Nhiều người có thói quen bắt đầu ngày mới bằng một ly cà phê để tỉnh táo, nhưng chỉ sau vài ngụm, vùng bụng dưới đã quặn thắt và thúc giục phải tìm nhà vệ sinh ngay lập tức. Tình trạng này phổ biến đến mức nhiều người nghĩ bản thân bị ngộ độc thực phẩm hoặc mắc chứng bệnh đường ruột nghiêm trọng.

Hiện tượng này bắt nguồn từ việc các hợp chất trong cà phê, tiêu biểu là caffeine và các hoạt chất như axit chlorogenic, kích hoạt phản xạ dạ dày - đại tràng và thúc đẩy các đợt co bóp mạnh mẽ ở phần ruột già [1], [2]. Cà phê đóng vai trò như một chất kích thích nhu động cơ học, khiến chất thải di chuyển nhanh hơn mức bình thường [1], [3].

Cà phê kích hoạt đại tràng nhanh ra sao?

Một nghiên cứu vào năm 1990 khảo sát thói quen đi tiêu của 99 tình nguyện viên trẻ khỏe mạnh (58 nam, 34 nữ, từ 17 đến 27 tuổi) [4]. Kết quả ghi nhận có 29% số người tham gia (trong đó 63% là phụ nữ) khẳng định cà phê tạo ra cảm giác muốn đi đại tiện rõ rệt [4].

Khi tiến hành đo áp lực vùng trực tràng - đại tràng sigma trên 14 người khỏe mạnh (gồm 8 người có phản ứng buồn đi ngoài và 6 người không có phản ứng), các nhà khoa học nhận thấy chỉ số nhu động ruột tăng vọt chỉ trong vòng 4 phút sau khi uống cà phê đen không đường [4]. Sự gia tăng vận động cơ học này diễn ra ở cả cà phê chứa caffeine lẫn cà phê đã khử caffeine (decaf), kéo dài ít nhất 30 phút [4]. Trong khi đó, việc uống một ly nước nóng đối chứng hoàn toàn không làm thay đổi các chỉ số co bóp này [4].

Caffeine có phải là thủ phạm duy nhất?

Caffeine là một chất kích thích nhu động đại tràng đã được chứng minh qua nhiều thử nghiệm lâm sàng [1], [3]. Năm 1998, một nghiên cứu đặt ống đo áp lực 6 cảm biến vào đại tràng của 12 người khỏe mạnh đã so sánh tác động của 240 ml cà phê Colombia chứa 150 mg caffeine với nước lọc, cà phê decaf và một bữa ăn 1000 kcal [3].

Kết quả cho thấy cà phê chứa caffeine làm tăng áp lực sóng co bóp và số lượng cơn co lan truyền cao hơn đáng kể so với nước lọc [3]. Cường độ kích thích đại tràng của cà phê chứa caffeine tương đương với một bữa ăn lớn, mạnh hơn 60% so với nước lọc và mạnh hơn 23% so với cà phê decaf [3]. Hoạt động co bóp này tập trung mạnh nhất ở đoạn đại tràng ngang và đại tràng xuống [3].

Dù vậy, cà phê decaf vẫn tạo ra nhu động ruột mạnh hơn nước lọc [3]. Điều này chứng tỏ bên cạnh caffeine, các thành phần tự nhiên khác trong hạt cà phê cũng đóng vai trò thúc đẩy đại tràng co bóp [1], [3].

Vai trò của axit chlorogenic và mức độ rang hạt

Trong hạt cà phê chứa một lượng lớn axit chlorogenic cùng nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học [2]. Một nghiên cứu công bố năm 2024 khảo sát các chiết xuất hạt cà phê rang nhạt (light-roast), rang vừa (medium-roast) và rang đậm (dark-roast) trên cơ trơn đoạn hồi tràng [2].

Nghiên cứu chỉ ra rằng các chiết xuất cà phê tác động lên các thụ thể cơ ruột theo cơ chế phụ thuộc vào liều lượng [2]. Cụ thể, dịch chiết cà phê rang nhạt ở nồng độ 5 mg/mL làm giảm sự co thắt do canxi kích thích trên mô hồi tràng cô lập thông qua việc can thiệp vào dòng canxi nội bào và các con đường dẫn truyền adrenergic [2]. Các nhà nghiên cứu xác nhận rằng axit chlorogenic cùng với caffeine là những hợp chất chính tạo nên tác động điều hòa cơ học này [2]. Điều này giải thích tại sao mức độ rang hạt và hàm lượng axit hữu cơ có thể làm thay đổi tốc độ đáp ứng của đường tiêu hóa ở mỗi người [2].

Phản xạ dạ dày - đại tràng và sự bài tiết dịch ruột

Khi thức ăn hoặc đồ uống đi vào dạ dày, cơ thể sẽ kích hoạt phản xạ dạ dày - đại tràng (gastrocolic reflex) để đẩy khối phân cũ xuống trực tràng dọn chỗ cho chất tiêu hóa mới [1], [5]. Phản xạ này có thể bị suy giảm ở người mắc bệnh lý thần kinh hoặc tiểu đường type 1, dẫn đến táo bón [5]. Cà phê khi vào dạ dày sẽ thúc đẩy phản xạ tự nhiên này diễn ra sớm và mãnh liệt hơn [1], [6].

Một nghiên cứu tổng quan năm 2021 ghi nhận đồ uống chứa caffeine ở mức liều từ 75 mg đến 300 mg kích thích sự bài tiết dịch từ ruột non phụ thuộc vào liều [6]. Đồng thời, cà phê thường và cà phê chứa caffeine đều thúc đẩy sự co bóp của túi mật khi dùng kèm bữa sáng [6]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng cà phê không làm thay đổi trương lực thành dạ dày hay gây tổn thương niêm mạc loét dạ dày tá tràng như nhiều hiểu lầm trước đây [6].

Nghiên cứu năm 2022 trên 16 bệnh nhân nhi tiến hành đo áp lực nhu động đại tràng cũng củng cố cơ chế này [1]. Cà phê chứa caffeine làm tăng chỉ số diện tích dưới đường cong (AUC), chỉ số vận động (MI) và tạo ra các đợt co bóp lan truyền biên độ cao (HAPC) mạnh hơn đáng kể so với cà phê decaf [1].

Ứng dụng y khoa và lợi ích phục hồi đường ruột

Tác dụng kích thích co bóp đại tràng của cà phê không hoàn toàn mang tính tiêu cực [7]. Trên thực tế, hiện tượng liệt ruột sau phẫu thuật ổ bụng là một biến chứng thường gặp, và caffeine đang được thử nghiệm như một giải pháp phục hồi chức năng đường ruột [1], [7].

Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên năm 2021 theo dõi các bệnh nhân trải qua phẫu thuật cắt đại tràng nội soi từ tháng 11 năm 2017 đến tháng 3 năm 2019 [7]. Nghiên cứu phân ngẫu nhiên 30 bệnh nhân dùng 100 mg caffeine đường uống (3 lần mỗi ngày) và 28 bệnh nhân dùng giả dược [7]. Kết quả ghi nhận nhóm sử dụng caffeine có thời gian đi tiêu lần đầu sớm hơn nhóm giả dược tới 18 giờ, không ghi nhận biến cố bất lợi nào liên quan đến caffeine [7].

Những ai cần thận trọng với cà phê sáng?

Mặc dù việc buồn đi ngoài sau khi uống cà phê là phản ứng sinh lý bình thường của đại tràng trước các chất kích thích [1], [4], phản ứng này có thể gây khó chịu cho một số nhóm đối tượng:

  • Người mắc hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy (IBS-D): Việc tăng tiết dịch ruột non cùng các cơn co bóp HAPC mạnh có thể dẫn đến đau quặn bụng dữ dội và phân lỏng cấp tính [1], [6].
  • Người đang bị viêm dạ dày ruột cấp hoặc tiêu chảy nhiễm trùng: Caffeine có thể thúc đẩy đào thải nhanh dịch ruột khiến việc giữ nước khó khăn hơn [6].
  • Người sau phẫu thuật hoặc có bệnh nền phức tạp: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng cà phê hay viên uống caffeine để hỗ trợ tiêu hóa [7].

Gợi ý điều chỉnh thói quen uống cà phê

Để hạn chế tình trạng quặn bụng vào sáng sớm mà vẫn duy trì được sự tỉnh táo, bạn có thể áp dụng các bước điều chỉnh đơn giản:

  • Không uống cà phê khi bụng rỗng: Dùng bữa sáng nhẹ trước khi uống cà phê giúp giảm bớt cường độ của phản xạ dạ dày - đại tràng [3], [5].
  • Lựa chọn loại hạt và mức độ rang: Các chiết xuất rang nhạt và rang đậm có hàm lượng axit chlorogenic và hoạt tính cơ học khác nhau [2]. Hãy thử nghiệm các mức độ rang khác nhau để tìm ra loại êm dịu nhất với hệ tiêu hóa của mình [2].
  • Cân nhắc chuyển sang cà phê decaf: Cà phê khử caffeine có mức kích thích nhu động đại tràng thấp hơn khoảng 23% so với cà phê thông thường, giúp giảm áp lực co thắt trực tràng [3].
  • Kiểm soát lượng dùng: Tránh uống dồn dập lượng caffeine vượt quá mức 75-150 mg trong một lần uống để tránh hiện tượng kích thích tăng tiết dịch ruột ồ ạt [6], [3].

Cảm giác muốn đi ngoài sau khi uống cà phê buổi sáng là một đáp ứng vận động tự nhiên của đường tiêu hóa dưới tác động của caffeine, axit chlorogenic và phản xạ thần kinh [1], [2], [4]. Lắng nghe phản ứng của cơ thể và điều chỉnh thời điểm, liều lượng thưởng thức sẽ giúp bạn tận hưởng trọn vẹn ly cà phê mà không bị gián đoạn sinh hoạt thường nhật.