Cà chua là thực phẩm quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày nhờ vị thanh mát và giá trị dinh dưỡng cao. Tuy nhiên, nhiều người gặp phải cảm giác nóng rát ngực hoặc khó chịu vùng thượng vị sau khi ăn các món chế biến từ loại quả này. Liệu một loại rau củ lành tính như cà chua có thực sự phù hợp với tất cả mọi người?

Câu trả lời là không. Với những người mắc chứng trào ngược dạ dày thực quản, việc dung nạp cà chua và các chế phẩm từ cà chua có thể khiến các đợt bùng phát triệu chứng xuất hiện dày đặc hơn. Việc nắm rõ phản ứng của cơ thể và điều chỉnh khẩu phần là điều rất quan trọng để bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa.

Cơ chế tác động của cà chua đối với dạ dày

Cà chua chứa nhiều loại axit hữu cơ tự nhiên, tiêu biểu là axit malic và axit citric [1]. Khi đi vào hệ tiêu hóa, các axit này có thể kích thích trực tiếp niêm mạc thực quản vốn đang bị tổn thương hoặc nhạy cảm [1].

Bên cạnh đó, các triệu chứng trào ngược dạ dày thực quản thường xuất hiện sau ăn khi áp lực cơ thắt thực quản dưới bị suy giảm và các đợt giãn thoáng qua của cơ vòng thực quản dưới xuất hiện do sự căng phồng dạ dày [1]. Việc sử dụng các món ăn chứa cà chua nướng hoặc sốt cà chua có thể làm gia tăng cảm giác ợ nóng, ợ chua và khó chịu ở vùng ngực [1, 7].

Bằng chứng khoa học về mối liên hệ giữa cà chua và trào ngược

Nhiều nghiên cứu y khoa đã phân tích mối liên quan giữa việc tiêu thụ cà chua và sự khởi phát các triệu chứng trào ngược. Bệnh trào ngược dạ dày thực quản là tình trạng mạn tính ảnh hưởng đến khoảng 10% đến 26% dân số nói chung, thường biểu hiện bằng các triệu chứng như ợ nóng, ợ chua hoặc tăng tiết nước bọt ít nhất một lần mỗi tuần [2]. Trên toàn cầu, tỷ lệ mắc bệnh được chẩn đoán rơi vào khoảng 13% đến 19%, và khoảng 25% dân số phương Tây chịu ảnh hưởng bởi chứng ợ nóng hoặc trào ngược axit [3]. Tỷ lệ này có thể lên tới 35,5% ở nhóm người trưởng thành có triệu chứng khó chịu đường tiêu hóa [4].

Một nghiên cứu quan sát tiến hành năm 2014 tại Trung tâm Y tế Kilimanjaro Christian ở Tanzania trên 92 bệnh nhân trào ngược dạ dày thực quản được chỉ định nội soi từ tháng 3 đến tháng 11 năm 2008 cho thấy độ tuổi trung bình là 47,32 tuổi [2]. Kết quả ghi nhận hơn một nửa số bệnh nhân (56%) xác định được các loại thực phẩm kích hoạt triệu chứng [2]. Trong đó, món cà chua nướng là yếu tố khởi phát ở 9% bệnh nhân, đứng cạnh các yếu tố khác như đậu luộc (19%), đồ ăn cay (11%) và đồ chua, lên men (10%) [2]. Đa số bệnh nhân (85%) có hình ảnh nội soi cơ thắt thực quản dưới lỏng lẻo [2].

Một nghiên cứu cắt ngang dựa trên cộng đồng năm 2014 tại Bắc California (Mỹ) so sánh 317 bệnh nhân trào ngược với 182 người khỏe mạnh không có triệu chứng cho thấy nhóm bệnh nhân, kể cả người có triệu chứng từ trung bình đến nặng, vẫn tiêu thụ các sản phẩm từ cà chua và khẩu phần ăn lớn với mức độ tương đương nhóm chứng [3]. Nghiên cứu phản ánh thực tế rằng người bệnh thường không kiêng khem các thực phẩm có nguy cơ gây bùng phát như cà chua, dẫn đến khó kiểm soát bệnh tốt hơn [3].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2014 so sánh chế độ ăn cũng chỉ ra rằng nhóm bệnh nhân trào ngược có tần suất ăn cà chua và các sản phẩm từ cà chua cao hơn đáng kể so với nhóm chứng không mắc bệnh (p < 0.001) [5]. Ngoài ra, một nghiên cứu cắt ngang năm 2022 trên 98 cựu chiến binh thừa cân hoặc béo phì tại Mỹ, được theo dõi bằng đo áp lực thực quản và đo pH 24 giờ, kết luận rằng các món ăn từ cà chua cùng với đồ uống có đường và tỷ lệ chất béo bão hòa đóng góp đáng kể vào sự biến thiên của tổng thời gian tiếp xúc với axit ở thực quản [6]. Khảo sát tại Ý được trích dẫn trong y văn năm 2022 cũng ghi nhận 85% người tham gia xác định các thực phẩm cụ thể kích hoạt trào ngược, trong đó cà chua nằm trong nhóm thực phẩm hàng đầu cùng đồ cay, chiên rán và sô-cô-la [1].

Nhìn nhận đúng về bằng chứng nghiên cứu

Các kết quả nghiên cứu hiện tại chỉ ra rõ ràng vai trò kích hoạt triệu chứng của cà chua ở bệnh nhân có cơ địa nhạy cảm hoặc đã có tổn thương cơ học tại vùng nối thực quản - dạ dày [1, 7]. Cà chua và các chế phẩm từ cà chua nằm trong danh mục thực phẩm gây kích hoạt triệu chứng thường gặp, tương tự đồ béo, chiên rán, cam quýt hoặc đồ uống có gas [4].

Tuy nhiên, các dữ liệu này không đồng nghĩa rằng cà chua là nguyên nhân trực tiếp gây ra bệnh trào ngược ở người khỏe mạnh. Các yếu tố thúc đẩy bệnh còn phụ thuộc vào hành vi lối sống như ăn quá no, ăn sát giờ đi ngủ, hút thuốc lá, béo phì hoặc sự lỏng lẻo cơ học của cơ thắt thực quản dưới [1, 6, 7].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cà chua

Nhiều người cho rằng cà chua đã nấu chín kỹ hoặc chế biến thành sốt sẽ hết tính axit và không gây hại dạ dày. Thực tế, cà chua nướng hay sốt cà chua cô đặc vẫn giữ lại lượng axit hữu cơ đáng kể và được chứng minh là tác nhân gây khó chịu cho thực quản [1, 3].

Một sai lầm khác là người bị ợ nóng chỉ cần uống thuốc giảm tiết axit mà không cần điều chỉnh ăn uống. Nghiên cứu thực tế cho thấy nhiều bệnh nhân dù dùng thuốc vẫn tiếp tục dung nạp thực phẩm kích thích như cà chua, khiến tình trạng ợ nóng, ợ chua kéo dài dai dẳng [3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người đã được chẩn đoán mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản, viêm thực quản trào ngược hoặc thường xuyên gặp triệu chứng ợ chua, nóng rát họng cần chú ý lắng nghe phản ứng của cơ thể khi ăn cà chua [1, 8].

Những người có kết quả nội soi cơ thắt thực quản dưới bị giãn lỏng hoặc đang trong đợt viêm loét cấp tính nên tạm thời hạn chế các món chứa cà chua nguyên quả, nước ép hay sốt đặc [1, 7]. Nếu xuất hiện dấu hiệu ợ nóng dữ dội, người bệnh nên chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để có phác đồ điều trị và tư vấn dinh dưỡng thích hợp.

Cách áp dụng thực tế và điều chỉnh khẩu phần

Người có tiền sử trào ngược không nhất thiết phải loại bỏ hoàn toàn cà chua nếu triệu chứng chưa quá nghiêm trọng, nhưng cần thay đổi cách ăn uống:

  • Không ăn các món đậm đặc sốt cà chua, cà chua nướng vào bữa tối muộn hoặc sát giờ đi ngủ [1, 7].
  • Hạn chế kết hợp cà chua với các món nhiều dầu mỡ, đồ chiên rán hoặc gia vị cay nóng vì sự kết hợp này làm giảm áp lực cơ thắt thực quản và tăng trào ngược [1].
  • Nên dùng cà chua tươi với lượng nhỏ trong các món xào nhẹ hoặc súp loãng, theo dõi nhật ký ăn uống để nhận biết mức độ dung nạp cá nhân [4].
  • Chia nhỏ bữa ăn trong ngày, tránh ăn dồn một bữa quá no vì dạ dày căng quá mức dễ kích hoạt các đợt mở van thực quản [5, 7].

Cà chua vẫn là một thực phẩm bổ dưỡng khi sử dụng đúng đối tượng và đúng thời điểm. Người có hệ tiêu hóa khỏe mạnh có thể yên tâm sử dụng, trong khi người có cơ địa trào ngược cần theo dõi triệu chứng sát sao và tham khảo lời khuyên chuyên môn từ nhân viên y tế để cân bằng dinh dưỡng hợp lý.