Nhiều người thấy da mẩn ngứa, nổi mụn liền vội vàng cắt bỏ hoàn toàn lúa mì, bánh mì ra khỏi khẩu phần vì tin rằng bản thân dị ứng gluten. Trào lưu kiêng khem này lan rộng trên mạng xã hội, biến gluten thành "kẻ tội đồ" gây ra đủ loại vấn đề về nhan sắc và sức khỏe.

Thực tế y khoa cho thấy điều ngược lại. Bằng chứng khoa học khẳng định kiêng gluten chỉ mang tính chất điều trị bắt buộc đối với bệnh nhân celiac thực thụ kèm theo biến chứng ngoài da có tên viêm da dạng herpetiformis [1, 2, 7]. Những người có vấn đề da liễu thông thường khác tự ý kiêng gluten không mang lại lợi ích rõ ràng nào mà còn đối mặt nguy cơ mất cân bằng dinh dưỡng [1].

Viêm da dạng herpetiformis là gì?

Viêm da dạng herpetiformis (Dermatitis Herpetiformis - DH) là bệnh lý phồng rộp tự miễn hiếm gặp trên da [1, 4]. Bệnh được coi là biểu hiện ngoài da đặc trưng của tổn thương ruột do nhạy cảm gluten, không thể tách rời với bệnh celiac [2, 3, 4].

Tỷ lệ mắc bệnh celiac chiếm khoảng 1% dân số nói chung [4, 7]. Theo các thống kê dịch tễ học, có khoảng 13% đến 25% người mắc bệnh celiac sẽ phát triển thêm biểu hiện viêm da dạng herpetiformis [4, 7].

Căn bệnh này thường gây nhầm lẫn với các dạng viêm da thông thường, khiến người bệnh phải chịu đựng tổn thương dai dẳng mà không được điều trị đúng căn nguyên [2].

Triệu chứng điển hình và cơ chế tổn thương

Biểu hiện nổi bật nhất của bệnh là các đợt phát ban sẩn mụn nước gây ngứa ngáy dữ dội [1, 3, 6]. Tổn thương thường phân bố đối xứng tại các bề mặt duỗi của cơ thể như đầu gối, khuỷu tay, vùng mông, lưng dưới và cổ gáy [1, 6].

Khi người bệnh nạp gluten từ các loại ngũ cốc như lúa mì, lúa mạch đen và lúa mạch, phản ứng viêm sẽ diễn ra tại niêm mạc ruột non [6, 7]. Phản ứng này kích thích các tương bào sản xuất kháng thể chống lại transglutaminase [3].

Dưới kính hiển vi, tổn thương viêm da dạng herpetiformis đặc trưng bởi sự lắng đọng dạng hạt của kháng thể Immunoglobulin A (IgA) tại nhú bì của da [3]. Những kháng thể lắng đọng này nhắm đích cụ thể vào transglutaminase 3 (TG3) và có thể tồn tại trong da suốt nhiều năm [3].

Bên cạnh tổn thương tại da, toàn bộ người bệnh viêm da dạng herpetiformis đều có mức độ viêm niêm mạc ruột non hoặc teo nhung mao tương tự bệnh celiac [1].

Các bằng chứng nghiên cứu lâm sàng nói gì?

Y học hiện đại dựa vào nhiều nghiên cứu chuyên sâu để định hình phác đồ chẩn đoán và điều trị viêm da dạng herpetiformis:

Nghiên cứu hướng dẫn chẩn đoán và điều trị công bố năm 2009 của Nhóm Miễn dịch Bệnh học Da liễu thuộc Hội Da liễu và Hoa liễu Ý khẳng định viêm da dạng herpetiformis cần chẩn đoán xác định dựa trên lâm sàng, mô bệnh học, miễn dịch huỳnh quang và huyết thanh học [2]. Nghiên cứu chỉ rõ chế độ ăn không gluten (GFD) là liệu pháp điều trị được lựa chọn hàng đầu, kết hợp với dapsone trong giai đoạn đầu [2].

Một báo cáo ca lâm sàng năm 2012 theo dõi một bé gái 10 tuổi có tổn thương mụn nước sẩn ngứa mạn tính [4]. Việc chẩn đoán xác nhận dựa trên kháng thể IgA kháng nội mạc (anti-endomysium) và kháng thể kháng transglutaminase loại 2 (TG2) tăng cao, kèm sinh thiết da điển hình [4]. Bệnh nhân đáp ứng tốt sau khi áp dụng chế độ ăn kiêng gluten kết hợp dùng diafenylsulfon [4].

Nghiên cứu hồi cứu đa trung tâm năm 2024 khảo sát kiểu hình lympho bào nội biểu mô trên 36 bệnh nhân viêm da dạng herpetiformis nhằm xác định tổn thương ruột [5]. Kết quả cho thấy nhóm có teo nhung mao ruột (18 bệnh nhân) có tỷ lệ huyết thanh dương tính cao hơn đáng kể (p = 0,019), xuất hiện triệu chứng lâm sàng celiac nhiều hơn (p = 0,018) và thiếu máu thiếu sắt nhiều hơn (p = 0,018) so với nhóm không teo nhung mao [5].

Tuy nhiên, mức độ tổn thương da ở cả hai nhóm lại tương đương nhau (p = 0.79) [5]. Đáng chú ý, tỷ lệ tế bào TCRgammadelta+ tăng cao ở 94% bệnh nhân có teo nhung mao và 67% bệnh nhân chưa teo nhung mao tại thời điểm ban đầu, tiếp tục tồn tại tương ứng 100% và 63% sau thời gian theo dõi trung bình 3 năm ăn kiêng gluten [5]. Giới hạn của nghiên cứu là cỡ mẫu còn nhỏ (36 người), nhưng cung cấp bằng chứng cho thấy tổn thương tế bào ruột vẫn âm thầm hiện diện ngay cả khi triệu chứng tiêu hóa không rõ rệt [5].

Nghiên cứu can thiệp năm 1997 trên 10 bệnh nhân (7 nam, 3 nữ, độ tuổi trung bình 58) có tiền sử ăn kiêng gluten nghiêm ngặt trung bình 15,8 năm đã thử nghiệm bổ sung yến mạch nguyên chất [6]. Người tham gia ăn trung bình 62,5 ± 10,8 gam yến mạch mỗi ngày trong 12 tuần liên tục [6]. Kết quả cho thấy không ai gặp tác dụng phụ [6]. Các kháng thể antigliadin, antireticulin và anti-endomysial đều âm tính trước và sau thử nghiệm [6]. Cấu trúc nhung mao duy trì bình thường với tỷ lệ chiều cao nhung mao trên chiều sâu khe tuyến là 3,59 ± 0,11 trước can thiệp và 3,71 ± 0,09 sau can thiệp; IgA tại da cũng không thay đổi [6]. Nghiên cứu bị giới hạn bởi cỡ mẫu khiêm tốn (10 người), nhưng chỉ ra rằng yến mạch không nhiễm tạp gluten có thể dung nạp an toàn ở người bệnh [6].

Nghiên cứu năm 2021 ghi nhận một bệnh nhân viêm da dạng herpetiformis khó dung nạp thuốc thông thường được điều trị thành công bằng tofacitinib (thuốc ức chế JAK1/3 đường uống) liều 5mg, uống 2 lần mỗi ngày [7]. Bệnh nhân cải thiện lâm sàng và kiểm soát tổn thương mới xuất hiện [7]. Dù vậy, đây chỉ là một báo cáo trường hợp riêng lẻ, dữ liệu tổng thể về nhóm thuốc ức chế JAK cho bệnh lý này vẫn còn rất hạn chế [7].

Lợi ích của chế độ ăn kiêng và các phương pháp kết hợp

Đối với người bệnh viêm da dạng herpetiformis thực thụ, việc loại bỏ hoàn toàn gluten mang lại lợi ích sống còn. Chế độ ăn không gluten giúp thuyên giảm triệu chứng tổn thương da sau vài tháng đến vài năm [7]. Quan trọng hơn, đây là biện pháp điều trị duy nhất được chứng minh làm giảm nguy cơ phát triển u lympho tế bào T liên quan đến bệnh lý ruột (enteropathy-associated T cell lymphoma) [7].

Mặc dù vậy, chế độ ăn không gluten cần thời gian dài mới đem lại hiệu quả rõ rệt trên bề mặt da [1, 2]. Do đó, dapsone thường được chỉ định như liệu pháp điều trị ban đầu cực kỳ hiệu quả để giảm triệu chứng ngứa và phồng rộp tức thì trong thời gian bệnh nhân chuyển đổi sang chế độ ăn mới [1, 2, 7].

Nếu bệnh nhân không dung nạp dapsone, các lựa chọn bậc hai bao gồm sulfapyridine, sulfasalazine và colchicine, tuy nhiên dữ liệu bằng chứng về các nhóm thuốc này còn hạn chế [7]. Khi người bệnh tái nạp gluten vào khẩu phần, các triệu chứng mụn nước và tổn thương ruột sẽ nhanh chóng tái phát [4, 6].

Những hiểu lầm thường gặp về gluten và da liễu

Nhiều người lầm tưởng rằng kiêng gluten có thể làm đẹp da, trị dứt điểm mụn trứng cá hay viêm da cơ địa thông thường. Bằng chứng y học khẳng định không có cơ sở khoa học để áp dụng chế độ ăn này cho đại chúng khi chưa có chẩn đoán xác định [1].

Mối liên hệ giữa bệnh celiac và các bệnh da phổ biến như vảy nến từng được đồn đoán nhiều, nhưng các nghiên cứu đã kết luận đó chỉ là sự trùng hợp ngẫu nhiên [1]. Một số bệnh lý tự miễn khác như rụng tóc từng mảng (alopecia areata), bạch biến (vitiligo) và loét niêm mạc miệng có thể xuất hiện với tần suất cao hơn ở nhóm bệnh nhân này, nhưng không đồng nghĩa mọi ca bệnh da liễu đều xuất phát từ gluten [1].

Bên cạnh đó, việc người bệnh tự ý kiêng gluten trước khi đến bệnh viện thăm khám sẽ làm sai lệch kết quả xét nghiệm huyết thanh và sinh thiết niêm mạc, gây khó khăn lớn cho công tác chẩn đoán chính xác [5].

Ai thực sự cần kiêng gluten?

Chế độ ăn không gluten nghiêm ngặt chỉ bắt buộc đối với:

  • Người được chẩn đoán mắc bệnh celiac thông qua xét nghiệm kháng thể chuyên biệt (kháng thể transglutaminase, anti-endomysium) và sinh thiết niêm mạc ruột [3, 7].
  • Người có kết quả sinh thiết da khẳng định có viêm da dạng herpetiformis với sự hiện diện của hạt IgA lắng đọng [2, 3, 6].
  • Người có yếu tố di truyền liên quan chặt chẽ đến locus HLA lớp II trên nhiễm sắc thể số 6, trong đó 90% bệnh nhân mang gen HLA DQ2 và hầu hết phần còn lại mang HLA DQ8 có biểu hiện bệnh [1].

Người bình thường không có triệu chứng lâm sàng và không có chỉ định y khoa không nên tự ý cắt bỏ ngũ cốc chứa gluten. Việc kiêng khem mù quáng có thể dẫn tới thiếu hụt chất xơ, vi chất dinh dưỡng và gây tốn kém chi phí sinh hoạt không cần thiết.

Áp dụng chế độ ăn khoa học và an toàn

Nếu được bác sĩ kết luận mắc viêm da dạng herpetiformis hoặc bệnh celiac, người bệnh cần tuân thủ chế độ ăn loại bỏ hoàn toàn các loại ngũ cốc sau:

  • Tránh xa lúa mì (wheat), lúa mạch đen (rye) và lúa mạch (barley) dưới mọi hình thức chế biến [6, 7]. Cần đọc kỹ nhãn thực phẩm chế biến sẵn để tránh gluten ẩn.
  • Có thể bổ sung yến mạch nguyên chất với lượng vừa phải, trung bình khoảng 60 gam mỗi ngày [6]. Điều kiện tiên quyết là loại yến mạch này phải được chứng nhận không bị nhiễm chéo gluten trong quy trình trồng trọt và đóng gói [6].
  • Duy trì chế độ ăn này suốt đời để bảo vệ lớp niêm mạc ruột và phòng ngừa các biến chứng ác tính [1, 7].

Những người có bệnh lý nền đường tiêu hóa hoặc đang dùng thuốc điều trị mạn tính cần trao đổi kỹ với bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa hoặc da liễu trước khi tiến hành bất kỳ thay đổi lớn nào trong khẩu phần ăn hàng ngày.

Chế độ ăn kiêng gluten là một phương pháp điều trị y khoa đặc hiệu, không phải trào lưu ăn uống thanh lọc cơ thể. Việc chẩn đoán đúng người, dùng đúng thuốc và can thiệp dinh dưỡng chuẩn xác sẽ giúp kiểm soát bệnh hiệu quả mà không làm suy giảm chất lượng cuộc sống.