Mỗi khi thời tiết giao mùa hoặc mắc cảm lạnh, nhiều gia đình Việt thường nấu nồi nước lá bạc hà hay nhỏ vài giọt tinh dầu để xông mặt. Hơi ấm mang hương thơm the mát xộc lên mũi giúp người bệnh thấy nhẹ nhõm, hít thở sảng khoái ngay lập tức. Tuy nhiên, nhiều người thắc mắc liệu bạc hà thực sự làm co mạch máu, mở rộng đường thở bị sưng viêm hay chỉ tạo ra một ảo giác đánh lừa bộ não.
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu y học là: hoạt chất menthol trong bạc hà hoàn toàn không làm giảm sức cản đường mũi hay mở rộng không gian vật lý trong hốc mũi [1]. Cảm giác thông thoáng tức thì thực chất là kết quả của việc menthol kích thích các thụ thể nhận cảm lạnh tại niêm mạc mũi [1]. Nói cách khác, bạc hà tạo ra cảm giác thông mũi chủ quan chứ không làm thay đổi luồng khí thực tế đi qua mũi [2].
Giải mã cảm giác "thông mũi" từ hơi bạc hà
Khi bị nghẹt mũi do cảm lạnh hoặc viêm nhiễm, niêm mạc mũi sưng nề làm tăng sức cản đường thở [3]. Trong y học, độ thông thoáng vật lý của mũi được đo khách quan bằng thiết bị chuyên dụng gọi là khí mũi kế (rhinomanometry) nhằm xác định sức cản luồng khí [2]. Điều thú vị là cảm giác chủ quan của con người về việc thở dễ hay khó lại không hoàn toàn tỷ lệ thuận với độ rộng hẹp thực tế của đường mũi [2].
Một nghiên cứu công bố năm 1997 chỉ ra rằng không có mối tương quan đáng kể giữa cảm giác luồng khí qua mũi và kết quả đo sức cản đường thở khách quan [2]. Vị trí chịu trách nhiệm chính trong việc cảm nhận luồng không khí nằm ở vùng tiền đình mũi (phần đầu tiên ngay cửa mũi) [2]. Tại đây tập trung mạng lưới đầu dây thần kinh cảm giác thuộc dây thần kinh sinh ba [3].
Khi các đầu dây thần kinh sinh ba này bị tổn thương, người bệnh có thể luôn cảm thấy nghẹt mũi dù đường thở vật lý hoàn toàn thông thoáng, không hề tăng sức cản [3]. Ngược lại, khi hít hơi bạc hà, hoạt chất menthol tác động trực tiếp lên các thụ thể nhận cảm lạnh nằm ở niêm mạc mũi [1]. Tín hiệu mát lạnh truyền về não bộ khiến chúng ta lầm tưởng rằng có một luồng không khí lớn và mát đang đi qua mũi, từ đó tạo ra cảm giác mũi đã thông thoáng [1].
Không phải thành phần tạo mùi hương nào của bạc hà cũng làm được điều này. Hai nghiên cứu công bố năm 1988 đã thử nghiệm các dạng đồng phân cấu trúc khác nhau của menthol gồm L-menthol, D-menthol, D-isomenthol và D-neomenthol [4]. Kết quả trên 40 người tham gia cho thấy dù có cấu trúc đối xứng như ảnh qua gương và cùng mang mùi thơm bạc hà đặc trưng, chỉ duy nhất đồng phân L-menthol tạo ra cảm giác tăng luồng khí qua mũi [5]. Các chất còn lại như D-menthol, D-isomenthol, D-neomenthol hay hương vani đối chứng đều không mang lại hiệu ứng này, chứng tỏ L-menthol có tác động dược lý đặc hiệu lên đầu dây thần kinh cảm giác chứ không đơn thuần nhờ mùi thơm [4].
Các nghiên cứu thực nghiệm nói gì?
Để kiểm chứng khả năng trị nghẹt mũi thực sự của bạc hà, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm lâm sàng đo lường song song giữa cảm giác của người bệnh và thông số vật lý của đường thở. Một nghiên cứu công bố năm 1983 tiến hành đo tổng sức cản đường mũi trên 31 người trước và sau 5 phút hít hơi menthol [1]. Kết quả cho thấy việc hít menthol không tạo ra thay đổi nhất quán nào lên sức cản đường mũi, nhưng đa số người tham gia đều báo cáo cảm giác mát lạnh và thấy luồng khí vào mũi tăng lên rõ rệt [1]. Nhóm nghiên cứu kết luận không có bằng chứng nào ủng hộ việc menthol có tác dụng làm thông mũi vật lý [1].
Cùng năm 1983, một nghiên cứu khác đã so sánh tác động của việc hít hơi long não, khuynh diệp và menthol trong 5 phút với việc tập thể dục [6]. Kết quả ghi nhận cả ba loại hơi thảo dược đều không làm thay đổi sức cản đường mũi, dù đa số người dùng thấy mát mũi và cảm tưởng thở thông hơn [6]. Ngược lại, việc vận động thể chất thực sự làm giảm sức cản đường mũi giúp đường thở rộng ra, nhưng lại không tạo cảm giác mát lạnh hay cảm giác chủ quan rằng luồng khí đang tăng mạnh như khi hít menthol [6].
Không chỉ dừng lại ở người khỏe mạnh, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng công bố năm 1990 đã đánh giá trên 62 bệnh nhân đang bị nghẹt mũi do cảm lạnh tự nhiên [7]. Người bệnh được ngậm viên kẹo chứa 11 mg (-)-menthol hoặc viên giả dược (kẹo thường), sau đó đo sức cản mũi bằng khí mũi kế sau và đánh giá cảm giác qua thang điểm thị giác (VAS) trong suốt 2 giờ [7]. Thực tế, sức cản đường mũi ở cả hai nhóm đều tăng lên đáng kể theo thời gian (P < 0,05) và không có sự khác biệt nào giữa nhóm dùng menthol với nhóm dùng giả dược [7]. Tuy nhiên, chỉ 10 phút sau khi ngậm viên 11 mg menthol, điểm số cảm nhận luồng khí của người bệnh cải thiện rõ rệt (P < 0,001), trong khi nhóm giả dược không thấy thay đổi [7].
Tại châu Á, các dược liệu bay hơi trong y học cổ truyền cũng cho kết quả tương tự. Nghiên cứu năm 1997 trên 52 người thử nghiệm hít menthol, băng phiến (borneolum) và xạ hương (moschus) cho thấy cả ba chất đều làm tăng mạnh cảm giác thông khí nhưng hoàn toàn không tác động đến sức cản đường mũi [8]. Một nghiên cứu khác cùng năm 1997 về long não và menthol cũng khẳng định các hoạt chất bay hơi này chỉ cải thiện cảm giác chủ quan mà không làm thay đổi trở kháng đường thở [2]. Do đó, giới y học xếp menthol vào nhóm "chất thông mũi giả" (pseudo nasal decongestant) [8].
Lợi ích thực sự và giới hạn của bằng chứng
Dù được gọi là "chất thông mũi giả", điều đó không có nghĩa bạc hà hoàn toàn vô dụng khi bạn bị cảm lạnh [8]. Lợi ích lớn nhất mà hoạt chất menthol mang lại là giải tỏa sự khó chịu về mặt tâm lý và cảm giác cho người bệnh [7]. Khi bị cảm cúm, cảm giác bức bối vì "tắc thở" gây mệt mỏi và mất ngủ; việc ngậm 11 mg menthol hoặc hít hơi bạc hà giúp người bệnh cảm thấy dễ thở hơn chỉ sau 5 đến 10 phút [1].
Tuy nhiên, giới hạn của phương pháp này là nó không giải quyết được nguyên nhân gốc rễ gây bít tắc đường thở [1]. Các nghiên cứu đo đạc bằng máy móc khách quan đều thống nhất rằng niêm mạc mũi không hề co lại và luồng khí thực tế không tăng lên sau khi dùng menthol [3]. Thậm chí trong giai đoạn cảm lạnh đang tiến triển, độ nghẹt vật lý vẫn tiếp tục tăng lên trong vòng 2 giờ dù người bệnh đang ngậm kẹo bạc hà và cảm thấy mũi mình thông thoáng [7].
Ngoài ra, các dữ liệu hiện có chủ yếu đánh giá tác động ngắn hạn từ 5 phút hít hơi đến 2 giờ ngậm viên chứa hoạt chất [1]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng cảm giác thông thoáng chủ quan không phản ánh đầy đủ độ thông suốt thực sự của đường hô hấp [2]. Vì vậy, trong chẩn đoán và điều trị y khoa cho bệnh nhân tắc nghẽn mũi, bác sĩ luôn phải kết hợp cả việc hỏi cảm nhận của người bệnh lẫn đo đạc sức cản mũi khách quan [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng bạc hà trị nghẹt mũi
Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng mùi thơm càng nồng thì khả năng thông mũi càng mạnh. Nghiên cứu năm 1988 trên 40 người đã bác bỏ điều này khi chứng minh hai đồng phân D-isomenthol và D-neomenthol có mùi thơm bạc hà y hệt L-menthol nhưng hoàn toàn không tạo ra cảm giác thông mũi [5]. Tác dụng làm mát và tạo cảm giác dễ thở phụ thuộc vào cấu trúc phân tử đặc hiệu của L-menthol gắn vào đầu dây thần kinh, chứ không phải do hương thơm quyết định [4].
Hiểu lầm thứ hai là coi bạc hà như một loại thuốc co mạch trị viêm mũi. Nhiều người thấy xông bạc hà dễ chịu liền lạm dụng liên tục với hy vọng làm xẹp lớp niêm mạc đang sưng tấy. Thực tế, không có bằng chứng nào cho thấy menthol có đặc tính làm co mạch hay giảm sức cản mũi như các thuốc điều trị chuyên biệt hay như khi vận động thể chất [6].
Hiểu lầm thứ ba là đánh đồng cảm giác mát lạnh với việc khỏi bệnh. Vì menthol kích thích thụ thể lạnh tại tiền đình mũi tạo cảm giác thông thoáng giả, người bệnh có thể chủ quan bỏ qua các triệu chứng tắc nghẽn thực sự đang diễn tiến nặng hơn bên trong hốc mũi [2].
Ai nên thận trọng khi xông hoặc dùng bạc hà?
Do menthol tác động trực tiếp lên hệ thống đầu dây thần kinh cảm giác sinh ba ở niêm mạc mũi, việc sử dụng nồng độ quá đặc hoặc xông hơi quá nóng có thể gây kích ứng mạnh [3]. Trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ sơ sinh và trẻ dưới 2 tuổi, có đường thở nhạy cảm tuyệt đối không nên xông tinh dầu bạc hà đậm đặc hoặc bôi trực tiếp lên mũi vì nguy cơ gây kích ứng thần kinh phản xạ đường thở.
Những người có cơ địa dị ứng, hen phế quản hoặc viêm mũi xoang mạn tính có tổn thương niêm mạc cũng cần cẩn trọng. Khi đường thở đang bị tắc nghẽn vật lý nghiêm trọng, việc chỉ dựa vào cảm giác thông mũi giả của bạc hà có thể làm chậm trễ thời gian dùng thuốc điều trị cần thiết [2]. Người có bệnh nền hô hấp hoặc đang sử dụng thuốc điều trị đặc hiệu nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng các biện pháp xông thảo dược tại nhà.
Cách áp dụng thực tế an toàn và hiệu quả
Trong đời sống hàng ngày, bạn hoàn toàn có thể tận dụng bạc hà như một giải pháp hỗ trợ giảm nhẹ triệu chứng khó chịu khi mắc cảm lạnh thông thường [7]. Nếu dùng đường xông hơi, chỉ nên dùng một nắm nhỏ lá bạc hà tươi nấu nước hoặc nhỏ 1-2 giọt tinh dầu chứa L-menthol tự nhiên vào chậu nước ấm, hít thở nhẹ nhàng trong khoảng 5 phút để kích thích vừa đủ các thụ thể lạnh giúp tinh thần sảng khoái [1].
Nếu không tiện xông hơi, việc sử dụng viên ngậm chứa khoảng 11 mg menthol là lựa chọn tiện lợi khi đi làm hoặc đi học [7]. Sau khi ngậm khoảng 10 phút, cảm giác bức bối ở mũi sẽ dịu xuống rõ rệt, giúp bạn tập trung sinh hoạt tốt hơn [7]. Để thực sự giảm sức cản đường mũi về mặt vật lý khi cơ thể không quá mệt, bạn có thể kết hợp đi bộ hoặc vận động nhẹ nhàng, bởi tập thể dục đã được chứng minh giúp giảm trở kháng mũi thực tế [6].
Bên cạnh đó, cần duy trì các thói quen chăm sóc đường hô hấp cơ bản như uống đủ nước ấm để làm loãng dịch nhầy, rửa mũi bằng nước muối sinh lý và nghỉ ngơi hợp lý. Nếu tình trạng nghẹt mũi kéo dài nhiều ngày kèm sốt cao, đau nhức vùng mặt hoặc dịch mũi đổi màu đặc quánh, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được đo khám khách quan thay vì chỉ tự xử lý bằng thảo dược tại nhà [2].
Xông lá bạc hà hay ngậm kẹo menthol không thực sự làm rộng đường thở bị sưng nghẹt mà chỉ kích thích thụ thể lạnh tạo cảm giác thông thoáng dễ chịu [1]. Dù là "cảm giác giả", hiệu ứng này vẫn có giá trị thực tế giúp người bệnh cảm lạnh bớt khổ sở và dễ thở hơn về mặt tâm lý trong thời gian ngắn [7]. Hiểu đúng cơ chế này sẽ giúp bạn sử dụng bạc hà vừa vặn, an toàn để làm dịu triệu chứng mà không bỏ lỡ việc điều trị y tế khi cần thiết [2].
