Trái cây bổ dưỡng nhưng có thể không dành cho mọi người
Mâm xôi đen vốn được ưa chuộng nhờ màu sắc hấp dẫn, vị chua ngọt thanh mát và hàm lượng chất chống oxy hóa cao. Nhiều người xem loại quả mọng này như một món ăn vặt lành mạnh, thường xuyên thêm vào sữa chua, yến mạch hoặc dùng dưới dạng nước ép hàng ngày.
Dù tốt cho sức khỏe tổng thể, mâm xôi đen cũng như nhiều loại thực vật khác lại chứa một lượng hợp chất tự nhiên cần được kiểm soát. Nếu dùng quá nhiều hoặc sử dụng không đúng cách, một số nhóm người có thể đối mặt với những tác động tiêu cực, đặc biệt là nguy cơ kết tinh sỏi đường tiết niệu [1], [2].
Câu trả lời ngắn gọn: những người có tiền sử sỏi thận oxalat canxi, người có chế độ ăn quá nghèo canxi và nhóm người có cơ địa tăng hấp thu oxalat đường ruột nên thận trọng, không nên ăn mâm xôi đen với số lượng lớn [1], [3]. Việc hiểu đúng về cơ chế chuyển hóa giúp chúng ta tận dụng tối đa lợi ích mà không làm tổn hại đến thận.
Cơ chế hình thành sỏi thận từ hợp chất oxalat trong thực vật
Sỏi thận là bệnh lý đường tiết niệu phổ biến, ảnh hưởng tới khoảng 12% dân số toàn cầu [2]. Trong số các dạng sỏi thường gặp, sỏi canxi oxalat chiếm tỷ lệ áp đảo [1], [2], [4]. Cơ chế chính dẫn đến tình trạng này là sự gia tăng nồng độ oxalat trong nước tiểu, gây ra hiện tượng quá bão hòa và kết tinh tinh thể [1], [2].
Về mặt sinh lý học, lượng oxalat đào thải qua đường tiểu có nguồn gốc từ hai nguồn: khoảng một nửa do cơ thể tự tổng hợp qua quá trình chuyển hóa tại gan, và nửa còn lại bắt nguồn trực tiếp từ thực phẩm chúng ta ăn hàng ngày [1], [3]. Tăng oxalat niệu là yếu tố rủi ro hàng đầu thúc đẩy sự tái phát của sỏi thận canxi oxalat [2], [4].
Khi vào đường tiêu hóa, oxalat tự do sẽ được hấp thu qua niêm mạc ruột vào máu rồi đào thải qua thận [1], [3]. Quá trình hấp thu này chịu ảnh hưởng lớn từ sự hiện diện của khoáng chất canxi trong bữa ăn [1]. Nếu trong ruột không có đủ canxi để liên kết tạo thành dạng không hòa tan bị thải loại theo phân, một lượng lớn oxalat tự do sẽ ngấm vào tuần hoàn máu và dồn áp lực lên thận [5], [1].
Các bằng chứng khoa học về tiêu thụ oxalat và sỏi thận
Mối liên hệ giữa oxalat từ chế độ ăn và bệnh lý sỏi thận đã được theo dõi kỹ lưỡng trong nhiều công trình dịch tễ học quy mô lớn trên thế giới.
Trong một báo cáo tổng quan dịch tễ học phân tích dữ liệu gộp từ ba đoàn hệ lớn bao gồm Nghiên cứu Sức khỏe Y tá I (NHS I), Nghiên cứu Sức khỏe Y tá II (NHS II) và Nghiên cứu Theo dõi Chuyên gia Y tế (HPFS), các nhà khoa học đã nhận thấy việc tiêu thụ lượng lớn oxalat làm tăng khoảng 21% đến 22% nguy cơ mắc sỏi thận ở nam giới và phụ nữ lớn tuổi [1]. Nhóm có mức nạp oxalat cao nhất có mức tiêu thụ trung bình từ 287 đến 328 mg/ngày [1]. Đáng chú ý, nam giới có chế độ ăn ít canxi ghi nhận nguy cơ tương đối cao nhất là 1,46 [1].
Nghiên cứu theo dõi tiến cứu công bố năm 2007 trên 45.985 nam giới (HPFS), 92.872 phụ nữ lớn tuổi (NHS I) và 101.824 phụ nữ trẻ (NHS II) với tổng thời gian theo dõi cộng dồn 44 năm đã ghi nhận 4.605 ca mắc mới sỏi thận [6]. Lượng oxalat ăn vào trung bình là 214 mg/ngày ở nam giới, 185 mg/ngày ở phụ nữ lớn tuổi và 183 mg/ngày ở phụ nữ trẻ [6]. Kết quả chỉ ra rằng nhóm tiêu thụ oxalat cao nhất có nguy cơ sỏi thận tăng với tỷ số nguy cơ tương đối RR là 1,22 ở nam giới và 1,21 ở phụ nữ lớn tuổi [6]. Tuy nhiên, ở phụ nữ trẻ, mối liên hệ này không biểu hiện rõ [6].
Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu kéo dài 14 năm trên 85.557 phụ nữ không có tiền sử sỏi thận đã đánh giá tác động của vitamin C và vitamin B6 [7]. Trong suốt thời gian này có 1.078 ca sỏi thận xuất hiện [7]. Kết quả cho thấy lượng vitamin B6 liều cao (từ 40 mg/ngày trở lên) giúp giảm đáng kể nguy cơ hình thành sỏi so với mức dưới 3 mg/ngày (RR = 0,66) nhờ khả năng giảm sản xuất oxalat nội sinh [7]. Trong khi đó, việc tiêu thụ vitamin C liều cao không cho thấy mối liên hệ rõ rệt làm tăng nguy cơ sỏi ở nhóm phụ nữ này (RR = 1,06) [7].
Một nghiên cứu can thiệp trên 20 người nam và nữ khỏe mạnh sử dụng chế độ ăn giàu oxalat (600 mg/ngày từ nước ép đại hoàng) cho thấy lượng oxalat bài tiết qua nước tiểu tăng đáng kể từ 0,354 lên 0,542 mmol/24 giờ [3]. Dù vậy, các tác giả lưu ý rằng trong bữa ăn thông thường, oxalat phân bổ rải rác chứ hiếm khi nạp ở dạng cô đặc cao như vậy [3].
Giới hạn của bằng chứng và vai trò của hệ vi sinh vật
Mặc dù oxalat từ thực phẩm làm tăng lượng bài tiết qua nước tiểu, các nhà nghiên cứu đồng thuận rằng oxalat từ thức ăn không phải là yếu tố nguy cơ độc lập duy nhất gây sỏi [3], [6]. Mức oxalat tiêu thụ trung bình của người bình thường dao động từ 50 đến 200 mg/ngày, cá biệt có người đạt tới 1.000 mg/ngày [3].
Ước tính có khoảng 1/3 số người có cơ địa hình thành sỏi thuộc nhóm hấp thu oxalat mức độ cao, với tỷ lệ hấp thu vượt quá 10% tổng lượng ăn vào [3]. Điều này giải thích tại sao cùng ăn một lượng thực phẩm chứa oxalat như nhau, có người phát triển sỏi nhưng người khác lại hoàn toàn bình thường [3].
Bên cạnh đó, hệ vi sinh đường ruột đóng vai trò điều hòa đào thải rất quan trọng. Sự hiện diện của chủng vi khuẩn đường ruột Oxalobacter formigenes có khả năng phân hủy oxalat trong lòng ruột, từ đó làm giảm gánh nặng bài tiết qua đường tiểu [4]. Hiện nay, y học cũng đang tích cực nghiên cứu ứng dụng enzyme giáng hóa oxalat như oxalate decarboxylase (OxDC) nhằm phân hủy oxalat thành carbon dioxide và formate để hỗ trợ điều trị [2].
Hiểu lầm thường gặp: Cắt bỏ hoàn toàn canxi để ngừa sỏi
Một sai lầm rất phổ biến ở những người sợ mắc sỏi thận là cắt giảm tối đa các thực phẩm chứa canxi trong bữa ăn hàng ngày. Quan niệm này cho rằng vì sỏi là canxi oxalat nên kiêng canxi sẽ giúp sỏi không thể hình thành [5], [8].
Thực tế hoàn toàn trái ngược. Trước đây, việc hạn chế canxi từng được khuyến cáo, nhưng các bằng chứng khoa học hiện đại đã chứng minh việc kiêng canxi trong chế độ ăn có thể làm tăng nguy cơ hình thành sỏi [8]. Dữ liệu từ các nghiên cứu cho thấy nam giới có chế độ ăn nghèo canxi (dưới 755 mg/ngày) khi tiêu thụ nhiều oxalat có nguy cơ mắc sỏi tăng vọt lên mức RR 1,46 [3]. Ngược lại, ở những người duy trì mức canxi từ trung bình trở lên, nguy cơ này giảm xuống chỉ còn 0,83 [3].
Lý do là vì canxi từ thức ăn sẽ gắn kết với oxalat ngay trong lòng ống tiêu hóa, tạo thành hợp chất không hấp thu và được tống xuất ra ngoài theo đường tiêu hóa [5], [1]. Khi thiếu canxi trong bữa ăn, lượng oxalat tự do bị hấp thu vào tuần hoàn máu tăng vọt, dẫn đến nước tiểu bị bão hòa oxalat và làm sỏi phát triển nhanh hơn [5], [1], [3]. Do đó, việc hạn chế canxi khẩu phần là điều cần tránh ở người có tiền sử sỏi canxi oxalat [8].
3 nhóm người nên thận trọng khi ăn mâm xôi đen
Dựa trên các đặc tính sinh hóa và cơ chế hấp thu oxalat, có 3 nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý và kiểm soát lượng mâm xôi đen đưa vào cơ thể:
Thứ nhất là người có tiền sử hoặc đang điều trị sỏi thận canxi oxalat. Do tăng oxalat niệu là yếu tố kích thích hình thành tinh thể sỏi tái phát [2], [4], việc nạp thêm thực phẩm giàu oxalat tự do có thể làm tăng độ bão hòa nước tiểu [1], [3]. Nhóm này cần tránh việc ăn dồn dập lượng lớn mâm xôi đen trong thời gian ngắn [3].
Thứ hai là người có chế độ ăn thiếu hụt canxi. Bằng chứng khoa học chứng minh khi canxi trong khẩu phần ăn quá thấp, nguy cơ sỏi thận do oxalat sẽ tăng cao rõ rệt [1], [3], [6]. Khi thiếu canxi để liên kết ở ruột, cơ thể sẽ hấp thu nhiều oxalat hơn từ thực vật [5], [1].
Thứ ba là người có cơ địa tăng hấp thu oxalat đường ruột hoặc suy giảm vi sinh vật phân giải oxalat. Khoảng một phần ba người tạo sỏi có tỷ lệ hấp thu oxalat qua ruột vượt trên 10% [3]. Nhóm đối tượng này rất nhạy cảm với các nguồn oxalat ngoại sinh từ rau củ quả [1], [3].
Lưu ý rằng các dữ liệu trích dẫn tập trung chính vào cơ chế chuyển hóa oxalat, canxi và chức năng thận [5], [1], [3], [6]. Đối với các lo ngại khác về rối loạn tiêu hóa do thừa chất xơ hoặc tương tác nhẹ với thuốc chống đông, hiện tại trong khuôn khổ các bằng chứng khoa học được rà soát chưa cung cấp dữ liệu thử nghiệm cụ thể trên mâm xôi đen. Do đó, người bệnh đang dùng thuốc chống đông hoặc có bệnh lý đường tiêu hóa đặc thù cần tham khảo thêm ý kiến bác sĩ chuyên khoa.
Hướng dẫn áp dụng thực tế để bảo vệ thận
Để thưởng thức các loại quả mọng như mâm xôi đen một cách an toàn mà không làm tăng nguy cơ sỏi tiết niệu, người dùng có thể áp dụng các biện pháp khoa học sau:
Không nên ăn một lượng quá lớn cùng lúc. Thay vì dùng nước ép cô đặc, chỉ nên ăn quả tươi với lượng vừa phải, kết hợp đa dạng nhiều loại hoa quả khác nhau trong tuần [3].
Bổ sung đủ canxi từ thực phẩm tự nhiên trong các bữa ăn có chứa mâm xôi đen [5], [8]. Bạn có thể kết hợp ăn mâm xôi đen cùng sữa chua hoặc dùng trong bữa ăn giàu dinh dưỡng để canxi gắn kết trực tiếp với oxalat trong đường tiêu hóa [5], [1]. Tuy nhiên, việc bổ sung canxi nên ưu tiên từ nguồn thực phẩm tự nhiên hơn là viên uống bổ sung tự ý mua ngoài, trừ khi có chỉ định của bác sĩ [5].
Đảm bảo uống đủ nước mỗi ngày để giữ thể tích nước tiểu ổn định, làm loãng nồng độ các chất hòa tan và giảm hiện tượng bão hòa tinh thể [1]. Ngoài ra, chế độ ăn DASH giàu magie, kali và citrate cũng đã được nghiên cứu chứng minh có tác dụng làm giảm sự quá bão hòa canxi oxalat trong nước tiểu [1], [3]. Bổ sung thực phẩm chứa vitamin B6 cũng là giải pháp hỗ trợ chuyển hóa nội sinh hiệu quả [7].
Mâm xôi đen vẫn là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng cho phần lớn người khỏe mạnh nếu được sử dụng điều độ. Tuy nhiên, nếu bạn từng bị sỏi thận hoặc có các bệnh lý mạn tính kèm theo, hãy chủ động trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để thiết kế khẩu phần ăn phù hợp nhất với thể trạng của mình.
