Cảm giác cổ họng sưng tấy, bỏng rát và đau nhói mỗi lần nuốt nước bọt hay ăn cơm là phiền toái thường gặp khi thời tiết thay đổi hoặc cơ thể nhiễm khuẩn. Khi niêm mạc họng tổn thương, việc đưa thức ăn rắn, thô ráp qua ngã hầu trở thành nỗi ám ảnh khiến nhiều người chọn cách bỏ bữa, nhịn ăn để trốn tránh cơn đau.
Tuy nhiên, việc nhịn ăn chỉ làm cơ thể suy kiệt, kéo dài thời gian lành bệnh. Giải pháp khoa học là chuyển sang thực đơn lỏng, mềm, được điều chỉnh kết cấu phù hợp nhằm hạn chế ma sát cơ học lên niêm mạc họng viêm, đồng thời chủ động bảo tồn mật độ calo để hỗ trợ cơ thể hồi phục.
Cơ chế nuốt và áp lực cọ xát niêm mạc họng
Khi họng bị viêm, lớp biểu mô niêm mạc sưng nề, sung huyết và trở nên cực kỳ nhạy cảm trước mọi tác động lực. Thức ăn thô ráp, cứng hoặc khô đòi hỏi lực co bóp lớn từ các cơ thành họng, tạo ma sát cọ xát trực tiếp lên bề mặt tổn thương, kích hoạt thụ thể đau và có thể gây xước niêm mạc.
Về mặt sinh lý tiêu hóa, các thông số vật lý của thực phẩm đóng vai trò then chốt trong quá trình nuốt an toàn [1]. Các đặc tính lưu biến của thức ăn dạng lỏng sệt kiểm soát trực tiếp dòng chảy của viên thức ăn trong giai đoạn hầu [1]. Để nuốt trôi chảy mà không gây kích ứng, khối thức ăn cần có độ kết dính thích hợp, mềm mịn, tạo thành viên thức ăn mềm (bolus) nhằm giảm cặn ứ đọng quanh thực quản và hạn chế tổn thương mô [2].
Nghiên cứu cũng ghi nhận sự chậm trễ trong quá trình di chuyển của khối thức ăn khi nuốt có thể gây ứ đọng lại trong khoang miệng và hầu họng, dẫn đến phản xạ ho hoặc sặc [3]. Việc điều chỉnh kết cấu làm giảm độ cứng và độ bám dính giúp thức ăn trượt qua họng êm ái hơn [4].
Cảnh báo sụt giảm dinh dưỡng khi ăn đồ lỏng
Khi bị đau họng, thói quen phổ biến của nhiều người là chỉ nấu cháo thật loãng hoặc húp nước canh suông cho dễ nuốt. Việc làm này tiềm ẩn nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng nghiêm trọng.
Nghiên cứu công bố năm 2019 cảnh báo rằng việc thay đổi kết cấu thức ăn thường đi kèm với quá trình pha loãng bằng nước, làm sụt giảm mật độ calo và chất đạm trong khẩu phần [5]. Người bệnh sẽ phải ăn một thể tích lớn hơn rất nhiều mới nạp đủ năng lượng cần thiết, nhưng cảm giác đau rát họng khiến việc ăn nhiều là bất khả thi [5]. Chế độ ăn điều chỉnh kết cấu nếu không chú trọng bổ sung dinh dưỡng sẽ làm giảm rõ rệt lượng protein và năng lượng, dẫn đến suy dinh dưỡng [5], [6].
Hậu quả của việc thiếu hụt calo trong đợt bệnh cấp tính rất rõ rệt. Bằng chứng khoa học chỉ ra những bệnh nhân nạp dưới 22 kcal/kg/ngày trong giai đoạn cấp tính có khả năng phục hồi chức năng nuốt kém hơn đáng kể so với nhóm nạp đủ trên 22 kcal/kg/ngày [5]. Nhu cầu năng lượng cơ bản thường ở mức 25 kcal/kg/ngày đối với người có dinh dưỡng bình thường và lên tới 35 kcal/kg/ngày đối với người suy dinh dưỡng [5]. Nếu chỉ ăn đồ loãng thiếu chất, cơ thể sẽ thiếu hụt năng lượng và sụt cân nhanh chóng [3].
4 nhóm thức ăn lỏng giàu năng lượng cho người đau họng
Để giảm cọ xát cơ học mà vẫn bảo đảm đủ 22-25 kcal/kg/ngày, người bệnh cần ưu tiên thức ăn mềm mịn, giàu dinh dưỡng thay vì chỉ ăn cháo hoa loãng. Dưới đây là 4 nhóm thực phẩm dễ nuốt, bổ dưỡng:
Cháo mịn, hồ tinh bột giàu năng lượng: Thay vì ăn cháo hạt thô ráp dễ gây vướng họng, cháo nấu nhuyễn hoặc hồ tinh bột xay mịn là lựa chọn lý tưởng. Một nghiên cứu tiến hành trên 101 bệnh nhân có rối loạn nuốt năm 2021 cho thấy hồ cháo mịn (rice gruel) giúp rút ngắn thời gian di chuyển qua hầu họng và giảm số lần phải nuốt trên cùng một lượng thức ăn so với cháo ăn liền thông thường [4]. Để tăng mật độ calo mà không làm tăng thể tích, có thể trộn thêm bơ thực vật, dầu ô liu hoặc bột ngũ cốc nguyên hạt vào cháo ấm [5].
Thịt, cá dạng mousse mềm nhuyễn: Đạm là yếu tố then chốt giúp tái tạo mô niêm mạc tổn thương. Thay vì băm nhỏ thịt (vẫn còn xơ cứng cọ vào họng), nên xay nhuyễn thịt nạc, ức gà hoặc cá hồi thành dạng mousse mịn. Nghiên cứu năm 2021 ghi nhận dạng thức ăn mềm mousse (bulgogi mousse) giúp hạ thấp điểm số xâm nhập - hít sặc (Penetration-Aspiration Scale) so với dạng thịt băm thông thường, tạo độ trơn trượt an toàn hơn khi nuốt [4]. Việc làm giàu protein cho thực đơn lỏng là biện pháp bắt buộc để ngừa suy kiệt [5].
Súp kem củ quả và chất béo lành mạnh: Khoai tây, bí đỏ, cà rốt nấu mềm và xay mịn kết hợp cùng kem tươi, sữa tươi hoặc phô mai nấu chảy tạo nên kết cấu sánh mịn đồng nhất. Kết cấu sánh này kiểm soát dòng chảy thức ăn tốt hơn ở giai đoạn họng, tránh rơi rớt vào đường thở [1]. Chất béo từ bơ sữa cung cấp lượng calo đậm đặc mà không làm tăng thể tích đĩa thức ăn [5].
Sữa chua, sinh tố hoa quả kết hợp đạm: Sinh tố bơ, chuối, xoài kết hợp cùng sữa chua Hy Lạp hoặc bột đạm tạo nên kết cấu trơn láng, mát lành, giúp làm dịu cảm giác rát bỏng tức thì. Thức ăn có độ nhớt và kết cấu bolus mịn màng giúp nuốt dễ dàng mà không cặn bám [2].
Phân tích bằng chứng khoa học và giới hạn thực tế
Các can thiệp dinh dưỡng thay đổi kết cấu thức ăn đã được chứng minh giúp bệnh nhân suy giảm khả năng nuốt bảo đảm an toàn tiêu hóa [5], [4]. Nghiên cứu năm 2021 với 101 người bệnh khẳng định việc tối ưu hóa độ cứng và độ bám dính của thực phẩm giúp bệnh nhân nuốt an toàn, cải thiện lưu lượng dòng thức ăn [4].
Dù vậy, giới hạn của y văn hiện nay cũng cần được nhìn nhận thẳng thắn. Đánh giá từ hội nghị chuyên gia quốc tế năm 2016 chỉ rõ số lượng nghiên cứu chất lượng cao chứng minh hiệu quả tuyệt đối của việc làm đặc chất lỏng và đổi kết cấu thức ăn trong phòng ngừa các tác động tiêu cực của rối loạn nuốt vẫn chưa thực sự mạnh mẽ [7]. Nhiều nghiên cứu còn gặp trở ngại do thiếu sự thống nhất về thuật ngữ gọi tên các cấp độ kết cấu giữa các quốc gia [7].
Bên cạnh đó, việc người bệnh chán ăn, giảm hứng thú ăn uống khi phải ăn đồ xay nhuyễn là rào cản tâm lý phổ biến [7], [8], [2]. Nghiên cứu định tính năm 2015 trên 28 đối tượng (bao gồm người bệnh, thân nhân và nhân viên y tế) cho thấy việc chuyển đổi đột ngột sang thức ăn biến đổi kết cấu gây cảm giác căng thẳng, làm bữa ăn bị thu hẹp thành hành động sinh tồn gượng ép do thức ăn kém hấp dẫn về hình thức [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi bị viêm họng
Hiểu lầm lớn nhất là quan niệm "đau họng chỉ nên húp nước canh cho đỡ rát". Nước canh chỉ chứa chủ yếu là nước và muối khoáng, gần như không có calo và protein, khiến cơ thể thiếu hụt dưỡng chất nghiêm trọng [5].
Một sai lầm khác là ăn thức ăn khi còn quá nóng để "diệt khuẩn họng". Nhiệt độ cao làm giãn mao mạch, gia tăng tình trạng sưng viêm niêm mạc và khiến cảm giác bỏng rát trầm trọng hơn. Ngược lại, việc kiêng hoàn toàn dầu mỡ khi ốm cũng khiến người bệnh mất đi nguồn calo đậm đặc quý giá [5].
Nhiều người cũng tự ý xay trộn lẫn lộn tất cả các loại thức ăn thành một hỗn hợp màu sắc xám xịt, mùi vị khó nuốt, làm mất phản xạ thèm ăn và gây tâm lý ngán ngẩm, từ chối ăn uống [7], [8].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Người cao tuổi bị viêm họng là đối tượng cần đặc biệt lưu tâm. Tỷ lệ gặp khó khăn khi ăn uống ở viện dưỡng lão lên tới 60%-87% [7]. Người già thường ăn ít, phụ thuộc vào người khác chăm sóc, nguy cơ sụt cân và suy dinh dưỡng khi đau ốm cao hơn rất nhiều [3], [2].
Người mắc các bệnh mạn tính đi kèm như đái tháo đường, tăng huyết áp, loãng xương hoặc táo bón cần kiểm soát thành phần gia vị, đường và muối khi làm lỏng thức ăn [6]. Không tùy tiện thêm đường ngọt vào súp hay cháo của người bệnh tiểu đường để kích thích vị giác.
Trẻ nhỏ bị viêm họng kèm theo sốt cao cũng dễ bỏ ăn. Cần chú ý vệ sinh răng miệng và kiểm tra họng cẩn thận để tránh nguy cơ sặc dị vật hoặc thức ăn vào phổi [3], [2].
Hướng dẫn áp dụng thực tế tại nhà
Để chế biến bữa ăn lỏng vừa êm dịu cho cổ họng vừa bảo đảm năng lượng, người bệnh nên thực hiện các nguyên tắc sau:
Về nhiệt độ, chỉ nên ăn thức ăn ở mức ấm vừa hoặc nguội mát. Nhiệt độ mát dịu giúp co mạch tạm thời, làm dịu vùng niêm mạc tấy đỏ và giảm kích ứng hầu họng.
Về lượng dùng và tần suất, nên chia nhỏ khẩu phần thành nhiều bữa nhỏ trong ngày thay vì 3 bữa lớn [2]. Việc ăn các bữa nhỏ, thường xuyên giúp người bệnh không bị quá tải khi nuốt, đồng thời duy trì cung cấp năng lượng liên tục mà không gây mỏi cơ họng [2].
Về kỹ thuật làm giàu năng lượng, luôn thêm 1 thìa dầu ô liu nguyên chất, bơ thực vật hoặc bột phô mai vào bát cháo súp đã xay mịn [5]. Có thể dùng nước hầm xương đặc, sữa chua Hy Lạp hoặc lòng đỏ trứng đánh tan vào canh súp nóng để nâng cao hàm lượng đạm mà không làm cộm họng [5].
Về chăm sóc phụ trợ, cần chải răng hoặc vệ sinh sạch khoang miệng sau các bữa ăn thường xuyên để ngăn ngừa nguy cơ nhiễm trùng răng miệng do ứ đọng thức ăn [2].
Tình trạng viêm họng đau rát nuốt khó chỉ là tạm thời nhưng chế độ dinh dưỡng cần được duy trì chặt chẽ để cơ thể có đủ nguyên liệu chống đỡ bệnh tật. Bằng cách ưu tiên thức ăn lỏng mịn, mềm mại, giàu mật độ calo và chia nhỏ bữa ăn, người bệnh hoàn toàn có thể vượt qua cơn đau họng nhẹ nhàng mà không lo suy kiệt. Nếu tình trạng đau rát nuốt vướng kéo dài kèm theo sốt cao, sụt cân bất thường hoặc khó thở, người bệnh cần tới ngay cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và điều trị kịp thời.
