Mỗi khi thời tiết giao mùa hoặc trời trở lạnh, nhiều người bị viêm xoang hay cảm lạnh lại rơi vào cảnh nghẹt mũi, khó thở kéo dài. Thói quen phổ biến của nhiều gia đình Việt là nấu một nồi nước lá bạc hà Âu (peppermint) hoặc nhỏ vài giọt tinh dầu bạc hà vào chậu nước ấm để xông mũi với hy vọng làm tan dịch nhầy, mở rộng đường thở.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy việc xông hơi hay ngậm hoạt chất từ bạc hà Âu không hề làm giảm sức cản đường mũi hay trị dứt điểm tình trạng tắc nghẽn vật lý [1]. Cảm giác mũi thông thoáng tức thì sau khi xông thực chất là một "ảo giác sinh học" do hoạt chất menthol trong bạc hà đánh lừa hệ thần kinh cảm giác, trong khi luồng khí thực tế đi qua mũi không hề tăng lên [1].

Vì sao hít bạc hà lại thấy mát lạnh và thông mũi?

Trong y học, triệu chứng nghẹt mũi thường gắn liền với sự gia tăng sức cản đường thở ở mũi (nasal airway resistance) do niêm mạc sưng nề hoặc ứ đọng dịch [2]. Thế nhưng, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng kết quả đo lường sức cản đường mũi một cách khách quan không phải lúc nào cũng trùng khớp với cảm nhận chủ quan của người bệnh về độ thông thoáng [2].

Ví dụ điển hình là khi các đầu dây thần kinh cảm giác sinh ba (dây thần kinh số V) bị tổn thương, người bệnh có thể luôn cảm thấy mũi bị tắc nghẽn dù đường thở thực tế hoàn toàn bình thường và sức cản đường mũi không hề thay đổi [2]. Ngược lại, việc hít hơi menthol từ bạc hà Âu lại tạo ra sự cải thiện rõ rệt về mặt cảm giác luồng khí đi qua mũi dù sức cản vật lý trong hốc mũi vẫn giữ nguyên [2].

Cơ chế của hiện tượng này nằm ở khả năng kích thích chuyên biệt của menthol lên các thụ thể nhận cảm lạnh (cold receptors) nằm tại niêm mạc mũi [1]. Khi hơi menthol tiếp xúc với niêm mạc, các thụ thể nhiệt này bị kích hoạt và gửi tín hiệu mát lạnh về não bộ, khiến não nhận diện nhầm rằng đang có một luồng không khí lớn, mát mẻ lưu thông qua mũi [1].

Không chỉ tác động trực tiếp tại hốc mũi, hoạt chất L-menthol còn ảnh hưởng thông qua nhánh thần kinh khẩu cái lớn (major palatine nerve) thuộc hệ thần kinh sinh ba nằm ở vòm miệng [3]. Một nghiên cứu công bố năm 1991 thực hiện trên 15 người trưởng thành khỏe mạnh cho thấy, khi kích thích niêm mạc vòm miệng bằng L-menthol, tất cả 15 người tham gia đều ghi nhận cảm giác mát lạnh lan lên mũi và thấy mũi thông thoáng hơn, dù máy móc không phát hiện bất kỳ thay đổi nào về sức cản luồng khí tại mũi [3].

Một nghiên cứu tiếp nối công bố năm 1997 cũng xác nhận việc kích thích L-menthol lên niêm mạc vòm miệng giúp tăng cảm nhận luồng khí qua mũi nhưng không làm thay đổi sức cản đường mũi [4]. Ngược lại, khi các nhà nghiên cứu gây tê cục bộ dây thần kinh khẩu cái hoặc gây tê niêm mạc mũi trước khi dùng L-menthol, cảm giác thông mũi chủ quan này giảm đi đáng kể, trong khi độ thông thoáng khách quan của mũi vẫn không bị ảnh hưởng [4]. Điều này chứng minh cả sự kích thích trực tiếp lên dây thần kinh khẩu cái lớn lẫn tác động của hơi menthol lên đầu dây thần kinh cảm giác ở niêm mạc mũi đều chỉ tạo ra cảm giác thông thoáng giả chứ không mở rộng đường thở thực tế [4].

Các nghiên cứu đo lường luồng khí thực tế nói gì?

Để kiểm chứng liệu menthol có thực sự làm co mạch hay giảm sưng nề niêm mạc mũi hay không, một nghiên cứu công bố năm 1983 đã tiến hành đo tổng sức cản đường mũi đối với luồng khí trên 31 tình nguyện viên trước và sau 5 phút hít hơi menthol [1]. Kết quả cho thấy việc hít menthol không tạo ra tác động nhất quán nào lên sức cản đường mũi, nhưng đa số người tham gia đều báo cáo cảm giác luồng khí qua mũi tăng lên kèm theo hiệu ứng mát lạnh [1]. Nhóm nghiên cứu kết luận không có bất kỳ bằng chứng nào ủng hộ việc menthol có tác dụng thông mũi thực sự (nasal decongestant) [1].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi quy mô hơn được công bố năm 1990 đã đánh giá tác động của việc ngậm viên chứa 11 mg (-)-menthol trên 62 bệnh nhân đang bị nghẹt mũi do cảm lạnh thông thường mắc phải tự nhiên [5]. Các nhà khoa học sử dụng phương pháp đo áp lực mũi sau (posterior rhinomanometry) để đo sức cản đường mũi (NAR) khách quan, đồng thời dùng thang điểm tương tự trực quan (VAS) để đo cảm nhận chủ quan của người bệnh so với nhóm dùng viên kẹo giả dược [5].

Sau 2 giờ theo dõi, sức cản đường mũi thực tế (NAR) thậm chí còn tăng lên đáng kể (với mức ý nghĩa thống kê P nhỏ hơn 0,05) ở cả nhóm dùng menthol lẫn nhóm dùng giả dược, và không có sự khác biệt nào giữa hai nhóm tại mọi thời điểm đo [5]. Tuy nhiên, chỉ 10 phút sau khi ngậm viên 11 mg menthol, điểm số VAS ghi nhận sự cải thiện chủ quan rất rõ rệt về cảm giác thông mũi ở nhóm dùng menthol (P nhỏ hơn 0,001), trong khi nhóm giả dược không có thay đổi [5]. Nghiên cứu khẳng định liều 11 mg menthol đường uống không làm thay đổi sức cản mũi thực tế nhưng tạo ra cảm giác giảm nghẹt mũi rất rõ rệt về mặt chủ quan [5].

Tương tự, một nghiên cứu năm 1997 khảo sát trên 52 đối tượng về tác động của việc hít menthol cùng một số dược liệu truyền thống khác (borneolum và moschus) lên sức cản mũi và cảm giác luồng khí [6]. Kết quả cho thấy các chất này đều làm tăng đáng kể cảm nhận về luồng khí qua mũi nhưng hoàn toàn không có tác dụng lên sức cản đường mũi thực tế [6]. Do đó, các nhà khoa học xếp nhóm hoạt chất này vào loại "chất thông mũi giả" (pseudo nasal decongestant) [6].

Hiệu ứng đến từ mùi thơm hay cấu trúc hóa học?

Nhiều người lầm tưởng rằng chính mùi thơm nồng đặc trưng của lá bạc hà Âu hay cảm giác hít thở mùi hương dễ chịu giúp tinh thần sảng khoái, từ đó làm giảm cảm giác nghẹt mũi. Tuy nhiên, các thí nghiệm chuyên sâu đã bác bỏ vai trò của khứu giác trong cơ chế này.

Một nghiên cứu năm 1988 trên 40 người đã so sánh tác động hít của 3 đồng phân hóa học gồm L-menthol, D-isomenthol và D-neomenthol lên sức cản mũi và cảm giác luồng khí [7]. Dù cả 3 chất này có cấu trúc hóa học rất giống nhau và đều mang mùi thơm bạc hà Âu (peppermint smell) tương tự nhau, chỉ có duy nhất L-menthol tạo ra sự gia tăng đáng kể về cảm nhận luồng khí qua mũi [7]. Hai đồng phân D-isomenthol và D-neomenthol hoàn toàn không có tác dụng nào lên cảm giác thông mũi [7]. Phát hiện này chứng minh L-menthol có tác động dược lý chuyên biệt lên các đầu dây thần kinh cảm giác ở mũi chứ không liên quan đến mùi thơm bạc hà của nó [7].

Điều này tiếp tục được củng cố trong một nghiên cứu năm 1997 tiến hành trên 11 người khỏe mạnh phải thở qua thiết bị tạo tải lực cản dòng khí (ở mức 180 cm H2O/L/giây) hoặc tải đàn hồi (ở mức 75,5 cm H2O/L) nhằm mô phỏng tình trạng khó thở [8]. Khi hít L-menthol qua mũi, điểm số đánh giá cảm giác khó chịu hô hấp (VAS) của người tham gia giảm mạnh: ở nghiệm pháp tải cản dòng khí, điểm khó chịu giảm từ mức trung bình 62 xuống còn 36 đơn vị VAS (p nhỏ hơn 0,01); ở nghiệm pháp tải đàn hồi, điểm giảm từ 68 xuống 55 đơn vị VAS (p nhỏ hơn 0,01) [8]. Sự giảm cảm giác khó thở này diễn ra rõ rệt hơn ở nhóm chịu tải cản dòng khí (p nhỏ hơn 0,01), dù kiểu thở và thông khí thực tế không hề thay đổi [8].

Đáng chú ý, khi 8 trong số 11 người này được cho hít không khí mang hương dâu tây thay vì L-menthol trong lúc thở nặng nhọc, cả điểm số khó chịu VAS lẫn các chỉ số thông khí đều không hề thay đổi [8]. Điều này khẳng định việc ngửi mùi hương (khứu giác) không phải là yếu tố giúp giảm cảm giác bức bối đường thở, mà chính là nhờ sự kích thích thụ thể lạnh ở đường hô hấp trên của L-menthol [8].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng

Hiểu lầm lớn nhất của người bệnh là đánh đồng cảm giác mát lạnh, dễ thở ngay sau khi xông bạc hà với việc ổ viêm xoang hay niêm mạc mũi đang sưng tấy đã được giải quyết. Vì menthol chỉ là "chất thông mũi giả", hốc mũi thực tế vẫn có thể đang bị bít tắc bởi dịch nhầy hoặc phù nề niêm mạc [6]. Nếu chỉ dựa vào xông bạc hà mà bỏ qua các biện pháp điều trị nguyên nhân hoặc vệ sinh mũi đúng cách, tình trạng ứ đọng dịch có thể kéo dài.

Bên cạnh đó, các dữ liệu khoa học hiện có cũng tồn tại những giới hạn nhất định. Các nghiên cứu nêu trên chủ yếu đo lường phản ứng cấp tính trong thời gian ngắn (từ 5 phút đến 2 giờ) trên quy mô mẫu nhỏ (từ 11 đến 62 người) [1], [5], [8]. Đối tượng tham gia phần lớn là người khỏe mạnh hoặc người bị nghẹt mũi do cảm lạnh thông thường, chưa đánh giá trực tiếp khả năng điều trị dài hạn trên bệnh nhân viêm xoang mạn tính [5], [8].

Dù vậy, không thể phủ nhận lợi ích hỗ trợ cải thiện triệu chứng của bạc hà Âu. Việc giảm bớt cảm giác bức bối, khó thở nặng nề nhờ kích thích thụ thể lạnh giúp người bệnh cảm thấy dễ chịu hơn, bớt căng thẳng và dễ đi vào giấc ngủ hơn khi đang trong đợt nghẹt mũi cấp tính [8].

Ai nên thận trọng khi dùng bạc hà Âu?

Dù lá bạc hà Âu là nguyên liệu tự nhiên quen thuộc, không phải ai cũng có thể xông hơi hoặc sử dụng các chế phẩm chứa menthol một cách tùy tiện. Người có cơ địa dị ứng, hen suyễn hoặc đường thở quá nhạy cảm cần thận trọng vì hơi tinh dầu nồng độ cao hoặc nhiệt độ nước xông quá nóng có thể gây kích ứng niêm mạc.

Trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ sơ sinh và trẻ dưới 2 tuổi, tuyệt đối không nên xông hơi nóng hoặc bôi, nhỏ các chế phẩm chứa hàm lượng menthol cao trực tiếp vào mũi. Cảm giác lạnh mạnh và đột ngột trên hệ thần kinh cảm giác chưa hoàn thiện của trẻ có thể gây ra các phản xạ bất lợi trên đường hô hấp.

Những người đang bị viêm mũi xoang có kèm sốt cao, chảy dịch mủ đặc màu xanh vàng, đau nhức vùng mặt dữ dội hoặc có bệnh nền hô hấp mạn tính cần đi khám bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng. Tuyệt đối không dùng việc xông lá bạc hà để thay thế các thuốc điều trị đặc hiệu hoặc phác đồ do bác sĩ chỉ định.

Cách áp dụng thực tế an toàn tại nhà

Để tận dụng khả năng làm dịu cảm giác khó thở của bạc hà Âu một cách an toàn và hiệu quả, người trưởng thành có thể áp dụng phương pháp xông hơi ấm nhẹ nhàng khi bị cảm lạnh hoặc nghẹt mũi nhẹ. Bạn có thể dùng một nắm lá bạc hà Âu tươi rửa sạch, vò nhẹ rồi cho vào tô nước nóng già (không dùng nước đang sôi sùng sục để tránh bỏng hơi nước), giữ khoảng cách mặt cách tô nước từ 25 đến 30 cm và hít thở chậm rãi trong khoảng 5 đến 10 phút [1].

Ngoài ra, việc sử dụng các loại viên ngậm chứa hàm lượng menthol vừa phải (chẳng hạn quanh mức 11 mg như trong nghiên cứu) cũng là một cách tiện lợi giúp kích thích dây thần kinh vòm miệng và niêm mạc mũi, mang lại cảm giác thông thoáng nhanh chóng sau khoảng 10 phút mà không cần chuẩn bị nồi xông lỉnh kỉnh [5], [4].

Để giải quyết thực chất phần dịch nhầy gây cản trở luồng khí, bạn nên kết hợp việc xông hơi hoặc ngậm bạc hà với thói quen rửa mũi bằng nước muối sinh lý (NaCl 0,9%) ấm và uống đủ nước lọc trong ngày. Nước muối sinh lý sẽ đóng vai trò làm sạch cơ học, đẩy dịch nhầy ra ngoài, trong khi bạc hà Âu hỗ trợ xoa dịu cảm giác nặng nề, bức bối ở đường thở [8].

Nhìn chung, xông hơi bằng lá bạc hà Âu không thể làm giảm sức cản đường mũi thực tế hay chữa dứt điểm bệnh viêm xoang, mà chỉ đánh lừa thụ thể nhiệt để tạo cảm giác thông thoáng dễ chịu [1]. Hiểu đúng bản chất "thông mũi giả" của hoạt chất menthol sẽ giúp bạn biết cách sử dụng nguyên liệu này như một liệu pháp hỗ trợ giảm nhẹ triệu chứng an toàn, đồng thời chủ động phối hợp với các phương pháp y tế phù hợp để bảo vệ sức khỏe đường hô hấp [6].