếu cần nâng ly xã giao, các loại rượu mạnh chưng cất tinh khiết thường chứa ít hợp chất amin sinh học hơn, dù vẫn cần kiểm soát liều lượng ở mức thấp nhất.
• Uống nước lọc xen kẽ: Uống thêm nhiều nước lọc xen kẽ giữa các lần nhấp rượu bia giúp làm loãng nồng độ cồn và các chất kích thích trong đường tiêu hóa, hỗ trợ quá trình đào thải và giảm bớt tình trạng mất nước của niêm mạc.
• Không uống rượu bia khi đang có đợt dị ứng cấp: Nếu đang bị nghẹt mũi, hắt hơi, ngứa mắt do thay đổi thời tiết hoặc tiếp xúc phấn hoa, tuyệt đối không nên dùng đồ uống có cồn vì điều này sẽ làm bùng phát triệu chứng nặng nề hơn ^[6], ^[4].
• Tham khảo ý kiến chuyên gia y tế: Người có tiền sử dị ứng nặng hoặc hen phế quản cần trao đổi với bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn các biện pháp dự phòng thích hợp. Tuyệt đối không tự ý uống thuốc chống dị ứng (kháng histamine) cùng lúc với rượu bia vì có thể gây tương tác ức chế thần kinh trung ương nguy hiểm.

Phản ứng đỏ mắt, chảy nước mắt và nghẹt mũi sau khi uống rượu bia không đơn thuần là sự bất tiện thoáng qua mà là lời cảnh báo từ hệ miễn dịch và niêm mạc vốn đang nhạy cảm của bạn. Lắng nghe cơ thể, điều chỉnh lượng tiêu thụ và chủ động kiểm soát bệnh nền viêm mũi dị ứng là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe và duy trì chất lượng cuộc sống.