Nhiều người có thói quen bắt đầu bữa tiệc bằng vài vại bia giải khát, sau đó chuyển sang rượu vang dùng kèm món chính, rồi kết thúc buổi tối bằng vài ly rượu mạnh hoặc cocktail. Hiện tượng say nhanh, mệt mỏi rã rời và cảm giác nôn nao dữ dội vào sáng hôm sau thường được nhiều người quy cho việc "uống lộn xộn các loại rượu bia".
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy bản thân hành vi pha trộn hay thứ tự các loại đồ uống không trực tiếp tạo ra phản ứng hóa học làm tăng độc tính của cồn [1], [2]. Việc bạn gục nhanh và mệt mỏi kéo dài thực chất xuất phát từ hai yếu tố cốt lõi: nạp thêm các hợp chất đồng sinh (congeners) có độc tính nhẹ và sự mất kiểm soát tổng lượng cồn nguyên chất đi vào cơ thể [3], [2].
Bản chất của việc "pha trộn" đồ uống dưới góc nhìn sinh học
Trong các cuộc vui, việc đổi từ loại đồ uống này sang loại đồ uống khác thường làm thay đổi nồng độ cồn và tốc độ hấp thu mà người uống khó nhận biết. Khi uống bia, độ cồn thấp kèm theo thể tích nước và bọt khí lớn tạo cảm giác no bụng, nhưng khi chuyển tiếp sang rượu mạnh, nồng độ cồn tăng vọt trong một thể tích rất nhỏ.
Sự thay đổi liên tục về hương vị và nồng độ cồn khiến hệ thần kinh mất đi phản xạ cảnh báo tự nhiên về độ say. Người uống không còn duy trì được cảm giác định lượng về số ly tiêu chuẩn đã nạp, dẫn tới việc uống nhanh hơn và dồn dập hơn trong một khoảng thời gian ngắn.
Mặt khác, các thành phần phi cồn có sẵn trong đồ uống lên men và chưng cất, được gọi chung là congeners, cũng được đưa vào cơ thể theo nhiều nguồn khác nhau [3]. Khi kết hợp nhiều loại rượu bia, gan không chỉ phải xử lý ethanol mà còn phải phân giải đồng thời một hỗn hợp các phụ phẩm hữu cơ phức tạp này [3], [4].
Vai trò của congeners: Khi tạp chất tạo nên sự mệt mỏi
Congeners là các hợp chất tự nhiên sinh ra trong quá trình lên men và chưng cất rượu bia, đóng vai trò tạo nên màu sắc và hương vị đặc trưng của từng loại thức uống [1], [3]. Các loại đồ uống sẫm màu như rượu bourbon, whisky hay brandy chứa hàm lượng congeners rất cao, trong khi các loại rượu trong suốt như vodka hầu như không chứa congeners [5], [3], [4].
Một trong những congener đáng chú ý nhất là methanol, một hợp chất cồn tồn tại song song với ethanol trong đồ uống có cồn [4]. Cả ethanol và methanol đều được chuyển hóa bởi cùng một hệ enzyme gan là alcohol dehydrogenase và aldehyde dehydrogenase [4]. Đáng lưu ý, các sản phẩm chuyển hóa của methanol gồm formaldehyde và acid formic có độc tính rất cao [4].
Ethanol có ái lực mạnh hơn và ức chế cạnh tranh quá trình chuyển hóa methanol, khiến methanol tồn lưu trong máu nhiều giờ sau khi ethanol đã được phân giải hết [4]. Khi nồng độ ethanol giảm xuống, quá trình phân giải methanol mới bắt đầu diễn ra mạnh mẽ, trùng khớp với thời điểm các triệu chứng nôn nao, đau đầu và mệt mỏi xuất hiện rầm rộ nhất [4].
Ngoài ra, một số đồ uống như rượu vang đỏ có thể làm tăng nồng độ serotonin và histamine trong huyết tương, kích hoạt các cơn đau đầu ở những người có cơ địa nhạy cảm [4]. Khi uống lẫn lộn nhiều dòng rượu bia sẫm màu cùng lúc, lượng congeners tích tụ sẽ gia tăng đáng kể [3].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về việc trộn rượu bia?
Mối liên hệ giữa loại đồ uống, nồng độ cồn và mức độ say xỉn đã được nhiều nhóm nghiên cứu kiểm tra kỹ lưỡng qua các thử nghiệm thực nghiệm và khảo sát thực địa.
Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã tiến hành thử nghiệm trên 95 người trưởng thành khỏe mạnh có thói quen uống nhiều rượu bia, độ tuổi từ 21 đến 33 tuổi [5]. Các đối tượng tham gia uống rượu bourbon (chứa lượng congeners cao) hoặc vodka (chứa lượng congeners thấp) vào hai đêm riêng biệt để đạt nồng độ cồn trong khí thở (BrAC) trung bình là 0,11 g% [5]. Kết quả cho thấy rượu làm giảm hiệu quả giấc ngủ, giảm giai đoạn ngủ REM, tăng thời gian thức giấc và gia tăng buồn ngủ vào hôm sau [5]. Đáng chú ý, nồng độ congeners không làm thay đổi hiệu suất thực hiện các bài kiểm tra nhận thức nhưng ảnh hưởng rõ rệt đến mức độ nôn nao: những người uống rượu bourbon cảm thấy tồi tệ hơn nhiều vào ngày hôm sau so với người uống vodka [5].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2019 đã kiểm chứng giả thuyết dân gian về thứ tự uống bia và rượu vang trắng [1]. Các nhà nghiên cứu chia người tham gia thành các nhóm uống bia trước rồi sang rượu vang hoặc ngược lại [1]. Kết quả khẳng định không có sự khác biệt về mức độ nghiêm trọng của cảm giác nôn nao dựa trên thứ tự hay việc trộn lẫn hai loại đồ uống này [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng congeners chính là yếu tố giải thích vì sao cùng một nồng độ cồn, bourbon lại gây ra triệu chứng nôn nao nặng nề hơn vodka [1].
Một nghiên cứu thực địa kết hợp internet công bố năm 2019 trên các đối tượng tham gia có nồng độ cồn trong máu (BAC) trung bình 0,11% cho thấy mức độ nôn nao liên quan chặt chẽ đến nồng độ BAC và thời gian uống [6]. Chỉ số BAC cao có liên quan mật thiết đến lượng bia/cider, rượu vang và các loại rượu khác tiêu thụ [6]. Nghiên cứu không tìm thấy bằng chứng cho thấy bản thân loại rượu hoặc việc dùng các loại nước pha khác nhau làm thay đổi mức độ nghiêm trọng của triệu chứng nôn nao [6].
Một nghiên cứu năm 2020 theo dõi các buổi uống rượu ngoài đời thực ghi nhận người tham gia tiêu thụ lượng cồn trung bình lên tới 17 đơn vị và phần lớn đều uống từ 2 loại đồ uống trở lên trong cùng một buổi [2]. Điểm số nghiêm trọng của cảm giác nôn nao vào ngày hôm sau đạt mức trung bình 60,3 trên thang điểm 100 [2]. Dữ liệu từ nghiên cứu này một lần nữa khẳng định việc pha trộn đồ uống hoặc thứ tự uống không tự thân làm tăng độ nặng của cơn nôn nao, mà tổng lượng cồn nạp vào mới là yếu tố quyết định [2].
Bên cạnh đó, việc kết hợp cồn với các thức uống chứa caffeine như nước tăng lực cũng là thói quen phổ biến. Một nghiên cứu năm 2015 trên các sinh viên và người mới tốt nghiệp đã cho các đối tượng uống bia chứa tương đương 69 mg caffeine hoặc bia không chứa caffeine để đạt mức BrAC 0,12 g% [7]. Kết quả ghi nhận bia có caffeine giúp người tham gia cảm thấy tỉnh táo hơn vào buổi sáng hôm sau nhưng hoàn toàn không làm giảm tỷ lệ hay mức độ nghiêm trọng của trạng thái nôn nao [7].
Bẫy tâm lý và nguy cơ mất kiểm soát tổng lượng cồn
Lý do quan trọng nhất khiến việc uống lẫn lộn dễ làm bạn "gục" tại chỗ nằm ở hiện tượng mất kiểm soát tổng lượng cồn tiêu thụ.
Trong một nghiên cứu năm 2020, những người tham gia uống hỗn hợp nhiều loại rượu bia trong một buổi giao lưu đã nạp vào lượng cồn thực tế dao động từ 8 đến 26 đơn vị cồn [2]. Con số này vượt xa ngưỡng dung nạp an toàn thông thường nhưng người uống ít khi nhận biết được trong suốt cuộc vui [2].
Khi uống liên tục một loại thức uống, vị giác và cơ thể hình thành một ngưỡng quen thuộc giúp bạn ước lượng được độ say. Ngược lại, việc chuyển đổi liên tục giữa bia, rượu vang ngọt và rượu mạnh che giấu nồng độ cồn thật sự, khiến người uống vô tình nạp thêm nhiều ethanol trong thời gian ngắn hơn [6], [2]. Chính mức BAC tăng vọt này mới là nguyên nhân trực tiếp làm suy giảm chức năng chú ý, phối hợp vận động và dẫn tới tình trạng gục ngã [5], [6].
Ngoài ra, việc dùng các chất kích thích đi kèm như caffeine có thể tạo ra cảm giác tỉnh táo giả tạo, che lấp các dấu hiệu mệt mỏi sinh lý ban đầu, khiến người uống chủ quan tiếp tục dung nạp thêm cồn [7].
Ý nghĩa và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Các nghiên cứu tổng quan khẳng định ethanol nguyên chất luôn là nguyên nhân chủ chốt gây ra các tác động tiêu cực về hành vi, nhận thức và tình trạng suy nhược thể chất [3]. Tác động của congeners chỉ chiếm phần phụ họa làm tăng thêm cảm giác khó chịu vào ngày hôm sau [5], [3].
Tuy vậy, các bằng chứng hiện tại vẫn tồn tại một số giới hạn nhất định. Số lượng các nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên so sánh chi tiết giữa từng loại đồ uống có hàm lượng congeners khác nhau vẫn còn khiêm tốn [3].
Nhiều dữ liệu nghiên cứu đời thực vẫn phải dựa vào phương pháp tự hồi tưởng lượng rượu bia đã uống vào sáng hôm sau, điều này có thể dẫn tới sự sai lệch nhất định về con số đo lường chính xác [6], [2]. Một số nghiên cứu lâm sàng cũng chỉ giới hạn thử nghiệm trên các dòng đồ uống cụ thể như bia lager và rượu vang trắng, chưa thể bao quát hết toàn bộ các dòng thức uống chưng cất phức tạp trên thị trường [1].
Những hiểu lầm phổ biến khi ngồi trên bàn tiệc
Hiểu lầm phổ biến nhất là câu châm ngôn truyền miệng cho rằng uống bia trước rồi mới uống rượu sẽ không say, hoặc ngược lại. Thử nghiệm can thiệp đa nhóm năm 2019 đã chứng minh thứ tự uống hoàn toàn không làm giảm bớt mức độ nôn nao hay nồng độ cồn tích tụ trong máu [1].
Nhiều người cũng tin rằng dùng nước tăng lực hoặc cà phê pha chung với rượu bia sẽ giúp "khóa" cơn say và giữ đầu óc minh mẫn. Thực tế, caffeine chỉ tác động tạm thời lên cảm giác tỉnh táo buổi sáng nhưng không hề bảo vệ cơ thể khỏi tác động gây say của cồn hay làm giảm nhẹ độc tính của trạng thái nôn nao [7].
Một quan niệm sai lầm khác là nam giới và nữ giới sẽ có mức độ nôn nao hoàn toàn khác nhau do khác biệt về giới. Tuy nhiên, các nghiên cứu chuyên sâu đã ghi nhận rằng ở cùng một mức nồng độ cồn trong máu (BAC), nam giới và nữ giới trải qua các triệu chứng nôn nao và mức độ suy giảm nhận thức tương đương nhau, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê [5], [1], [8].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người có tiền sử bệnh lý về gan, dạ dày hoặc rối loạn chuyển hóa cần hết sức thận trọng khi sử dụng bất kỳ đồ uống có cồn nào. Khả năng sản xuất enzyme alcohol dehydrogenase và aldehyde dehydrogenase suy giảm sẽ khiến quá trình đào thải ethanol và methanol bị ứ trệ, dẫn đến nguy cơ ngộ độc các chất chuyển hóa độc hại như formaldehyde và acid formic [4].
Những người nhạy cảm với các cơn đau nửa đầu hoặc dị ứng cần tránh xa việc kết hợp rượu vang đỏ với các loại đồ uống khác, do rượu vang đỏ có thể làm tăng đột ngột nồng độ histamine và serotonin trong máu [4].
Người làm việc trong các ngành nghề đòi hỏi sự tập trung cao, vận hành máy móc phức tạp hoặc lái xe cũng cần lưu ý: trạng thái nôn nao và suy giảm phản xạ sau khi uống say kéo dài ngay cả khi cồn đã được chuyển hóa bớt [5], [2]. Bất kỳ ai đang phải điều trị bệnh mạn tính bằng thuốc cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng rượu bia để tránh các tương tác thuốc nguy hiểm.
Lời khuyên áp dụng thực tế để bảo vệ sức khỏe
Để giảm thiểu tác động tiêu cực của các bữa tiệc có rượu bia, nguyên tắc quan trọng nhất là kiểm soát chặt chẽ tổng lượng cồn nguyên chất đưa vào cơ thể thay vì chỉ bận tâm đến việc nên uống loại nào trước, loại nào sau [1], [2].
Nếu buộc phải tham gia các buổi giao lưu, bạn nên kiên định chọn một loại đồ uống xuyên suốt buổi tiệc để dễ dàng đếm và kiểm soát số lượng ly đã tiêu thụ [6], [2]. Việc giới hạn chỉ dùng một loại cũng ngăn chặn cảm giác mới lạ của vị giác, vốn là nguyên nhân khiến bạn uống quá đà mà không hay biết.
Ưu tiên lựa chọn các loại đồ uống có hàm lượng congeners thấp (như rượu trong suốt) thay vì lạm dụng các loại rượu sẫm màu chứa nhiều tạp chất chưng cất như bourbon hay brandy nếu muốn giảm thiểu cảm giác nôn nao mệt mỏi vào ngày hôm sau [5], [3], [4].
Bên cạnh đó, luôn duy trì thói quen uống xen kẽ nước lọc giữa các lần nâng ly để làm chậm tốc độ hấp thu cồn và hỗ trợ cơ thể bù nước. Tuyệt đối không dùng chung rượu bia với các loại nước tăng lực chứa caffeine để tránh bị đánh lừa bởi cảm giác tỉnh táo giả tạo [7].
Tóm lại, việc "gục nhanh" khi uống nhiều loại rượu bia lẫn lộn không phải do phản ứng kỳ bí giữa các loại đồ uống, mà là hệ quả trực tiếp của việc dung nạp quá nhiều cồn ngoài tầm kiểm soát và sự cộng dồn độc tính của các tạp chất congeners [3], [6], [2]. Kiểm soát lượng uống vừa phải, hiểu rõ giới hạn cơ thể và duy trì lối sống lành mạnh luôn là giải pháp bền vững nhất để bảo vệ sức khỏe hệ thần kinh và các cơ quan nội tạng.
