Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, cảm giác nghẹt mũi, khó thở và chảy nước mũi liên tục khiến sinh hoạt thường ngày của nhiều người bị đảo lộn nghiêm trọng. Đứng trước sự khó chịu này, không ít người phân vân giữa hai phương pháp quen thuộc là xông tinh dầu hay rửa mũi bằng nước muối sinh lý. Nhiều người tự hỏi liệu giải pháp nào mang lại hiệu quả thông thoáng đường thở nhanh hơn và an toàn hơn cho sức khỏe.
Thực tế nghiên cứu cho thấy, rửa mũi bằng nước muối sinh lý hoặc nước biển có bằng chứng rõ ràng hơn về khả năng làm sạch dịch nhầy, cải thiện nghẹt mũi và có độ an toàn cao ở nhiều lứa tuổi. Trong khi đó, tinh dầu bốc hơi chỉ tạo cảm giác dễ thở tạm thời qua thụ thể thần kinh hoặc dùng ngoài da, đồng thời đòi hỏi phải thận trọng cao về nồng độ và lứa tuổi để tránh nguy cơ kích ứng đường hô hấp.
Bản chất của chứng nghẹt mũi và phản xạ thường gặp
Cảm lạnh thông thường cùng các bệnh lý nhiễm trùng đường hô hấp trên là tình trạng rất phổ biến ở cả người lớn và trẻ nhỏ [1]. Khi virus xâm nhập qua đường tiếp xúc tay hoặc hít phải các giọt bắn từ người nhiễm bệnh, niêm mạc mũi họng sẽ xảy ra phản ứng viêm cấp tính [2]. Người bệnh thường gặp phải một loạt triệu chứng điển hình như nghẹt mũi, chảy nước mũi, đau họng, ho, mệt mỏi toàn thân hoặc sốt nhẹ [1].
Các triệu chứng khó chịu của cảm lạnh thông thường thường kéo dài dưới 10 ngày trước khi tự thoái lui [2]. Mặc dù đây là bệnh lý tự giới hạn, tình trạng tắc nghẹt đường thở nếu không được chăm sóc hợp lý sẽ gây ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng sống và sinh hoạt [2]. Do đó, việc can thiệp bằng các biện pháp đơn giản, không xâm lấn nhằm giải tỏa áp lực khoang mũi luôn là ưu tiên hàng đầu của người bệnh [2].
Cơ chế tác động: Làm sạch cơ học đối đầu kích thích cảm giác
Phương pháp rửa mũi hoặc nhỏ mũi bằng dung dịch muối hoạt động theo cơ chế hỗ trợ cơ học trực tiếp lên bề mặt niêm mạc [3]. Dòng nước muối giúp làm loãng chất nhầy đặc quánh, hỗ trợ loại bỏ dịch tiết ứ đọng và bụi bẩn bám dính trong hốc mũi [3]. Quá trình này giúp giảm bớt tình trạng tắc nghẽn, từ đó phục hồi sự lưu thông của luồng khí và giúp đường thở thông thoáng hơn [3].
Ngược lại, các loại tinh dầu bay hơi như khuynh diệp, tràm hoặc bạc hà mang đến cơ chế tác động hoàn toàn khác biệt [4]. Tinh dầu dễ bay hơi thường được bào chế dưới dạng dầu xoa bôi ngoài da hoặc chế phẩm hít thở [4]. Khi hít vào, các phân tử mùi tác động lên các thụ thể cảm giác ở mũi để tạo cảm giác the mát, sảng khoái và giảm bớt cảm giác nghẹt [4]. Tinh dầu khuynh diệp cũng có thể được kết hợp trong dung dịch xịt rửa mũi chuyên dụng để hỗ trợ niêm mạc [2].
Bằng chứng khoa học về nước muối sinh lý và nước biển
Các thử nghiệm lâm sàng đã chỉ ra nhiều lợi ích cụ thể của dung dịch muối đối với tình trạng nghẹt mũi ở trẻ nhỏ [5]. Một nghiên cứu ngẫu nhiên, tiến cứu, mù đôi thực hiện năm 2016 trên 109 trẻ dưới 2 tuổi mắc cảm lạnh thông thường đã so sánh dung dịch muối sinh lý 0,9% và nước biển ưu trương 2,3% với nhóm đối chứng không nhỏ mũi [5]. Kết quả cho thấy cả hai nhóm dùng muối sinh lý và nước biển đều ghi nhận sự thuyên giảm rõ rệt về nghẹt mũi, mệt mỏi, chất lượng giấc ngủ và ăn uống so với nhóm chứng [5]. Độ tuổi trung bình của các bệnh nhi tham gia là 9,0 tháng, và hiệu quả giảm nghẹt giữa nước muối 0,9% và nước biển 2,3% không có sự khác biệt đáng kể [5].
Ở người trưởng thành, một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu đa trung tâm công bố năm 2021 cũng đánh giá hiệu quả của bình xịt mũi nước muối sinh lý nguồn gốc nước biển [6]. Nghiên cứu ghi nhận sự cải thiện đáng kể về điểm số triệu chứng nghẹt mũi, chảy nước mũi, chất lượng giấc ngủ cũng như sự ngon miệng ở người lớn mắc nhiễm trùng hô hấp trên cấp tính [6]. Tuy nhiên, nghiên cứu hồi cứu này cho thấy việc xịt nước muối không đem lại sự thuyên giảm đối với triệu chứng ho và mệt mỏi toàn thân [6]. Tác giả cũng chỉ ra hạn chế của nghiên cứu là thiết kế hồi cứu, không phân loại cụ thể từng thể nhiễm trùng và cần thêm nghiên cứu lớn để khẳng định việc dùng nước muối có gây tổn thương thoáng qua cho đường hô hấp hay không [6].
Tổng quan hệ thống của Cochrane năm 2010 đã phân tích dữ liệu từ 3 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 618 người tham gia [7]. Phân tích ghi nhận bằng chứng về lợi ích của việc rửa mũi bằng nước muối ở người lớn còn khá hạn chế, trong đó một nghiên cứu cho thấy thời gian lui triệu chứng chỉ rút ngắn trung bình 0,3 ngày trên tổng số 8 ngày và mức chênh lệch này không có ý nghĩa thống kê [7]. Dù vậy, rửa mũi bằng nước muối có liên quan đến việc giảm thời gian phải nghỉ làm việc do ốm ở một nghiên cứu [7]. Điểm hạn chế được chỉ ra là các thử nghiệm có quy mô nhỏ, nguy cơ sai lệch tương đối cao và có tới 40% trẻ nhỏ không dung nạp tốt với việc nhỏ giọt nước muối [7].
Hiệu quả của tinh dầu khuynh diệp và tràm dưới lăng kính nghiên cứu
Về phía các loại tinh dầu bay hơi, dữ liệu lâm sàng ủng hộ mạnh mẽ việc sử dụng ngoài da thay vì xông hơi nhiệt độ cao vào mũi [1]. Các hướng dẫn y khoa khẳng định rằng việc thoa thuốc mỡ chứa long não, bạc hà và tinh dầu khuynh diệp lên da là một trong số ít phương pháp điều trị triệu chứng an toàn và hiệu quả đã được xác lập ở trẻ em [1]. Tinh dầu khuynh diệp và bạc hà cũng được ứng dụng dưới dạng thuốc xoa bóp hoặc chế phẩm hít theo chỉ dẫn của nhà sản xuất [4].
Bên cạnh đó, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá dạng dung dịch xịt rửa mũi nước biển ưu trương kết hợp tinh dầu khuynh diệp, axit hyaluronic, muối đồng và mangan trong mô hình phòng thí nghiệm [2]. Nghiên cứu năm 2019 sử dụng mô hình biểu mô mũi người tái tạo 3D (MucilAir) nhằm kiểm tra độc tính tế bào và chức năng hàng rào bảo vệ [2]. Kết quả đo lường ghi nhận công thức kết hợp tinh dầu khuynh diệp không gây độc tế bào, giữ vững tính toàn vẹn của mô và mức tiết chất trung gian viêm IL-8 tương đương nhóm chứng [2]. Đồng thời, tốc độ thanh thải chất nhầy lông chuyển tăng gấp 2,5 lần và lượng giải phóng ATP giảm 87%, cho thấy khả năng phục hồi biểu mô và hỗ trợ chống sung huyết tốt [2]. Dẫu vậy, đây mới là kết quả từ mô hình mô in vitro và cần thêm dữ liệu lâm sàng trực tiếp trên người bệnh [2].
Cân nhắc lợi ích và hạn chế của từng phương pháp
Rửa mũi bằng nước muối sở hữu ưu thế vượt trội về việc giảm tải sự phụ thuộc vào các loại thuốc điều trị toàn thân [3]. Việc duy trì vệ sinh mũi bằng dung dịch đẳng trương hoặc ưu trương giúp loại bỏ dịch nhầy, cải thiện hô hấp và có thể làm giảm nhu cầu sử dụng thuốc kháng histamin, thuốc co mạch, kháng sinh hay corticoid ở trẻ em [3]. Ngoài ra, việc kết hợp hút mũi bằng thiết bị y tế với nước muối sinh lý đẳng trương còn giúp giảm đáng kể nguy cơ tiến triển thành viêm tai giữa cấp và viêm mũi xoang so với việc chỉ nhỏ nước muối đơn thuần [3].
Mặc dù vậy, phương pháp dùng nước muối cũng có những hạn chế nhất định cần lưu ý trong thực tế [7]. Cảm giác khó chịu nhẹ ở khoang mũi không phải là hiếm gặp khi thực hiện rửa mũi [7]. Đối với tinh dầu, việc hít các hợp chất dễ bay hơi có thể giúp đường thở cảm giác thông thoáng nhanh chóng, nhưng nếu lạm dụng hoặc dùng sai đường dùng có thể gây hại [4]. Người bệnh tuyệt đối không được nhầm lẫn giữa việc dùng thuốc mỡ bôi ngoài da chứa tinh dầu với việc tự ý pha tinh dầu nguyên chất để xịt sâu vào niêm mạc mũi họng [1].
Những hiểu lầm thường thấy khi bị nghẹt mũi
Một hiểu lầm rất phổ biến là quan niệm hễ nghẹt mũi hay cảm lạnh thì phải dùng ngay thuốc kháng sinh hoặc thuốc xịt co mạch mạnh [1]. Cảm lạnh là bệnh lý do virus gây ra và thường tự khỏi, do đó việc hiểu rõ bản chất bệnh sẽ giúp tránh lạm dụng kháng sinh cũng như hạn chế mua các loại thuốc không kê đơn kém hiệu quả [1]. Thuốc co mạch đường uống như ephedrine tác động lên hệ thần kinh giao cảm và tiềm ẩn nhiều chống chỉ định với các bệnh lý nền hoặc thuốc dùng kèm [4]. Dạng xịt co mạch tại chỗ cũng chỉ được dùng trong thời gian ngắn để tránh hiện tượng nghẹt mũi dội ngược nghiêm trọng hơn [4].
Một sai lầm khác là cho rằng các loại thuốc cảm hoặc thuốc kháng histamin không kê đơn đều an toàn cho mọi lứa tuổi [1]. Các bằng chứng khoa học cho thấy thuốc kháng histamin không kê đơn chỉ có tác dụng ngắn hạn và không mang lại hiệu quả ở trẻ em [8]. Các thuốc co mạch thông mũi không kê đơn vẫn chưa chứng minh được tính an toàn và hiệu quả ở trẻ nhỏ, đồng thời hiệu quả lâm sàng của chúng ở người lớn cũng rất nhỏ [8]. Các hướng dẫn điều trị nhấn mạnh thuốc cảm không kê đơn tuyệt đối không được dùng cho trẻ em dưới 4 tuổi [1]. Bên cạnh đó, việc xịt corticoid vào mũi cũng không được các bằng chứng hiện tại ủng hộ trong việc làm giảm triệu chứng của cảm lạnh thông thường [8].
Ai nên thận trọng khi xông tinh dầu và rửa mũi?
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 4 tuổi là đối tượng cần được bảo vệ đặc biệt nghiêm ngặt trước các sản phẩm trị cảm [1]. Đối với tinh dầu bay hơi, phụ huynh bắt buộc phải đọc kỹ hướng dẫn của nhà sản xuất trước khi áp dụng cho trẻ nhỏ để tránh nguy cơ co thắt đường thở [4]. Thuốc mỡ bôi chứa tinh dầu chỉ an toàn khi thoa ngoài da theo liều lượng phù hợp, không được bôi trực tiếp vào lỗ mũi non nớt của trẻ [1].
Khi thực hiện nhỏ hoặc rửa mũi cho trẻ sơ sinh, người chăm sóc cần thao tác nhẹ nhàng vì có tới 40% trẻ nhỏ không chịu hợp tác hoặc khó chịu với việc nhỏ nước muối [7]. Đối với người trưởng thành có bệnh mạn tính đi kèm hoặc đang phải dùng các thuốc điều trị khác, việc sử dụng thuốc co mạch thông mũi cần hết sức thận trọng và phải có chỉ định y khoa [4]. Nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như sốt cao kéo dài, đau tai hoặc khó thở tăng dần, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời [1].
Lời khuyên áp dụng đúng cách trong đời sống
Để làm giảm nghẹt mũi an toàn, nước muối sinh lý hoặc nước biển xịt rửa nên được xem là lựa chọn nền tảng hàng đầu [6]. Người lớn và trẻ em có thể sử dụng dung dịch muối đẳng trương hoặc ưu trương xịt rửa hốc mũi vài lần mỗi ngày khi có triệu chứng nghẹt để tống xuất đờm đặc [3]. Khi trẻ nhỏ bị nghẹt mũi nhiều do viêm mũi virus, kết hợp nhỏ nước muối đẳng trương với thiết bị hút mũi chuyên dụng đúng kỹ thuật sẽ nâng cao hiệu quả làm sạch và phòng ngừa viêm tai giữa [3].
Nếu muốn tận dụng sự dễ chịu từ tinh dầu, bạn nên sử dụng các loại dầu xoa chứa khuynh diệp hoặc bạc hà bôi lên vùng ngực, lưng hoặc theo dạng xông hít gián tiếp qua không khí [1]. Tuyệt đối không tự ý nhỏ tinh dầu tràm nguyên chất trực tiếp vào khoang mũi hoặc pha vào nước muối tự chế để rửa [2]. Bên cạnh các biện pháp làm thông mũi, việc duy trì rửa tay sạch sẽ bằng xà phòng là biện pháp phòng ngừa lây truyền virus cảm lạnh hiệu quả nhất đã được khẳng định [1].
Tóm lại, cả nước muối và tinh dầu đều có vị trí nhất định trong việc giảm nhẹ sự khó chịu do nghẹt mũi nếu dùng đúng cách. Nước muối sinh lý chiếm ưu thế về khả năng làm sạch dịch tiết và độ an toàn cơ học, trong khi tinh dầu đóng vai trò phụ trợ tạo cảm giác thông thoáng bên ngoài. Hiểu đúng cơ chế và tuân thủ khuyến cáo an toàn sẽ giúp bạn vượt qua giai đoạn nghẹt mũi một cách êm ái mà không gặp phải rủi ro đáng tiếc.
