Vitamin D dạng xịt khoang miệng có hấp thu tốt hơn dạng viên nén?

Thiếu hụt vitamin D là một vấn đề sức khỏe cộng đồng đáng lo ngại, kéo theo nhu cầu bổ sung dưỡng chất này ngày càng gia tăng ^[1]. Trong nhiều năm, viên nang mềm hoặc viên nén uống là lựa chọn quen thuộc nhất của đa số người tiêu dùng. Tuy nhiên, sự xuất hiện gần đây của các dòng vitamin D dạng xịt khoang miệng đang tạo nên một làn sóng quan tâm lớn với lời quảng cáo hấp thu nhanh và hiệu quả hơn hẳn đường uống truyền thống.

Thực tế khoa học cho thấy câu trả lời không hoàn toàn nghiêng về một phía. Đối với người trưởng thành khỏe mạnh bình thường, vitamin D dạng xịt nhìn chung chỉ mang lại hiệu quả nâng nồng độ vitamin D trong máu tương đương với dạng viên nang uống thông thường ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, dạng xịt niêm mạc miệng lại thể hiện ưu thế vượt trội rõ rệt đối với những người mắc hội chứng kém hấp thu hoặc bệnh lý viêm ruột mạn tính ^[3], ^[4].

Cơ chế hấp thu qua niêm mạc miệng: Vì sao lại được kỳ vọng?

Để hiểu tại sao dạng xịt lại thu hút sự chú ý của giới y khoa, chúng ta cần nhìn vào cấu trúc giải phẫu của khoang miệng. Vùng niêm mạc má và dưới lưỡi sở hữu mạng lưới mao mạch vô cùng phong phú và dày đặc ^[5]. Khi hoạt chất tiếp xúc với niêm mạc, thuốc có thể khuếch tán trực tiếp qua màng mao mạch và đi thẳng vào hệ tuần hoàn chung thông qua tĩnh mạch chủ trên ^[5].

Con đường này giúp các phân tử vitamin D bỏ qua toàn bộ quá trình tiêu hóa phức tạp tại dạ dày và ruột non ^[3], ^[5]. Nhờ đó, hoạt chất không bị phân hủy bởi dịch vị tiêu hóa đường ruột ^[5]. Hơn nữa, việc thẩm thấu trực tiếp vào máu còn loại bỏ được hiệu ứng chuyển hóa bước đầu tại gan, vốn là rào cản làm suy giảm sinh khả dụng của nhiều dưỡng chất ^[3], ^[5].

Bên cạnh đó, các tiến bộ công nghệ dược phẩm mới đã cho ra đời dạng nhũ tương nano giúp cải thiện sinh khả dụng của vitamin D ^[3]. Các hạt micelle kích thước nano có khả năng đi qua màng niêm mạc hiệu quả hơn rất nhiều ^[3]. Điều này thúc đẩy tỷ lệ hấp thu qua niêm mạc má và niêm mạc dưới lưỡi tăng lên đáng kể so với việc đưa hoạt chất theo đường tiêu hóa thông thường ^[3].

Nghiên cứu trên người khỏe mạnh: Dạng xịt có thực sự vượt trội viên nang?

Mặc dù cơ chế lý thuyết rất hứa hẹn, các thử nghiệm lâm sàng trên người khỏe mạnh lại cho thấy bức tranh hoàn toàn khác biệt. Một nghiên cứu chéo ngẫu nhiên công bố năm 2016 đã tiến hành theo dõi 22 người trưởng thành khỏe mạnh trong mùa đông ^[2]. Những người tham gia được chia thành hai nhóm sử dụng 3000 IU (tương đương 75 microgam) vitamin D3 mỗi ngày dưới dạng viên nang lỏng hoặc dung dịch xịt miệng trong vòng 4 tuần ^[2].

Sau 10 tuần đào thải thuốc, các đối tượng được đổi chéo phương pháp bổ sung cho 4 tuần tiếp theo ^[2]. Kết quả phân tích cho thấy mức tăng nồng độ 25-hydroxyvitamin D [25(OH)D] trong huyết thanh ở nhóm dùng dạng xịt là 26,15 nmol/l, trong khi nhóm dùng viên nang đạt mức tăng 30,38 nmol/l ^[2]. Sự khác biệt này không có ý nghĩa thống kê với chỉ số p = 0,313, chứng minh dạng xịt miệng có hiệu quả tương đương chứ không vượt trội hơn viên nang ở người khỏe mạnh ^[2].

Một nghiên cứu khác do Williams và các cộng sự thực hiện với cùng mức liều 3000 IU/ngày trong suốt 6 tuần cũng ghi nhận kết quả tương tự khi không tìm thấy sự khác biệt nào giữa viên nang và dạng xịt ^[3]. Mức tăng 25(OH)D ở nhóm dùng viên nang dao động từ 0,69 đến 3,93 nmol/l/ngày, so với 0,64 đến 3,34 nmol/l/ngày ở nhóm dùng dạng xịt ^[3]. Nghiên cứu của tác giả Todd cũng không thể xác nhận hiệu quả cao hơn của dạng xịt khoang miệng ở liều 3000 IU/ngày ^[3].

Bức tranh tổng thể được khẳng định rõ nét trong một đánh giá hệ thống công bố năm 2020 ^[1]. Các nhà khoa học đã sàng lọc 9.759 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng và chọn ra 4 nghiên cứu đạt chuẩn so sánh giữa dạng xịt niêm mạc miệng với các dạng bổ sung khác ở mức liều từ 800 đến 3000 IU/ngày ^[1]. Kết luận từ tổng quan này chỉ ra rằng dạng xịt khoang miệng không cho thấy sự vượt trội so với các phương thức bổ sung truyền thống khác trong việc tăng nồng độ 25(OH)D huyết tương ^[1].

Cứu cánh cho người kém hấp thu và bệnh lý tiêu hóa

Trái ngược với người khỏe mạnh, dạng xịt niêm mạc lại chứng minh giá trị lâm sàng to lớn đối với những bệnh nhân gặp vấn đề về đường ruột. Một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên hai giai đoạn vào năm 2015 đã tiến hành so sánh viên nang mềm 1000 IU với dạng xịt niêm mạc miệng phân liều tương đương (500 IU mỗi nhát xịt, dùng hai nhát) trên 20 người khỏe mạnh và 20 bệnh nhân mắc hội chứng kém hấp thu ^[4]. Các đối tượng tham gia được can thiệp trong vòng 30 ngày cho mỗi giai đoạn ^[4].

Ở nhóm người khỏe mạnh của nghiên cứu này, mức tăng nồng độ 25(OH)D huyết thanh trung bình là 4,06 ng/ml ở nhóm dùng viên nang mềm và 8,0 ng/ml ở nhóm dùng dạng xịt khoang miệng sau 30 ngày can thiệp ^[4]. Đáng chú ý, ở những bệnh nhân mắc hội chứng kém hấp thu, mức tăng nồng độ vitamin D chỉ đạt 3,96 ng/ml khi dùng viên nang, nhưng lại vọt lên 10,46 ng/ml khi dùng dạng xịt khoang miệng với chỉ số p < 0,0001 ^[4]. Một nghiên cứu khác của Satia và cộng sự trên các bệnh nhân viêm ruột mạn tính cũng ghi nhận mức tăng nồng độ 25(OH)D ở nhóm dùng dạng xịt cao gấp đôi so với nhóm dùng viên nang mềm ^[3].

Đến năm 2025, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đã đánh giá công nghệ nhũ tương nano vitamin D dùng qua niêm mạc miệng trên nhóm bệnh nhân viêm ruột (IBD) gồm viêm loét đại tràng và bệnh Crohn ^[3]. Nghiên cứu nhấn mạnh rằng sự hấp thu vitamin D từ đường tiêu hóa thường rất kém ổn định và khó lường trước ở bệnh nhân IBD ^[3]. Do đó, việc sử dụng các công thức đưa thuốc qua niêm mạc má để bỏ qua đường tiêu hóa là giải pháp thay thế rất tiềm năng nhằm đạt được sinh khả dụng ổn định ^[3].

Việc dung dịch xịt gốc nước giúp cải thiện hấp thu cholecalciferol so với viên nang mềm gốc dầu đã được ghi nhận trên cả người khỏe mạnh và bệnh nhân kém hấp thu đường ruột ^[6]. Nhờ khả năng thẩm thấu trực tiếp vào máu mà không phụ thuộc vào hoạt động của men tiêu hóa hay muối mật tại ruột, dạng xịt đã giải quyết triệt để rào cản hấp thu chất béo ở các bệnh nhân này ^[3], ^[5].

Lợi ích thực tế ở trẻ sơ sinh và người khó nuốt

Bên cạnh yếu tố sinh khả dụng ở người bệnh đường ruột, dạng xịt khoang miệng còn sở hữu ưu thế vượt bậc về tính ứng dụng trong một số nhóm dân số đặc thù. Việc bổ sung qua đường niêm mạc miệng là một giải pháp hữu ích cho những bệnh nhân gặp khó khăn khi nuốt viên thuốc rắn ^[5].

Một nghiên cứu hồi cứu vào năm 2021 tiến hành trên trẻ sơ sinh một tuổi khỏe mạnh đã so sánh hiệu quả giữa vitamin D dạng xịt miệng và dạng giọt uống truyền thống ^[7]. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng vitamin D dạng xịt miệng mang lại hiệu quả làm tăng nồng độ 25(OH)D toàn phần cao hơn có ý nghĩa thống kê so với dạng giọt uống thông thường với p = 0,010 ^[7]. Nghiên cứu cũng lưu ý rằng sữa mẹ thông thường chỉ cung cấp dưới 0,6 đến 2,0 microgam/lít (tương đương 25 đến 78 IU/lít) vitamin D, không đủ đáp ứng nhu cầu phát triển của trẻ sơ sinh nếu bú mẹ hoàn toàn ^[7].

Ngoài ra, đối với nhóm trẻ em có khuyết tật thần kinh, một nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc bổ sung vitamin D bằng dạng xịt miệng hay dạng giọt đều mang lại hiệu quả tương đương trong điều trị thiếu hụt ngắn hạn ^[7]. Dù vậy, dạng xịt lại tỏ ra dễ sử dụng hơn rất nhiều đối với người chăm sóc và bệnh nhi ^[7]. Sự thuận tiện trong cách dùng đóng vai trò tiên quyết giúp duy trì tính tuân thủ điều trị lâu dài, đặc biệt là ở đối tượng trẻ nhỏ ^[7].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng vitamin D dạng xịt

Nhiều người tiêu dùng hiện nay lầm tưởng rằng cứ dùng dạng xịt là toàn bộ lượng vitamin D sẽ ngấm 100% qua niêm mạc miệng vào máu. Trên thực tế, các dạng bào chế thông thường dùng tại khoang miệng rất dễ bị ảnh hưởng bởi các yếu tố sinh lý như nước bọt hay phản xạ nuốt ^[5]. Những yếu tố này làm giảm thời gian tiếp xúc của dung dịch với niêm mạc và khiến một phần thuốc bị nuốt trôi xuống dạ dày ^[5].

Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng người khỏe mạnh bắt buộc phải chi nhiều tiền mua dạng xịt mới có thể cải thiện nhanh tình trạng thiếu hụt. Tuy nhiên, các phân tích tổng hợp đã chỉ ra rằng phần lớn các thử nghiệm lâm sàng không tìm thấy sự khác biệt về nồng độ vitamin D sau can thiệp giữa dạng xịt và các dạng bổ sung truyền thống khác ở người bình thường ^[1]. Dạng viên nang uống vẫn là lựa chọn cực kỳ hiệu quả và kinh tế cho người có hệ tiêu hóa khỏe mạnh ^[2].

Ngoài ra, nhiều người tự ý tăng số nhát xịt vì nghĩ dạng xịt nhẹ và an toàn hơn viên uống. Vitamin D là vitamin tan trong dầu và có thể tích lũy trong cơ thể nếu dùng quá liều trong thời gian dài. Việc dùng sai liều lượng khuyến cáo dù ở bất kỳ dạng bào chế nào cũng có thể tiềm ẩn rủi ro cho sức khỏe.

Ai nên thận trọng và ai nên ưu tiên sử dụng dạng xịt?

Dựa trên các bằng chứng khoa học hiện có, việc lựa chọn dạng bào chế cần được cá nhân hóa theo từng tình trạng sức khỏe cụ thể:

• Nhóm nên ưu tiên dạng xịt khoang miệng: Những người mắc hội chứng kém hấp thu chất béo, bệnh nhân viêm ruột mạn tính như viêm loét đại tràng hoặc bệnh Crohn ^[3], ^[4]. Người già bị suy giảm chức năng nuốt, trẻ nhỏ quấy khóc khó uống thuốc viên hoặc dạng giọt cũng là đối tượng hưởng lợi lớn từ sự tiện lợi của dạng xịt ^[7], ^[5].
• Nhóm nên thận trọng: Những người đang có tổn thương loét hoặc viêm nhiễm nặng trong khoang miệng cần cân nhắc vì dung dịch xịt có thể gây kích ứng tại chỗ. Những người có tiền sử dị ứng với các tá dược tạo mùi, chất bảo quản trong chai xịt cần đọc kỹ bảng thành phần. Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang dùng các thuốc điều trị khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ để được hướng dẫn liều dùng chính xác.
• Nhóm chỉ cần dùng dạng viên truyền thống: Người trưởng thành có hệ tiêu hóa hoàn toàn khỏe mạnh chỉ cần sử dụng viên nén hoặc viên nang mềm tiêu chuẩn ^[1], ^[2]. Việc này vừa đảm bảo hiệu quả nâng nồng độ vitamin D huyết thanh ổn định vừa tiết kiệm chi phí điều trị ^[2].

Hướng dẫn sử dụng đúng cách để đạt hiệu quả tối ưu

Để vitamin D dạng xịt phát huy tối đa sinh khả dụng, kỹ thuật xịt đóng vai trò rất quan trọng nhằm hạn chế việc dung dịch bị trôi xuống họng quá nhanh:

• Vị trí xịt: Hướng vòi xịt trực tiếp vào mặt trong của má (niêm mạc má) hoặc xịt vào vùng dưới lưỡi thay vì xịt thẳng vào họng ^[3], ^[5]. Đây là hai khu vực tập trung nhiều mạch máu nhất giúp thuốc thẩm thấu trực tiếp vào tuần hoàn ^[5].
• Thao tác: Giữ miệng mở nhẹ vài giây sau khi xịt, hạn chế nuốt nước bọt ngay lập tức trong khoảng 30 đến 60 giây để hoạt chất có đủ thời gian tiếp xúc và thẩm thấu qua lớp niêm mạc ^[5].
• Thời điểm: Có thể sử dụng vào buổi sáng hoặc trưa. Dù dạng xịt ít phụ thuộc vào bữa ăn hơn viên nang, việc duy trì một khung giờ xịt cố định hàng ngày sẽ giúp tạo thói quen tốt và tránh quên liều.
• Bảo quản: Đậy chặt nắp sau khi dùng, lau sạch đầu vòi xịt bằng khăn giấy sạch và bảo quản ở nhiệt độ phòng, tránh ánh nắng trực tiếp để tránh làm biến chất các hạt nhũ tương nano ^[3].

Tóm lại, vitamin D dạng xịt khoang miệng là một bước tiến công nghệ tiện dụng và mang lại giá trị lâm sàng vượt trội cho người bệnh kém hấp thu đường tiêu hóa ^[3], ^[4]. Tuy nhiên, người khỏe mạnh không nhất thiết phải chạy theo trào lưu đắt đỏ này bởi viên uống truyền thống vẫn mang lại hiệu quả hấp thu tương đương ^[1], ^[2]. Hãy lắng nghe cơ thể, đánh giá nhu cầu thực tế và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi lựa chọn sản phẩm bổ sung phù hợp.