Nhiều người có thói quen vừa mở mắt thức dậy đã phải đối mặt với từng tràng hắt hơi liên tục, kèm theo chảy nước mũi và nghẹt thở khó chịu. Tình trạng này lặp đi lặp lại khiến không ít người nghĩ rằng mình bị cảm lạnh hoặc do phòng ngủ quá lạnh về đêm. Tuy nhiên, đây thực chất là biểu hiện điển hình của viêm mũi dị ứng với đợt bùng phát mạnh vào đầu ngày [1], [2].
Hiện tượng viêm mũi dị ứng tăng nặng khi vừa ngủ dậy xuất phát từ sự tương tác trực tiếp giữa hệ thống đồng hồ sinh học bên trong cơ thể và phản ứng miễn dịch tại niêm mạc mũi [1], [3]. Bên cạnh đó, môi trường trong phòng ngủ cùng tư thế nằm cũng khiến phản ứng của các tế bào viêm đạt đỉnh điểm vào sáng sớm [4], [5].
Vì sao triệu chứng lại bùng phát vào sáng sớm?
Nghiên cứu y học chỉ ra rằng các triệu chứng và chỉ số xét nghiệm của các bệnh dị ứng đều có sự biến thiên rõ rệt theo chu kỳ xấp xỉ 24 giờ [1]. Ở phần lớn bệnh nhân viêm mũi dị ứng, các biểu hiện như ngứa mũi, hắt hơi và chảy nước mũi thường trở nên trầm trọng hơn qua đêm hoặc ngay đầu buổi sáng [1], [2].
Hiện tượng bùng phát triệu chứng buổi sáng này trong y văn còn được gọi là "morning attack" [2]. Mức độ chênh lệch của triệu chứng giữa ngày và đêm có thể chiếm khoảng 20% mức trung bình trong suốt 24 giờ [6]. Khi thức dậy, việc thay đổi tư thế từ nằm sang ngồi cùng với sự kích hoạt của các chất trung gian gây viêm khiến đường thở phản ứng dữ dội [6], [5].
Viêm mũi dị ứng ảnh hưởng đến khoảng 15% dân số và gây ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống hàng ngày [7]. Rất nhiều bệnh nhân ghi nhận triệu chứng nghẹt mũi nặng nhất vào ban đêm và sáng sớm, cản trở việc hô hấp bình thường [7], [8].
Nhịp sinh học điều khiển phản ứng dị ứng thế nào?
Cơ thể con người được điều chỉnh bởi một hệ thống máy đếm nhịp nội sinh gọi là đồng hồ sinh học [1]. Đồng hồ này được cấu thành từ mạng lưới gồm nhiều "gen đồng hồ" (clock genes), trong đó có gen Clock và Period, chịu trách nhiệm vận hành các nhịp sinh học suốt chu kỳ ngày đêm [2]. Nhịp sinh học này tác động trực tiếp lên hệ miễn dịch và sự phản ứng của mô mũi [1], [3].
Các nghiên cứu sinh học gần đây cho thấy hoạt động của tế bào bạch cầu ưa kiềm (basophil) - tế bào miễn dịch chủ chốt gây dị ứng - có sự thay đổi rõ rệt theo từng thời điểm trong ngày [3], [2]. Sự biểu hiện của phân tử CD203c trên bề mặt bạch cầu ưa kiềm khi bị kích thích bởi dị nguyên biến đổi theo thời gian tương ứng với chu kỳ gen đồng hồ [3], [2]. Ở chuột bình thường, sự sản xuất histamin và interleukin-4 (IL-4) qua trung gian IgE ở bạch cầu ưa kiềm biến thiên theo giờ, nhưng hiện tượng này biến mất ở chuột bị đột biến gen Clock [2].
Bên cạnh đó, nhịp tiết hormone cortisol và melatonin trong nước bọt cũng bị rối loạn ở người mắc viêm mũi dị ứng [3]. Sự suy giảm nồng độ glucocorticoid nội sinh vào ban đêm hoặc sự mất cân bằng này làm giảm khả năng tự ức chế viêm của cơ thể, tạo điều kiện cho các phản ứng dị ứng bùng phát vào lúc bình minh [3], [4].
Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học
Sự gia tăng triệu chứng vào đầu ngày không phải là cảm nhận chủ quan mà đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu dịch tễ và lâm sàng:
Một nghiên cứu dịch tễ học tại Pháp thực hiện trên 765 bệnh nhân viêm mũi dị ứng (có kết quả xét nghiệm lẩy da dương tính) đã theo dõi triệu chứng tự đánh giá 4 lần mỗi ngày [4]. Để loại trừ ảnh hưởng của thuốc, người tham gia không dùng bất kỳ loại thuốc nào trong vòng 36 giờ [4]. Kết quả cho thấy nhịp sinh học biên độ lớn đạt đỉnh vào sáng sớm (khoảng 6 giờ sáng) đối với các triệu chứng hắt hơi, ngạt mũi và chảy nước mũi với ý nghĩa thống kê cao (p < 0.0001) [4]. Hiện tượng này xảy ra ở khoảng 60% đến 70% người bệnh, không phân biệt độ tuổi (từ 10 đến 80 tuổi) hay giới tính [4].
Một nghiên cứu lâm sàng khác tại Nhật Bản khảo sát độ phản ứng mũi và nồng độ chất trung gian viêm ở 8 trẻ em mắc viêm mũi dị ứng và 8 trẻ khỏe mạnh tại hai mốc thời gian: 6 giờ sáng và 3 giờ chiều [5]. Kết quả cho thấy độ phản ứng của mũi với methacholine ở thời điểm 6 giờ sáng cao hơn rõ rệt so với 3 giờ chiều ở cả hai nhóm [5]. Dù nồng độ histamin trong huyết tương không đổi, lượng protein cation bạch cầu ái toan (ECP), histamin và tryptase trong dịch tiết mũi lại cao hơn đáng kể vào lúc 6 giờ sáng, tương quan thuận trực tiếp với độ nhạy cảm của mũi [5].
Nghiên cứu về dùng thuốc ở 663 bệnh nhân viêm mũi dị ứng theo mùa (336 người uống thuốc buổi sáng, 327 người uống thuốc buổi tối) sử dụng desloratadine 5 mg mỗi ngày trong 2 tuần cũng ghi nhận triệu chứng tổng thể ban đầu biến thiên theo nhịp ngày đêm [7]. Mặc dù vậy, nghiên cứu này cho thấy hiệu quả kiểm soát triệu chứng tương đương nhau giữa nhóm uống thuốc buổi sáng và buổi tối, mở ra sự linh hoạt cho người bệnh [7].
Ảnh hưởng tới giấc ngủ và chất lượng sống
Nghẹt mũi theo chu kỳ sinh học gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến giấc ngủ của người bệnh [3], [8]. Triệu chứng ngạt thở do viêm niêm mạc dẫn tới rối loạn nhịp thở khi ngủ, khiến người bệnh thường xuyên bị thức giấc giữa đêm [8].
Tình trạng rối loạn giấc ngủ xảy ra rất phổ biến ở bệnh nhân viêm mũi dị ứng và mức độ rối loạn tỷ lệ thuận trực tiếp với độ nặng của bệnh [3]. Hậu quả là người bệnh rơi vào trạng thái mệt mỏi kéo dài, buồn ngủ vào ban ngày và suy giảm sự tỉnh táo [6], [8].
Ở bệnh nhi, những vấn đề về giấc ngủ do các bệnh dị ứng cơ địa còn có thể làm thay đổi hành vi và ảnh hưởng xấu đến các hoạt động sinh hoạt thường nhật [3]. Do đó, việc kiểm soát triệu chứng ban đêm và sáng sớm đóng vai trò then chốt trong điều trị [8].
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng hắt hơi buổi sáng chỉ đơn thuần do "nhiễm lạnh" khi bước ra khỏi chăn. Thực tế, nhiệt độ chỉ là yếu tố kích thích phụ; nguồn gốc chính là do phản ứng quá mẫn của niêm mạc mũi và sự hoạt hóa của các tế bào viêm như bạch cầu ái toan, bạch cầu ưa kiềm đạt đỉnh vào sáng sớm [2], [5].
Một quan niệm sai lầm khác là thuốc chống dị ứng luôn phải uống vào buổi sáng để bảo vệ cả ngày. Các tài liệu về điều trị học theo nhịp sinh học (chronotherapy) chỉ ra rằng việc uống thuốc kháng dị ứng vào buổi tối mang lại nhiều lợi ích trong việc ngăn chặn các triệu chứng đêm và sáng sớm [1], [8]. Điển hình như thuốc kháng histamin mequitazine cho thấy hiệu quả cải thiện tốt hơn khi uống vào buổi tối so với buổi sáng [8]. Tuy nhiên, với một số thuốc thế hệ mới như desloratadine 5 mg, nghiên cứu chứng minh hiệu quả giữa dùng buổi sáng hay tối là không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê [7].
Không ít người cho rằng cứ hắt hơi, chảy nước mũi buổi sáng là phải dùng ngay kháng sinh. Cần hiểu rằng viêm mũi dị ứng là bệnh lý miễn dịch qua trung gian tế bào và kháng thể IgE, không phải do vi khuẩn, nên kháng sinh hoàn toàn không có tác dụng [3], [2].
Ai nên thận trọng?
Những người mắc viêm mũi dị ứng đồng thời có bệnh hen suyễn hoặc các bệnh lý hô hấp mạn tính cần đặc biệt cẩn trọng. Hiện tượng nghẹt mũi và viêm nặng vào sáng sớm có thể kích hoạt các cơn co thắt phế quản, làm trầm trọng thêm tình trạng khó thở [6].
Người cao tuổi hoặc người có bệnh tim mạch cũng cần lưu ý khi các đợt hắt hơi dồn dập vào sáng sớm có thể làm tăng huyết áp đột ngột. Trẻ em bị viêm mũi dị ứng kéo dài gây rối loạn giấc ngủ cần được gia đình đưa đi khám sớm để tránh ảnh hưởng đến thể lực và khả năng học tập [3].
Người bệnh tuyệt đối không nên tự ý mua các loại thuốc co mạch nhỏ mũi kéo dài hoặc tự ý tăng liều thuốc chống dị ứng mà không có chỉ định chuyên môn từ bác sĩ.
Lời khuyên áp dụng thực tế
Dựa trên các bằng chứng về nhịp sinh học và đáp ứng viêm, người bệnh có thể áp dụng các biện pháp khoa học để giảm tải triệu chứng buổi sáng:
Thời điểm dùng thuốc: Cân nhắc thảo luận với bác sĩ về việc uống thuốc chống dị ứng vào buổi tối [1], [8]. Các thuốc kháng thụ thể leukotriene được chỉ định uống vào buổi tối giúp cải thiện rõ rệt triệu chứng về đêm [8]. Đối với corticoid xịt mũi, nghiên cứu trên mô hình động vật gợi ý việc dùng vào đầu buổi tối có thể hạn chế làm lệch nhịp sinh học ngoại vi của niêm mạc mũi [3].
Vệ sinh phòng ngủ: Nệm, gối và chăn là nơi tập trung nhiều mạt bụi nhà - một trong những dị nguyên kích hoạt bạch cầu ưa kiềm giải phóng histamin [2]. Thường xuyên giặt giũ ga trải giường bằng nước nóng và giữ phòng ngủ thông thoáng giúp giảm bớt lượng dị nguyên hít phải suốt đêm.
Tránh sốc nhiệt khi thức dậy: Khi ngủ dậy, không nên bước ngay ra khỏi giường đột ngột. Hãy ngồi lại một vài phút trên giường, xoa ấm hai bàn tay rồi áp nhẹ lên vùng mũi để niêm mạc thích nghi dần với sự thay đổi của môi trường.
Uống nước ấm và rửa mũi: Ngay sau khi rời giường, uống một ly nước ấm và vệ sinh mũi bằng dung dịch nước muối sinh lý giúp làm loãng dịch nhầy, rửa trôi các chất kích ứng và giảm bớt lượng chất trung gian gây viêm đang tích tụ tại niêm mạc mũi [5].
Tình trạng viêm mũi dị ứng tăng nặng khi vừa ngủ dậy là một phản ứng sinh học tự nhiên chịu sự chi phối chặt chẽ của nhịp ngày đêm. Việc hiểu rõ cơ chế này giúp người bệnh không còn hoang mang và biết cách chủ động phòng ngừa. Hãy kết hợp lối sống khoa học, giữ môi trường ngủ sạch sẽ và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để lựa chọn phác đồ cũng như thời điểm dùng thuốc tối ưu nhất cho bản thân.
