Trà hoa cúc quen thuộc trong gian bếp gia đình Việt, thường được dùng vào buổi tối để thư giãn. Tuy nhiên, một số người sau khi uống hoặc chỉ mới pha trà đã thấy ngứa ngáy, nổi mề đay hoặc hắt hơi liên tục mà không rõ lý do.
Câu trả lời trực tiếp cho hiện tượng này nằm ở cơ địa dị ứng với thực vật họ Cúc (Asteraceae hay Compositae) [1]. Người từng nhạy cảm với phấn hoa, lá hoặc tinh chất của bất kỳ loài cây nào trong họ Cúc đều có nguy cơ gặp phản ứng dị ứng chéo khi uống trà hoặc tiếp xúc với hoa cúc [2]. Ngoài ra, người trồng hoa, bán hoa tiếp xúc thường xuyên với cây cúc cũng thuộc nhóm rủi ro cao [3].
Thủ phạm gây ngứa ẩn trong cánh hoa cúc
Họ Cúc (Asteraceae) là một trong những họ thực vật làm thuốc được sử dụng rộng rãi nhất nhờ sự phong phú của các hợp chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học [2]. Cây hoa cúc (Chrysanthemum sp.) có nguồn gốc từ châu Á và đông bắc châu Âu [1]. Các chất gây dị ứng trong hoa cúc nằm ở hoa, lá và cả những sợi lông nhỏ (trichomes) phủ trên mọi bộ phận của cây [1]. Các sợi lông nhỏ này dễ phát tán vào không khí, tiếp xúc với niêm mạc mũi và mắt [1].
Thủ phạm chính gây kích ứng da và viêm nhiễm trong họ Cúc là nhóm hợp chất sesquiterpene lactones (SLs) [2]. Hợp chất SLs không chỉ gây phản ứng tại chỗ trên da mà còn có khả năng kích hoạt phản ứng toàn thân, tạo ra rủi ro cho những người đã có cơ địa mẫn cảm khi ăn hoặc uống vào cơ thể [2]. Bên cạnh đó, phấn hoa họ Cúc chứa các chất gây dị ứng chung (panallergens), phổ biến ở cỏ phấn hương (Ambrosia artemisiifolia) và chi Ngải (Artemisia spp.) [2]. Các chất này hiện diện ở nhiều loài trong cùng họ, dẫn đến hiện tượng phản ứng chéo, gây ra hội chứng dị ứng phấn hoa - thực phẩm hoặc phấn hoa - dược liệu [2].
Cơ chế phản ứng chéo giữa các loài họ Cúc
Phản ứng dị ứng từ thực vật họ Cúc có thể xuất hiện dưới dạng quá mẫn tức thì hoặc quá mẫn muộn [2]. Khi tiếp xúc trực tiếp với các bộ phận của cây hoa cúc, triệu chứng trải dài từ nổi mề đay, viêm mũi kết mạc dị ứng cho đến hen suyễn [1]. Với viêm da tiếp xúc, biểu hiện thường bắt đầu ở các đầu ngón tay, lan lên mặt, cẳng tay và có thể xảy ra chỉ vài phút sau khi chạm vào cây [1].
Điểm đáng lưu ý là tính chất phản ứng chéo. Khi hệ miễn dịch đã nhận diện hợp chất SLs ở một loài họ Cúc, nó dễ phản ứng nhầm với SLs có cấu trúc tương tự ở loài họ Cúc khác [3]. Một nghiên cứu công bố năm 1978 xác định chỉ những hợp chất sesquiterpene lactones có chứa nhóm alpha-methylene gamma-lactone mới tạo ra phản ứng thử nghiệm dương tính ở động vật đã mẫn cảm [4]. Các triệu chứng dị ứng chéo sau khi tiếp xúc với nhiều thành viên họ Cúc như cúc La Mã (Matricaria) hay cây hoàng anh (Solidago) đã được ghi nhận [1].
Các nghiên cứu khoa học nói gì?
Ghi nhận đầu tiên về tình trạng kích ứng da nghiêm trọng sau khi tiếp xúc với cây hoa cúc có từ năm 1887 [1]. Tại Tây Âu, các loài hoa cúc được xem là tác nhân gây mẫn cảm nguyên phát và là nguyên nhân chính gây viêm da tiếp xúc nghề nghiệp với tỷ lệ 60% [1]. Một khảo sát công bố năm 1988 tại chợ hoa lớn nhất nước Đức trên tổng số 675 người trồng và bán cây cảnh đã thu thập 150 bảng câu hỏi và làm xét nghiệm áp da trên 56 người [3]. Kết quả cho thấy một nửa số người được kiểm tra bị viêm da tiếp xúc dị ứng, trong đó hoa cúc là loài gây mẫn cảm hàng đầu, vượt qua hoa tulip và hoa thủy tiên [3]. Các phản ứng với loài họ Cúc khác như kim sa (arnica), cúc mắt bò (marguerite), hướng dương, cúc ngải (tansy) và cỏ thi (yarrow) chủ yếu là phản ứng chéo do thành phần SLs [3].
Để tìm hiểu chính xác chất gây dị ứng trong hoa cúc (Chrysanthemum indicum / Chrysanthemum x-morifolium), một nghiên cứu thực nghiệm năm 1975 đã kiểm tra trên 5 bệnh nhân bị viêm da tiếp xúc do hoa cúc và trên chuột lang chủng trắng Pirlbright đã gây mẫn cảm [5]. Kết quả loại trừ dầu thông (turpentine oil) và pyrethrins (hoạt chất diệt côn trùng từ một số loài cúc) vì không tạo phản ứng áp da [5]. Dù hai chất parthenolide và alantolactone từ loài họ Cúc khác gây phản ứng dương tính trên chuột lang (parthenolide mạnh hơn alantolactone), phương pháp sắc ký lớp mỏng lại không tìm thấy hai chất này hay pyrethrosin trong dịch chiết hoa cúc của người bán hoa [5]. Thay vào đó, nhóm nghiên cứu phát hiện 5 hợp chất terpenic khác gây phản ứng áp da dương tính mạnh trên cả bệnh nhân lẫn chuột lang [5].
Tiếp nối kết quả trên, nghiên cứu phần tiếp theo vào năm 1976 trên chuột lang với dịch chiết thô của hoa cúc khô (Chrysanthemum indicum L.) đã tách được 12 phân đoạn, trong đó 4 phân đoạn gây phản ứng mạnh trên da [6]. Một chất được xác định là sesquiterpene lactone thuộc nhóm guaianolide, trùng khớp với chất Arteglasin-A có trong cây ngải Artemisia douglasiana Bess [6].
Về mức độ phản ứng chéo giữa các loài, nghiên cứu năm 1994 tại Ấn Độ đã thử nghiệm áp da với dịch chiết nước chuẩn hóa của 4 loài họ Cúc: cỏ lào (Parthenium hysterophorus), ké đầu ngựa (Xanthium strumarium), hướng dương (Helianthus annuus) và cúc tần ô (Chrysanthemum coronarium) [7]. Đối tượng gồm 63 bệnh nhân viêm da tiếp xúc qua không khí và 51 người đối chứng bị viêm da do tác nhân không phải thực vật [7]. Kết quả ghi nhận phản ứng dương tính ở 62 bệnh nhân và 13 người đối chứng với Parthenium; 47 bệnh nhân và 9 người đối chứng với Xanthium; 7 bệnh nhân và 2 người đối chứng với hướng dương; 13 trên 57 bệnh nhân và 1 trên 28 người đối chứng được thử với cúc tần ô [7]. Có 2 bệnh nhân dị ứng với cả 4 loài, 14 bệnh nhân dị ứng 3 loài, 32 bệnh nhân dị ứng 2 loài và 15 người chỉ dị ứng với Parthenium [7]. Toàn bộ 13 bệnh nhân dị ứng với cúc tần ô đều dương tính với ít nhất một loài cây khác trong nhóm thử nghiệm [7].
Các báo cáo ca bệnh cũng củng cố bằng chứng về phản ứng chéo. Năm 1985, 2 người bán hoa bị viêm da tiếp xúc với hoa cúc đều có phản ứng áp da dương tính với cây Liatris spicata (một loài họ Cúc có nguồn gốc từ Mỹ chứa khoảng 30 loài trong chi Liatris) [8]. Một nghiên cứu khác năm 1978 trên 3 bệnh nhân tiếp xúc thường xuyên với cây Arnica longifolia và Arnica montana khi trồng trọt, thu hoạch đầu hoa và điều chế cồn thuốc cho thấy cả 3 đều dương tính với hai chất carabron và helenalin, dù bệnh nhân thứ hai chưa từng có biểu hiện dị ứng da rõ rệt trước đó [4]. Khi gây mẫn cảm bằng carabron trên 5 con chuột lang, thử nghiệm cũng ghi nhận phản ứng chéo với dịch chiết thô của hoa cúc (Chrysanthemum indicum L.) [4].
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng ngứa ngáy khi dùng hoa cúc bắt nguồn từ thuốc trừ sâu tồn dư hoặc hoạt chất diệt côn trùng tự nhiên của hoa. Thực nghiệm năm 1975 đã chứng minh hoạt chất diệt côn trùng pyrethrins chiết xuất từ một số loài cúc không đóng vai trò gì trong dị ứng hoa cúc [5]. Nguyên nhân thực sự đến từ các hợp chất SLs tự nhiên của cây [2].
Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng chưa từng nổi mẩn đỏ khi chạm vào cây thì hoàn toàn không bị dị ứng. Báo cáo năm 1978 cho thấy một người làm việc với cây họ Cúc dù chưa từng có biểu hiện da nhìn thấy được nhưng khi xét nghiệm áp da với hoạt chất carabron và helenalin vẫn cho kết quả dương tính [4].
Tuy vậy, bằng chứng khoa học hiện tại vẫn có những giới hạn nhất định. Tổng quan nghiên cứu năm 2025 (tổng hợp dữ liệu từ PubMed Central, Cochrane Central, Google Scholar đến tháng 1/2024, chỉ xét các bài báo tiếng Anh) chỉ ra rằng dù hiện tượng phản ứng chéo giữa các hợp chất SLs đã được báo cáo nhiều, giới khoa học vẫn cần thêm nghiên cứu để làm rõ cơ chế nền tảng và hệ quả lâm sàng [2]. Nhiều chất gây dị ứng trong hoa cúc vẫn thuộc nhóm chưa được định danh đầy đủ ngoài Arteglasin-A [6]. Ngoài ra, nồng độ quá mẫn tiếp xúc (TCH) giữa các loài cây họ Cúc trên từng bệnh nhân biến thiên rất lớn và không có sự song hành cố định [7].
Ai nên thận trọng khi dùng trà và sản phẩm từ hoa cúc?
Nhóm đầu tiên cần cẩn trọng là người có tiền sử dị ứng phấn hoa, đặc biệt là phấn hoa cỏ phấn hương (Ambrosia artemisiifolia) và các loài ngải (Artemisia spp.) [2]. Do hiện tượng dị ứng chéo phấn hoa - dược liệu, việc uống trà hoa cúc có thể kích hoạt phản ứng toàn thân ở người đã mẫn cảm [2].
Nhóm thứ hai là người làm nghề trồng hoa, bán hoa, làm vườn hoặc bào chế thảo dược có tiếp xúc thường xuyên với thực vật họ Cúc [3][4]. Sự tiếp xúc lặp đi lặp lại với cường độ cao làm tăng nguy cơ phát triển dị ứng với cả các dược liệu mới thuộc cùng họ Cúc [4].
Nhóm thứ ba là người từng bị viêm da, ngứa mặt hoặc tay khi tiếp xúc với các cây cùng họ Cúc như hoa thược dược (Dahlia sp.), bồ công anh (T. officinale L.), hướng dương, cúc La Mã, kim sa, ké đầu ngựa hoặc cỏ thi [1][7][3]. Với hoa thược dược, triệu chứng dị ứng cũng thường xuất hiện ở mặt và bàn tay thông qua tiếp xúc trực tiếp hoặc qua không khí [1].
Cách áp dụng thực tế an toàn trong đời sống
Khi muốn đưa trà hoa cúc vào chế độ sinh hoạt, người có cơ địa nhạy cảm nên chú ý cả khâu bảo quản, pha chế lẫn thưởng thức. Hoa cúc khô có chứa các phân đoạn chất gây dị ứng thuộc nhóm SLs và có những sợi lông nhỏ dễ bay vào không khí [1][6]. Do đó, khi mở túi trà hoa cúc khô, tránh đưa sát lên mũi hít mạnh để hạn chế các sợi lông thực vật tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc mũi và mắt [1].
Nếu lần đầu uống trà hoa cúc hoặc dùng sản phẩm thảo dược họ Cúc, hãy bắt đầu với một lượng nhỏ và theo dõi phản ứng của cơ thể. Vì triệu chứng tiếp xúc có thể xuất hiện chỉ vài phút sau khi chạm vào hoặc biểu hiện muộn hơn [1][2], việc thử từng chút một giúp nhận diện sớm các dấu hiệu bất thường. Khi cầm nắm hoa cúc tươi hoặc khô để pha trà, nên rửa sạch tay ngay sau đó để tránh vô tình đưa chất gây dị ứng từ đầu ngón tay lên vùng mặt và mắt [1].
Người đang có bệnh nền dị ứng như hen suyễn, viêm mũi kết mạc dị ứng hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng trà hoa cúc hay các chế phẩm từ họ Cúc hàng ngày [1]. Các sản phẩm thảo dược hỗ trợ thư giãn không có tác dụng chữa khỏi bệnh lý và không thay thế phác đồ của bác sĩ.
Trà hoa cúc là thức uống dân dã, dễ chịu với đa số người dùng khỏe mạnh. Tuy nhiên, việc lắng nghe cơ thể và nhận biết sớm nguy cơ phản ứng chéo ở người nhạy cảm phấn hoa họ Cúc sẽ giúp bạn thưởng thức tách trà an toàn, tránh những cơn ngứa ngáy hay kích ứng đáng tiếc [2].