Thiếu máu do thiếu sắt là tình trạng phổ biến, khiến nhiều người phải tìm đến các sản phẩm bổ sung dạng viên uống. Tuy nhiên, phần lớn người dùng đều băn khoăn liệu uống thuốc lúc bụng đói hay sau khi ăn no mới mang lại hiệu quả cao nhất mà không gây cồn cào ruột gan.
Về mặt sinh khả dụng, uống viên sắt khi bụng đói, trước bữa ăn ít nhất một giờ giúp cơ thể hấp thu tối đa lượng khoáng chất này [1]. Dù vậy, thói quen uống lúc đói lại dễ gây cảm giác buồn nôn, đau vùng thượng vị và kích ứng đường tiêu hóa [1]. Do đó, người dùng cần hiểu rõ cơ chế và các yếu tố ảnh hưởng để lựa chọn thời điểm phù hợp với thể trạng của mình.
Cơ chế hấp thu sắt trong hệ tiêu hóa
Vị trí hấp thu sắt chính của cơ thể người diễn ra chủ yếu tại tá tràng và phần đầu hỗng tràng [2]. Quá trình này phụ thuộc lớn vào môi trường acid tự nhiên của dạ dày [2]. Khi môi trường acid được duy trì bình thường, các dạng sắt hòa tan dễ dàng chuyển hóa và đi qua bề mặt niêm mạc ruột [2].
Khi đưa viên sắt vào lúc bụng đói, thuốc đi qua dạ dày nhanh chóng và tiếp xúc trực tiếp với bề mặt biểu mô niêm mạc ruột non [2], [3]. Ngược lại, nếu trong dạ dày có chứa thức ăn, quá trình tiêu hóa làm chậm tốc độ dịch chuyển của dưỡng chất, đồng thời các hợp chất trong thực phẩm có thể liên kết và cản trở sắt tiếp xúc với cơ quan hấp thu [1], [3]. Dù vậy, lượng sắt tự do không hấp thu hết còn đọng lại trong lòng ruột chính là nguyên nhân kích hoạt các cơn đau thượng vị hoặc rối loạn tiêu hóa [1], [4].
Bằng chứng khoa học: Uống lúc đói hay no?
Nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng đã làm sáng tỏ sự khác biệt rõ rệt về tỷ lệ hấp thu sắt giữa hai trạng thái đói và no.
Một tổng quan công bố năm 2025 chỉ ra rằng sắt đường uống nên dùng khi bụng đói, trước bữa ăn ít nhất một giờ vì nhiều loại thức ăn và đồ uống chứa chất ức chế hấp thu [1]. Tỷ lệ sắt hấp thu từ viên uống chỉ đạt khoảng 2% đến 13% khi dùng chung với bữa ăn, nhưng con số này tăng vọt lên mức 5% đến 28% nếu được uống vào lúc bụng đói [1]. Nghiên cứu cũng lưu ý thêm rằng nếu người dùng bị đau thượng vị hoặc buồn nôn, có thể chuyển sang uống cùng bữa ăn để giảm bớt tác dụng phụ, dù điều này làm sụt giảm lượng hấp thu [1].
Một tài liệu hướng dẫn thực hành lâm sàng công bố năm 2025 cũng khẳng định để hấp thu tốt nhất, viên sắt (lý tưởng là dạng muối sắt hai) nên dùng vào buổi sáng khi bụng đói [5]. Sự hấp thu sẽ giảm rõ rệt nếu uống vào buổi chiều hoặc uống cùng ngũ cốc, các loại hạt, sữa, trà và cà phê [5].
Nghiên cứu từ năm 1943 khảo sát động học sắt phóng xạ ghi nhận đường cong nồng độ sắt trong huyết tương đạt đỉnh rất nhanh chỉ sau 1 đến 2 giờ nếu uống lúc dạ dày rỗng [3]. Trái lại, khi dùng sắt cùng thức ăn, đỉnh hấp thu này bị trì hoãn và xuất hiện muộn hơn, thường sau khoảng 6 giờ [3].
Tuy nhiên, nghiên cứu năm 1988 thực hiện trên các thai phụ vị thành niên ở ba tháng giữa thai kỳ lại cho thấy một khía cạnh thực tế khác [6]. Thử nghiệm so sánh độ hấp thu sắt từ ba loại viên bổ sung đa vi chất dùng liều duy nhất mỗi ngày (chứa 60 mg hoặc 65 mg sắt nguyên tố), kiểm tra máu tại các mốc 0, 1, 3, 6 và 8 giờ [6]. Kết quả cho thấy cả ba sản phẩm đều cung cấp lượng sắt hấp thu đạt chuẩn (ít nhất 3,5 mg) khi uống sau bữa ăn tiêu chuẩn [6]. Dù chế phẩm Stuartnatal 1 + 1 đạt mức hấp thu cao nhất và vận chuyển nhanh nhất khi đói, chế phẩm Materna 1.60 khi uống lúc đói lại cung cấp dưới 3,5 mg sắt khuyến nghị nhưng lại hấp thu tốt nhất sau ăn [6]. Nhóm nghiên cứu kết luận rằng độ hấp thu phụ thuộc vào công thức viên uống và để đảm bảo tính tuân thủ điều trị, thai phụ nên dùng viên đa vi chất vào bữa ăn [6].
Lợi ích và mặt trái của từng thời điểm
Uống sắt khi đói mang lại ưu thế vượt trội về mặt sinh khả dụng khi tỷ lệ hấp thu có thể lên tới 28% [1]. Thời điểm này giúp nồng độ sắt huyết tương nhanh chóng đạt đỉnh, hỗ trợ phục hồi lượng sắt dự trữ nhanh hơn [1], [3]. Mặc dù vậy, tác dụng phụ tiêu hóa lại là rào cản lớn nhất. Sự khó chịu ở đường tiêu hóa chủ yếu xuất hiện ở những người tiêu thụ liều sắt bổ sung cao khi bụng đói [4].
Bên cạnh đó, việc nạp lượng lớn sắt lúc bụng rỗng có thể cản trở sự hấp thu của các khoáng chất khác, đặc biệt là kẽm [7], [4]. Nghiên cứu năm 1985 sử dụng đồng vị 65Zn xác định rằng khi tỷ lệ phân tử sắt và kẽm tăng lên mức 25:1, độ hấp thu kẽm từ nước uống lúc đói sụt giảm đáng kể xuống còn 34% (so với 59% ở tỷ lệ 1:1) [7]. Thế nhưng, khi dùng cùng liều lượng sắt và kẽm đó trong bữa ăn, hiện tượng ức chế này hoàn toàn biến mất [7]. Do vậy, uống cùng bữa ăn tuy làm giảm lượng sắt hấp thu xuống 2% - 13% nhưng lại bảo vệ niêm mạc dạ dày, cải thiện dung nạp và tránh ức chế kẽm [1], [7].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng viên sắt
Hiểu lầm thường gặp nhất là quan niệm cho rằng bắt buộc phải uống sắt hàng ngày thì mới mang lại kết quả điều trị. Báo cáo năm 2025 dẫn khuyến cáo của WHO cho biết, tại những khu vực có tỷ lệ thiếu máu từ 20% trở lên ở phụ nữ độ tuổi sinh sản, việc bổ sung ngắt quãng (1, 2 hoặc 3 lần mỗi tuần vào các ngày không liên tiếp) mang lại hiệu quả tương đương bổ sung hàng ngày nhưng ít tác dụng phụ hơn và tăng mức độ tuân thủ [1]. Dữ liệu thực hành cũng chỉ ra uống cách nhật (cách ngày) giúp cải thiện tỷ lệ hấp thu từng phần và giảm phản ứng có hại [5]. Việc giảm liều sẽ làm giảm lượng sắt không hấp thu còn thừa trong ruột, qua đó giảm nhẹ các khó chịu đường ruột [1].
Một hiểu lầm khác là dùng sắt chung với bất kỳ đồ uống nào cũng được. Cà phê và trà đều chứa chất ức chế mạnh quá trình hấp thu sắt [6], [5]. Tương tự, sữa và viên canxi cũng cạnh tranh và làm giảm hấp thu sắt nghiêm trọng [2], [5].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng, trào ngược hoặc dễ kích ứng cần hết sức thận trọng khi uống sắt lúc đói vì nguy cơ gây đau thượng vị và cảm giác nôn nao [1].
Bệnh nhân từng phẫu thuật giảm béo (như phẫu thuật nối tắt dạ dày RYGB hoặc cắt dạ dày hình ống) đối mặt với nguy cơ thiếu máu cao do bỏ qua môi trường acid của dạ dày và bề mặt hấp thu ở tá tràng, hỗng tràng [2]. Nhóm đối tượng này cần phác đồ bù sắt chuyên biệt, thường với liều khuyến nghị 45-60 mg sắt nguyên tố mỗi ngày cho nam và 100 mg cho nữ [2].
Người đang sử dụng thuốc điều trị dạ dày như thuốc kháng acid (antacid), thuốc chẹn thụ thể H2 hay thuốc ức chế bơm proton (như omeprazole 40 mg) cần lưu ý rằng nhóm thuốc này làm giảm acid dịch vị, trực tiếp làm suy giảm khả năng hấp thu sắt [2], [5].
Ngoài ra, người mắc bệnh ứ sắt di truyền (hemochromatosis), chẳng hạn người mang đột biến gen C282Y hoặc các rối loạn quá tải sắt khác không được tự ý dùng sắt do nguy cơ tích tụ sắt gây hại [4]. Tại các quốc gia có tỷ lệ mắc bệnh sốt rét hoặc nhiễm trùng cao, việc bổ sung sắt đại trà cần cân nhắc kỹ vì thiếu sắt đôi khi là cơ chế thích nghi tự nhiên bảo vệ cơ thể trước tác nhân gây bệnh [1].
Cách dùng viên sắt đạt hiệu quả cao
Để tối ưu hóa lượng sắt nạp vào mà vẫn bảo vệ hệ tiêu hóa, bạn có thể thực hiện theo các bước thực tế sau:
- Thời điểm uống: Thời điểm tốt nhất là buổi sáng khi bụng đói, trước bữa ăn ít nhất 1 giờ [1], [5]. Uống sắt vào buổi chiều ghi nhận độ hấp thu giảm rõ rệt [5]. Nếu uống lúc đói bị đau bụng hoặc buồn nôn, hãy chuyển sang uống trong hoặc ngay sau bữa ăn [1].
- Chất hỗ trợ: Nên uống viên sắt cùng khoảng 100 mg vitamin C hoặc một ly nước cam, nước bưởi [5]. Acid ascorbic (vitamin C) có tác dụng đối kháng các chất ức chế trong thực phẩm và thúc đẩy hấp thu sắt rõ rệt [1], [5]. Nếu không có nước cam, hãy uống cùng nước lọc thường [5].
- Đồ uống và thức ăn cần tránh: Tránh dùng sắt chung thời điểm với ngũ cốc, các loại hạt, sữa, trà, cà phê, viên bổ sung canxi hoặc thuốc dạ dày [2], [5]. Nên cách xa các sản phẩm này ít nhất 1 đến 2 giờ.
- Tư thế sau uống: Để tránh nguy cơ loét hoặc viêm thực quản do thuốc đọng lại, hãy uống viên sắt với một ly nước đầy và tuyệt đối không nằm ngả lưng trong ít nhất 30 đến 60 phút sau khi uống [5].
Uống viên sắt lúc bụng đói vào buổi sáng mang lại sinh khả dụng cao nhất cho cơ thể. Dù vậy, việc lựa chọn uống lúc đói hay no cần linh hoạt dựa trên khả năng dung nạp của đường tiêu hóa mỗi người. Hãy trao đổi với bác sĩ để được kiểm tra chỉ số huyết học và tư vấn liều lượng phù hợp, tránh tự ý uống kéo dài gây dư thừa không cần thiết.
