Nhiều người tìm đến liệu pháp hương thơm nhằm giải tỏa áp lực tinh thần sau giờ làm việc căng thẳng. Trong đó, tinh dầu hoắc hương (quảng hoắc hương) thường được truyền tai như phương thuốc tự nhiên giúp an thần và xoa dịu thần kinh. Liệu hương thơm mộc mạc này có thực sự mang lại tác dụng sinh lý rõ rệt trên cơ thể người hay chỉ là cảm giác tâm lý nhất thời?
Các bằng chứng khoa học cho thấy việc hít tinh dầu hoắc hương tác động lên hệ thần kinh tự chủ thông qua việc giảm trương lực giao cảm và hỗ trợ hạ mức độ căng thẳng chủ quan [1], [2]. Tuy nhiên, các dữ liệu lâm sàng hiện nay chủ yếu đến từ các thử nghiệm quy mô nhỏ, chưa đủ để xem đây là phương pháp điều trị thay thế cho các rối loạn lo âu bệnh lý [1].
Mùi hương tác động đến hệ thần kinh như thế nào?
Khi chúng ta hít một mùi hương, các phân tử bay hơi tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc khứu giác, truyền tín hiệu nhanh chóng đến hệ viền của não bộ. Đây là khu vực chịu trách nhiệm kiểm soát cảm xúc, trí nhớ cũng như các phản ứng tự chủ của cơ thể.
Hệ thần kinh tự chủ gồm hai nhánh đối lập: giao cảm (kích hoạt phản ứng căng thẳng, tăng nhịp tim) và đối giao cảm (thúc đẩy trạng thái thư giãn, nghỉ ngơi). Một số mùi hương kích thích hệ giao cảm hoạt động mạnh hơn, trong khi những mùi khác lại ức chế nhánh này [3], [2].
Nghiên cứu tổng quan chỉ ra rằng tinh dầu hoa hồng và hoắc hương có khả năng làm giảm hoạt động giao cảm tương đối tới 40% so với chất dung môi không mùi [3], [2]. Sự sụt giảm trương lực giao cảm này phản ánh trạng thái cơ thể bắt đầu thả lỏng, giảm nhẹ đáp ứng căng thẳng sinh lý [2].
Thử nghiệm lâm sàng ở người: Kết quả thực tế ra sao?
Để kiểm chứng tác động thực tế của tinh dầu quảng hoắc hương (Pogostemon cablin Benth.), một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã được thực hiện tại một bệnh viện đại học ở Incheon từ tháng 5 đến tháng 8 năm 2018 [1]. Nghiên cứu tuyển chọn 50 nữ điều dưỡng khoa cấp cứu – đối tượng thường xuyên đối mặt với áp lực công việc rất cao [1].
Các điều dưỡng viên được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: nhóm can thiệp gồm 25 người hít tinh dầu hoắc hương nồng độ 5% pha trong dầu hạnh nhân ngọt; nhóm đối chứng gồm 25 người chỉ hít dầu hạnh nhân ngọt nguyên chất [1]. Quy trình can thiệp diễn ra hai lần vào lúc 22h (kết thúc ca làm việc buổi chiều), cách nhau 24 giờ [1].
Kết quả cho thấy nhóm hít tinh dầu hoắc hương có mức độ căng thẳng giảm rõ rệt so với nhóm đối chứng (điểm số 0,06 +- 0,48 so với 1,19 +- 1,19, p < 0,001) [1]. Sự hài lòng với lòng trắc ẩn trong công việc ở nhóm này cũng tăng lên đáng kể (0,56 +- 2,50 so với -2,84 +- 2,43, p < 0,001) [1]. Đồng thời, tình trạng kiệt quệ lòng trắc ẩn giảm từ 26,72 +- 4,98 xuống 25,88 +- 4,63 so với thời điểm ban đầu (p = 0,016) [1].
Tuy nhiên, thử nghiệm này ghi nhận tinh dầu hoắc hương không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê đối với huyết áp, nhịp tim hay mức độ kiệt sức nghề nghiệp (burnout) [1].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu sinh lý thần kinh năm 2002 đo lường biến thiên huyết áp ở người trưởng thành khỏe mạnh cho thấy hít tinh dầu hoắc hương làm giảm 40% hoạt tính giao cảm tương đối (p < 0,01) [2]. Điều này khẳng định mùi hương hoắc hương có thể điều chỉnh phản ứng tự chủ ở người bình thường [2].
Bằng chứng từ các hoạt chất chiết xuất trên động vật
Tác dụng an thần của tinh dầu họ hoắc hương còn được củng cố qua các mô hình tiền lâm sàng. Nghiên cứu năm 2011 trên chuột nhắt trắng đã đánh giá tác động của tinh dầu lá hoắc hương núi (Microtoena patchoulii) khi hít qua đường hô hấp [4].
Kết quả cho thấy việc hít tinh dầu này làm giảm đáng kể hoạt động vận động tự phát của chuột [4]. Phân tích thành phần cho thấy bốn chất chính gồm: 1-octen-3-ol, terpinolene, patchouli alcohol và methyl salicylate [4]. Khi cho chuột hít riêng lẻ từng chất 1-octen-3-ol, terpinolene hoặc patchouli alcohol, hoạt động vận động đều giảm rõ rệt [4].
Đáng chú ý, terpinolene và 1-octen-3-ol đã kéo giảm mức độ kích thích vận động do caffeine gây ra trở lại mức bình thường [4]. Thêm vào đó, terpinolene làm kéo dài thời gian ngủ do thuốc ngủ pentobarbital gây ra, chứng minh chất này có khả năng ức chế mạnh hệ thần kinh trung ương [4].
Tuy vậy, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng phân đoạn tinh dầu chứa đồng thời cả patchouli alcohol và methyl salicylate lại không thể hiện tác dụng an thần [4]. Các nhà nghiên cứu nhận định methyl salicylate có thể triệt tiêu hiệu quả an thần của patchouli alcohol, cho thấy tỷ lệ nồng độ giữa các phân tử bay hơi đóng vai trò rất quan trọng [4].
Ngoài ra, nghiên cứu năm 2020 trên chuột cống trắng Sprague Dawley bị béo phì ghi nhận việc hít tinh dầu quảng hoắc hương (Pogostemon cablin) giúp giảm lượng thức ăn tiêu thụ, hạ leptin, cải thiện chỉ số mỡ máu và ghi nhận mức huyết áp tâm thu tương đối thấp hơn [5].
Điểm mạnh và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Các dữ liệu thực nghiệm đã bước đầu xác nhận tinh dầu hoắc hương có ảnh hưởng đến hệ thần kinh tự chủ và hỗ trợ làm dịu cảm giác căng thẳng [1], [2]. Dù vậy, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các nghiên cứu này.
Thứ nhất, cỡ mẫu thử nghiệm lâm sàng trên người còn rất nhỏ, chỉ dừng lại ở vài chục người (chẳng hạn 50 điều dưỡng viên cấp cứu) [1]. Thời gian can thiệp rất ngắn (chỉ 2 lần hít trong 24 giờ) nên chưa thể đánh giá hiệu quả lâu dài hoặc tác động lên chứng rối loạn lo âu mạn tính [1].
Thứ hai, nhiều kết luận về cơ chế ức chế thần kinh trung ương hay kiểm soát vận động mới chỉ thực hiện trên loài gặm nhấm (chuột nhắt, chuột cống) hoặc sử dụng các loài thực vật liên quan như Microtoena patchoulii [4], [5]. Do đó, không thể đánh đồng hoàn toàn các kết quả từ phòng thí nghiệm động vật sang đáp ứng tâm lý phức tạp của con người.
Thứ ba, sự phối hợp giữa các hợp chất bay hơi có thể tương tác lẫn nhau, thậm chí làm mất đi hoạt tính an thần vốn có của tinh dầu nguyên bản [4].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng tinh dầu xông
Một hiểu lầm phổ biến là xem tinh dầu hoắc hương như một loại thuốc điều trị dứt điểm chứng trầm cảm hay lo âu. Dù hương thơm giúp thư giãn tâm trí, nghiên cứu trên điều dưỡng cấp cứu khẳng định việc hít tinh dầu không làm thay đổi các chỉ số như nhịp tim, huyết áp hay hội chứng kiệt sức nghề nghiệp [1]. Nó không thay thế được các can thiệp y khoa chuyên sâu.
Nhiều người cũng tin rằng hít càng nhiều hoặc xông tinh dầu càng đậm đặc thì hiệu quả an thần càng cao. Thực tế, tỷ lệ nồng độ các chất trong hơi tinh dầu quyết định phản ứng của hệ thần kinh [4]. Xông quá mức có thể gây kích ứng đường hô hấp hoặc gây khó chịu.
Cuối cùng, không phải loại tinh dầu nào cũng mang lại hiệu ứng lắng dịu. Trong khi hoắc hương hay hoa hồng làm giảm hoạt tính giao cảm 40%, các loại tinh dầu từ tiêu, ngải giấm, thì là hay bưởi lại làm tăng hoạt tính này từ 1,5 đến 2,5 lần, dễ gây kích thích thần kinh [2].
Ai nên thận trọng khi xông tinh dầu hoắc hương?
Hiện nay chưa có nghiên cứu đánh giá độ an toàn của việc xông tinh dầu quảng hoắc hương trên phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú. Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng hiện có chỉ thực hiện trên nhóm điều dưỡng viên không mang thai và người trưởng thành khỏe mạnh [1], [2]. Phụ nữ mang thai không nên tùy tiện sử dụng khi chưa có chỉ định y tế.
Người có tiền sử hen suyễn, viêm phế quản co thắt hoặc dị ứng đường thở cần thận trọng. Các hợp chất hữu cơ bay hơi đậm đặc có thể kích thích niêm mạc phế quản.
Những người đang dùng thuốc an thần, thuốc ngủ nhóm barbiturate hoặc các thuốc điều hòa thần kinh khác nên tham khảo ý kiến bác sĩ, bởi nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy một số hoạt chất trong hoắc hương có thể tương tác làm kéo dài tác dụng gây ngủ [4].
Gợi ý áp dụng xông tinh dầu an toàn trong đời sống
Để sử dụng tinh dầu hoắc hương hỗ trợ giải tỏa căng thẳng sau một ngày làm việc mệt mỏi, bạn có thể áp dụng theo các bước sau:
Về liều lượng và nồng độ, nghiên cứu lâm sàng sử dụng tinh dầu hoắc hương pha loãng ở nồng độ 5% trong dầu nền để hít thở [1]. Trong không gian gia đình, bạn chỉ nên nhỏ một lượng vừa phải (vài giọt) vào máy khuếch tán hoặc đèn xông hơi nước. Không nên xông quá đậm đặc trong phòng kín.
Về thời điểm, có thể sử dụng vào buổi tối hoặc sau khi hoàn thành các ca làm việc căng thẳng, tương tự như khung giờ can thiệp ở các nhân viên y tế [1]. Hãy đặt máy khuếch tán ở nơi thông thoáng khí, tránh xông liên tục trong nhiều giờ liền. Nếu cảm thấy nhức đầu hoặc khó thở, cần tắt máy và mở cửa phòng ngay lập tức.
Tinh dầu hoắc hương mang lại tiềm năng sinh lý rõ rệt trong việc ức chế trương lực giao cảm và hỗ trợ giảm bớt cảm giác căng thẳng tức thì [1], [2]. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp hỗ trợ thư giãn bổ trợ, không thể thay thế cho lối sống lành mạnh hay phác đồ điều trị y khoa. Khi gặp các vấn đề lo âu kéo dài, người bệnh luôn cần tìm kiếm sự tư vấn từ các bác sĩ chuyên khoa.
