Nhiều người khi nhận kết quả dương tính với vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) thường tìm đến các liệu pháp tự nhiên vì e ngại tác dụng phụ của kháng sinh. Trong số đó, việc ăn sữa chua chứa các chủng lợi khuẩn như Lactobacillus johnsonii hay các dòng vi khuẩn axit lactic khác được truyền tai nhau như một cách chữa lành dạ dày êm dịu. Thậm chí, không ít người tin rằng chỉ cần kiên trì dùng sữa chua mỗi ngày là có thể loại bỏ hoàn toàn vi khuẩn gây viêm loét.

Thực tế y học cho thấy sữa chua chứa lợi khuẩn có thể hỗ trợ ức chế hoạt động và giảm bớt mật độ của vi khuẩn HP, nhưng không thể tiêu diệt triệt để mầm bệnh này nếu dùng đơn độc [1]. Các chế phẩm sữa lên men chỉ đóng vai trò hỗ trợ nâng cao hiệu quả tiệt trừ khi phối hợp cùng phác đồ kháng sinh chuẩn và giúp giảm bớt các phản ứng phụ do thuốc gây ra [2], [3].

Cơ chế tác động của lợi khuẩn đối với vi khuẩn HP

Trong môi trường phòng thí nghiệm, các vi khuẩn thuộc chi Lactobacillus đã thể hiện khả năng ức chế hoặc tiêu diệt vi khuẩn HP trực tiếp [4]. Lợi khuẩn khi lên men sẽ tiết ra các axit hữu cơ và các chất có hoạt tính sinh học, làm thay đổi môi trường sống khiến vi khuẩn HP khó phát triển [2], [4]. Các thử nghiệm cho thấy chúng có thể ngăn chặn sự bám dính của vi khuẩn HP vào các tế bào biểu mô dạ dày của động vật có vú [4].

Ngoài việc ngăn cản bám dính, lợi khuẩn và dịch nuôi cấy của chúng còn ngăn chặn sự giải phóng các chất trung gian gây viêm như interleukin-8 (IL-8) từ tế bào dạ dày [4]. Hoạt tính ức chế vi khuẩn HP không chỉ đến từ bản thân tế bào sống mà còn liên quan mật thiết đến cấu trúc thành tế bào của vi khuẩn axit lactic [2]. Một số nghiên cứu trên các mô hình sinh học khẳng định việc sử dụng lợi khuẩn trước khi nhiễm có thể giúp ngăn ngừa lây nhiễm, hoặc việc bổ sung sau đó giúp giảm đáng kể mức độ nhiễm trùng hiện hữu [4].

Bên cạnh đó, các thành phần tự nhiên trong sữa lên men cũng đóng góp vào cơ chế bảo vệ. Một thử nghiệm chỉ ra rằng tất cả các sản phẩm sữa axit hóa, bao gồm cả sữa tiệt trùng sau lên men và sữa bổ sung axit lactic nhân tạo, đều có thể làm giảm hoạt lực của vi khuẩn HP từ 18% đến 45% [5]. Điều này phản ánh rằng tác dụng ức chế trong dạ dày có thể không chỉ riêng do bản thân vi khuẩn sống mang lại, mà còn nhờ vào các thành phần có trong môi trường sữa chua, tiêu biểu là axit lactic [5].

Bằng chứng lâm sàng: Sữa chua đơn độc có diệt được HP?

Mặc dù có tác dụng ức chế mạnh mẽ trong ống nghiệm, việc sử dụng sữa chua đơn độc trên người bệnh lại cho kết quả rất hạn chế. Một nghiên cứu lâm sàng tiến hành năm 2002 đã đánh giá hiệu quả của loại sữa chua thiết kế đặc biệt gồm ba chủng Lactobacillus (L. acidophilus, L. casei) kết hợp men thương mại chứa L. acidophilus, L. bulgaricus và Streptococcus thermophilus [1]. Nghiên cứu theo dõi 27 phụ nữ mang vi khuẩn HP không có triệu chứng, cho họ uống 175 ml sữa chua này mỗi ngày 3 lần liên tục trong 30 ngày [1].

Kết quả sau một tháng ngừng can thiệp cho thấy có tới 26 trên 27 người vẫn có kết quả xét nghiệm hơi thở ure dương tính với vi khuẩn HP [1]. Nhóm tác giả kết luận rằng dù sản phẩm sữa lên men chứa lactobacilli ức chế vi khuẩn HP rất tốt trong phòng thí nghiệm, việc tiệt trừ hoàn toàn vi khuẩn này ở người chỉ bằng việc ăn sữa chua là mục tiêu không thể đạt được [1].

Một thử nghiệm sơ bộ năm 2019 cũng kiểm tra phác đồ kết hợp giữa chủng vi khuẩn Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus GLB44 với thuốc ức chế bơm proton esomeprazole [6]. Thử nghiệm dùng gói 3 gam chứa 3 tỷ tế bào vi khuẩn kết hợp 22,3 mg esomeprazole uống 2 lần mỗi ngày trong 14 ngày trên những người tình nguyện khỏe mạnh mang vi khuẩn HP [6]. Quy tắc nghiên cứu yêu cầu phải có ít nhất 3 trong số 10 người đầu tiên được chữa khỏi mới tiếp tục tuyển bệnh nhân [6]. Tuy nhiên, toàn bộ 9 người tham gia đầu tiên đều thất bại trong việc đạt kết quả xét nghiệm âm tính, buộc thử nghiệm phải dừng lại sớm [6].

Hiệu quả khi kết hợp sữa chua với phác đồ điều trị y tế

Dù không thể thay thế thuốc, sữa lên men chứa probiotics lại phát huy giá trị lớn khi đóng vai trò liệu pháp bổ trợ cùng thuốc kháng sinh. Một phân tích tổng hợp các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2009 trên 963 bệnh nhân (498 người dùng probiotic từ sữa lên men và 465 người thuộc nhóm đối chứng) đã chứng minh điều này [3]. Việc bổ sung chế phẩm sữa lên men giúp cải thiện tỷ lệ tiệt trừ HP thêm khoảng 5% đến 15% so với phác đồ đối chứng thông thường [3].

Một tổng quan năm 2016 cũng ghi nhận mức cải thiện khoảng 10% tỷ lệ tiệt trừ khi bổ sung các sản phẩm sữa lên men chứa lợi khuẩn, và kết quả này dường như vượt trội hơn so với việc chỉ uống men vi sinh dạng viên nang hoặc gói bột đơn thuần [2]. Tác dụng này đã được kiểm chứng với nhiều chủng men khác nhau; chẳng hạn việc dùng sữa chua chứa Lactobacillus gasseri trong 4 tuần giúp nâng cao đáng kể hiệu quả của phác đồ ba thuốc ở bệnh nhân nhiễm HP [2]. Ở Mexico, khảo sát chế độ ăn cho thấy tiêu thụ sữa chua từ một khẩu phần mỗi tuần trở lên có liên quan đến việc bảo vệ cơ thể trước nguy cơ nhiễm HP, trong khi sữa chưa lên men không có tác dụng này [2].

Lợi ích của sữa lên men đối với việc tăng tỷ lệ diệt trừ vi khuẩn HP cũng được ghi nhận rõ ràng trên đối tượng trẻ em. Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi năm 2005 trên 86 trẻ em bị viêm dạ dày có HP, nhóm nghiên cứu đã chia trẻ thành hai nhóm: một nhóm dùng phác đồ ba thuốc chuẩn (omeprazole, amoxicillin, clarithromycin) trong 7 ngày, nhóm còn lại dùng phác đồ tương tự kết hợp thêm sữa lên men chứa chủng Lactobacillus casei DN-114 001 trong 14 ngày [7]. Kết quả phân tích theo ý định điều trị (ITT) cho thấy tỷ lệ tiệt trừ ở nhóm có dùng sữa lên men đạt 84,6%, vượt trội hơn hẳn so với mức 57,5% ở nhóm chỉ dùng thuốc đơn thuần [7].

Hơn nữa, một tổng quan tài liệu năm 2003 tổng hợp 13 thử nghiệm lâm sàng cho thấy trong 7 nghiên cứu bổ sung lợi khuẩn vào phác đồ kháng sinh, có 2 nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ chữa khỏi gia tăng và 4 nghiên cứu ghi nhận giảm đáng kể các tác dụng không mong muốn của thuốc [4]. Nhiều chủng sinh học bao gồm Lactobacillus acidophilus, Lactobacillus johnsonii, Lactobacillus gasseri, Lactobacillus GG hay Bifidobacterium longum đã được đưa vào đánh giá [4]. Các thử nghiệm sử dụng sản phẩm sữa lên men hoặc dịch nuôi cấy toàn phần của vi khuẩn lactobacilli thường cho kết quả tích cực hơn dạng vi khuẩn tinh khiết tách rời [4].

Giảm thiểu tác dụng phụ và cân bằng hệ vi sinh đường ruột

Khi bệnh nhân phải dùng kháng sinh liều cao để tiêu diệt vi khuẩn HP, hệ vi sinh đường ruột thường bị xáo trộn nghiêm trọng dẫn đến tiêu chảy, đầy hơi và buồn nôn. Việc bổ sung sữa chua chứa lợi khuẩn mang lại lợi ích thực tế trong việc làm dịu các rối loạn tiêu hóa này. Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi kiểm soát có đối chứng năm 2011 trên 88 người nhiễm HP khỏe mạnh đã so sánh sữa chua hoa quả chứa L. acidophilus LA-5 và Bifidobacterium lactis BB-12 với sữa chua tiệt trùng và sữa axit hóa [5]. Bệnh nhân được can thiệp trong 8 tuần và trải qua đợt điều trị tiệt trừ HP ở tuần thứ năm [5].

Kết quả ghi nhận số ngày bị tiêu chảy trung bình ở nhóm dùng sữa chua chứa men vi sinh sống chỉ là 4 ngày, thấp hơn đáng kể so với con số 10 ngày ở nhóm dùng sản phẩm tiệt trùng hoặc nhóm uống sữa axit hóa [5]. Điểm số triệu chứng đường tiêu hóa tổng thể trước đợt kháng sinh cũng được cải thiện rõ rệt ở nhóm bổ sung lợi khuẩn sống [5]. Nhóm tác giả khẳng định sản phẩm sữa lên men dạng sữa chua hoa quả là môi trường nền rất phù hợp để bảo vệ vi khuẩn có lợi và giúp người bệnh dung nạp điều trị tốt hơn [5].

Tại đường ruột của trẻ nhỏ nhiễm HP, số lượng vi khuẩn có ích Bifidobacterium thường bị suy giảm [2]. Việc tiêu thụ sữa chua chứa probiotics đã đem lại nhiều tác động tích cực bao gồm phục hồi mật độ Bifidobacterium, hạ thấp tải lượng vi khuẩn HP, tăng nồng độ kháng thể miễn dịch IgA và giảm bớt cytokine gây viêm IL-6 [2]. Việc duy trì hệ vi sinh ổn định và hạn chế biến chứng đường ruột là yếu tố then chốt giúp bệnh nhân tuân thủ hết liệu trình điều trị kháng sinh kéo dài.

Những giới hạn của bằng chứng và hiểu lầm phổ biến

Một sai lầm rất phổ biến là người bệnh nghĩ rằng chỉ cần ăn các loại sữa chua có dán nhãn chứa lợi khuẩn như L. johnsonii, L. acidophilus hay L. casei là có thể làm lành vết loét và chữa khỏi bệnh dạ dày. Bằng chứng khoa học hiện tại chỉ xếp các chế phẩm sữa lên men vào nhóm liệu pháp hỗ trợ hoặc thực phẩm chức năng bổ trợ, hoàn toàn không phải thuốc điều trị thay thế [8]. Mức độ lợi ích tiệt trừ ghi nhận được nhìn chung ở mức vừa phải và các bối cảnh lâm sàng chính xác vẫn cần nghiên cứu thêm để làm rõ [8].

Bên cạnh đó, việc chỉ ức chế được vi khuẩn HP cũng chưa đồng nghĩa với việc loại bỏ hoàn toàn các nguy cơ bệnh lý dạ dày. Một đánh giá khoa học nhấn mạnh rằng hoạt tính chống HP đơn thuần không đảm bảo ngăn ngừa tuyệt đối các bệnh lý dạ dày, và ung thư dạ dày đôi khi vẫn có thể tiến triển ngay cả sau khi đã tiệt trừ vi khuẩn HP thành công [2]. Việc tự ý bỏ thuốc kháng sinh để chuyển sang ăn sữa chua không chỉ khiến vi khuẩn HP không được tiêu diệt mà còn gia tăng nguy cơ kháng thuốc, khiến bệnh viêm loét tiến triển nặng hơn [1], [6].

Ngoài ra, tác dụng của các chủng vi khuẩn là khác nhau và không phải sản phẩm lên men nào cũng mang lại hiệu quả tương đương. Các nghiên cứu lâm sàng hiện nay vẫn còn sự phân tán về số lượng người tham gia, liều lượng sử dụng và thời gian can thiệp [4], [8]. Vì vậy, người tiêu dùng không nên thần thánh hóa sữa chua như một "vị thuốc trị bách bệnh" cho dạ dày.

Ai nên thận trọng khi dùng sữa chua hỗ trợ?

Mặc dù sữa chua là thực phẩm lành tính và giàu dinh dưỡng, một số nhóm đối tượng cần cân nhắc kỹ trước khi bổ sung nhiều vào chế độ ăn:

  • Người đang trong đợt viêm loét dạ dày - tá tràng cấp tính: Các cơn đau dữ dội, cồn cào hoặc có dấu hiệu xuất huyết tiêu hóa cần được điều trị y tế khẩn cấp, không nên tự ý dùng sữa chua chua để xoa dịu cơn đau.
  • Người không dung nạp đường lactose hoặc dị ứng đạm sữa bò: Việc tiêu thụ các sản phẩm từ sữa có thể gây trướng bụng, tiêu chảy, đau quặn bụng, làm trầm trọng thêm các triệu chứng khó chịu tại đường tiêu hóa.
  • Bệnh nhân suy giảm miễn dịch nghiêm trọng: Nhóm người đang hóa trị, dùng thuốc ức chế miễn dịch liều cao cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các chế phẩm chứa lượng lớn lợi khuẩn sống.

Cách sử dụng sữa chua đúng cách cho người viêm dạ dày HP

Để sữa chua phát huy tối đa vai trò hỗ trợ sức khỏe dạ dày và hệ tiêu hóa, người bệnh nên áp dụng theo các hướng dẫn khoa học sau:

  • Dùng đúng thời điểm: Không nên ăn sữa chua khi bụng đang quá đói, vì độ axit cao trong dịch vị lúc đói có thể làm suy giảm lượng lợi khuẩn sống trước khi chúng xuống tới ruột non. Thời điểm thích hợp nhất là sau bữa ăn chính từ 30 phút đến 1 giờ hoặc dùng trong bữa phụ.
  • Liều lượng hợp lý: Duy trì từ 1 đến 2 hộp sữa chua mỗi ngày (tương đương khoảng 100-200 gram). Không nên lạm dụng ăn quá nhiều trong ngày vì có thể gây dư thừa calo và gây lạnh bụng.
  • Cách sử dụng và kết hợp: Nên để sữa chua ra khỏi tủ lạnh khoảng 10-15 phút trước khi ăn để giảm độ lạnh, tránh gây kích ứng co bóp dạ dày. Tránh đun nóng hoặc trộn sữa chua với nước sôi vì nhiệt độ cao sẽ tiêu diệt hoàn toàn các vi khuẩn có lợi.
  • Kết hợp với phác đồ y khoa: Khi đang phải dùng kháng sinh điều trị vi khuẩn HP, nên ăn sữa chua cách thời điểm uống thuốc kháng sinh ít nhất 2 giờ để tránh việc kháng sinh tiêu diệt luôn các lợi khuẩn có trong sữa chua.

Nhìn chung, sữa chua chứa các chủng lợi khuẩn như L. johnsonii, L. acidophilus hay L. casei là nguồn dinh dưỡng tốt giúp hỗ trợ giảm tải lượng vi khuẩn HP và hạn chế rối loạn tiêu hóa khi điều trị [2], [4], [5]. Tuy nhiên, sữa chua không thể thay thế phác đồ kháng sinh đặc hiệu do bác sĩ chỉ định. Người bệnh cần thăm khám chuyên khoa, tuân thủ đúng đơn thuốc và duy trì lối sống lành mạnh để bảo vệ dạ dày một cách toàn diện.