Cúc vu (Jerusalem artichoke) là loại củ giàu dinh dưỡng, thường được ca ngợi như thực phẩm vàng cho sức khỏe đường ruột nhờ chứa lượng lớn chất xơ hòa tan. Tuy nhiên, nhiều người gặp phải tình trạng chướng bụng dữ dội, đầy hơi, thậm chí đau quặn bụng chỉ sau một bữa ăn có củ này.
Người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) nên hết sức thận trọng hoặc tránh sử dụng cúc vu. Nguyên nhân cốt lõi nằm ở hàm lượng cao các carbohydrate chuỗi ngắn dễ lên men, thuộc nhóm FODMAP, dễ gây bùng phát phản ứng tiêu hóa dữ dội ở đường ruột nhạy cảm.
Hội chứng ruột kích thích và rào cản từ thực phẩm
Hội chứng ruột kích thích (IBS) là một rối loạn tương tác giữa não và ruột, đặc trưng bởi các triệu chứng đau bụng, chướng bụng, đầy hơi, kèm theo tiêu chảy, táo bón hoặc xen kẽ cả hai [1], [2]. Bệnh ảnh hưởng lớn đến sinh hoạt hàng ngày nhưng lại rất khó kiểm soát bằng các liệu pháp dùng thuốc thông thường [3].
Thống kê cho thấy tỷ lệ mắc IBS trung bình trên toàn thế giới dao động từ khoảng 4,1% theo tiêu chuẩn Rome IV đến xấp xỉ 10% dân số nói chung [3], [2]. Căn bệnh này có xu hướng gia tăng từ 15-20% ở người trưởng thành và thanh thiếu niên, trong đó nữ giới có tỷ lệ mắc cao hơn nam giới [3].
Thực phẩm không được coi là nguyên nhân trực tiếp sinh ra IBS, nhưng đóng vai trò là yếu tố kích hoạt hàng đầu làm bùng phát các đợt triệu chứng cấp tính [4]. Đường ruột của người bệnh có độ nhạy cảm cao, rất dễ phản ứng quá mức với một số loại carbohydrate khó tiêu nạp từ khẩu phần ăn uống mỗi ngày [4].
Vì sao cúc vu dễ gây kích ứng đường ruột?
Cúc vu chứa hàm lượng rất lớn fructo-oligosaccharides (FOS) và fructan, thành phần nằm trong nhóm FODMAP [4], [5]. Khái niệm FODMAP bao gồm các dạng oligosaccharide, disaccharide, monosaccharide và polyol có khả năng lên men mạnh tại đại tràng [1], [4].
Khi người mắc IBS tiêu thụ thực phẩm giàu FODMAP như cúc vu, các chuỗi đường này không được hấp thu hoàn toàn ở ruột non [4]. Chúng di chuyển xuống ruột già, kéo theo nước và trở thành nguồn thức ăn dồi dào cho hệ vi khuẩn đường ruột lên men sinh hơi ồ ạt [1], [4]. Quá trình này tạo ra lượng lớn khí gas, làm căng giãn thành ruột vốn đã nhạy cảm, gây đau quặn bụng, sôi bụng và rối loạn thói quen đại tiện [1], [3].
Nghiên cứu chỉ ra gì về vai trò của chế độ ăn giảm FODMAP?
Các bằng chứng khoa học cho thấy việc hạn chế triệt để các nguồn thực phẩm chứa chuỗi carbohydrate lên men giúp xoa dịu đường ruột rõ rệt [1], [6].
Một tổng quan hệ thống công bố năm 2023, phân tích dữ liệu trên 7 cơ sở dữ liệu lớn bao gồm CENTRAL, CDSR, EMBASE, Medline, PubMed, Scopus và Web of Science, đã đánh giá hiệu quả của chế độ ăn ít FODMAP trên cả người lớn và trẻ em mắc IBS [1]. Kết quả kết luận rằng chế độ ăn kiêng FODMAP là chiến lược điều trị bước đầu khả thi, giúp giảm tình trạng khó chịu ở dạ dày, giảm đau bụng, đầy hơi và cải thiện chất lượng sống [1].
Một nghiên cứu quan sát thực tế công bố năm 2020 trên 120 bệnh nhân IBS theo tiêu chuẩn Rome IV tại Ý đã theo dõi chế độ ăn ít FODMAP trong 6 tuần, sau đó tái giới thiệu từng nhóm thực phẩm trong 3 tháng và theo dõi tiếp 6 tháng [3]. Kết quả ghi nhận mức giảm có ý nghĩa thống kê đối với các triệu chứng đau bụng, đầy hơi, chướng khí, tiêu chảy, táo bón (p < 0,001) [3]. Hiệu quả cải thiện này tiếp tục được duy trì ổn định trong suốt giai đoạn theo dõi 6 tháng tiếp theo [3].
Một can thiệp lâm sàng tại Ả Rập Xê Út thực hiện trên 45 bệnh nhân IBS (gồm 68,9% nữ, 31,1% nam, độ tuổi phổ biến từ 18-30 chiếm 66,7%) đã đánh giá mức độ nghiêm trọng qua thang điểm IBS-SSS [7]. Trước can thiệp, 82,2% bệnh nhân có triệu chứng mức trung bình và 17,8% ở mức nặng [7]. Sau thời gian áp dụng chế độ ăn giảm FODMAP, tỷ lệ triệu chứng nặng giảm về 0%, nhóm triệu chứng trung bình còn 86% và có 14% chuyển về mức nhẹ [7].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đơn kéo dài 12 tuần công bố năm 2018 so sánh giữa chế độ ăn ít FODMAP và tập yoga trên 59 bệnh nhân IBS [8]. Điểm số triệu chứng tiêu hóa IBS-SSS giảm đáng kể trong nội bộ cả hai nhóm ở tuần thứ 12 và tuần thứ 24 (p < 0,001), không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai phương pháp (p = 0,151 ở tuần 12 và p = 0,081 ở tuần 24), cho thấy giảm FODMAP mang lại hiệu quả tương đương một liệu pháp can thiệp thể chất chuyên sâu [8].
Đặc biệt, một nghiên cứu chéo mù đôi năm 2017 trên 20 bệnh nhân IBS đã cho thấy tác động trực tiếp của thành phần có trong cúc vu [5]. Sau 3 tuần ăn giảm FODMAP, bệnh nhân được chia ngẫu nhiên dùng bổ sung FOS (loại carbohydrate đặc trưng của cúc vu) hoặc giả dược maltodextrin trong 10 ngày [5]. Kết quả cho thấy 80% người dùng giả dược báo cáo giảm triệu chứng, trong khi nhóm dùng FOS chỉ có 30% ghi nhận thuyên giảm, chứng minh FOS kích thích bùng phát triệu chứng đường ruột [5].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện nay
Chế độ ăn kiểm soát FODMAP hiện được nhiều hướng dẫn y khoa ủng hộ như bước tiếp cận ăn uống đầu tiên nhằm giảm áp lực đường ruột cho bệnh nhân IBS [1], [4]. Biện pháp này mang lại khả năng giảm đau và giảm chướng khí rõ rệt cho đa số người bệnh [3], [4].
Tuy vậy, các bằng chứng cũng nêu rõ chế độ này có thể chỉ hiệu quả trên một phân nhóm bệnh nhân nhất định chứ không phải tất cả [6], [4]. Nghiên cứu năm 2019 nhấn mạnh việc giảm FODMAP tác động đến hệ vi sinh đại tràng, nhưng do tính chất không đồng nhất của các nghiên cứu nên ảnh hưởng dài hạn lên vi sinh vật và chất chuyển hóa vẫn cần được làm rõ thêm [6].
Nghiên cứu năm 2017 cũng chỉ ra rằng chế độ ăn kiêng FODMAP làm giảm nồng độ các vi khuẩn có lợi như Actinobacteria, Bifidobacterium, Faecalibacterium prausnitzii và tổng lượng axit béo chuỗi ngắn (SCFA), n-butyric acid trong phân [5]. Do đó, việc loại bỏ hoàn toàn các thực phẩm giàu chất xơ lên men về lâu dài có thể ảnh hưởng đến hệ vi sinh có lợi [6], [5].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cúc vu
Nhiều người lầm tưởng cúc vu là thảo dược tự nhiên nên dùng càng nhiều càng tốt cho tiêu hóa. Thực tế, cúc vu chứa hàm lượng FOS đậm đặc, đối với người khỏe mạnh đây là nguồn prebiotic nuôi lợi khuẩn, nhưng với người có đường ruột nhạy cảm, nó lại là tác nhân gây co thắt và sinh khí mạnh [4], [5].
Một hiểu lầm khác là triệu chứng đầy bụng, sôi bụng sau khi ăn cúc vu chỉ là phản ứng đào thải độc tố tạm thời. Thực chất, đây là biểu hiện điển hình của sự kém dung nạp carbohydrate chuỗi ngắn, dẫn đến tăng áp lực thẩm thấu trong lòng ruột và quá trình lên men khí quá mức [1], [4]. Cố gắng tiếp tục ăn lượng lớn khi ruột đang kích ứng có thể làm tình trạng viêm hoặc đau kéo dài [3], [5].
Ai nên thận trọng với cúc vu?
Những người được chẩn đoán mắc hội chứng ruột kích thích, bất kể thể tiêu chảy, táo bón hay hỗn hợp, cần hết sức thận trọng khi ăn cúc vu [3], [5]. Người thường xuyên bị đầy hơi, sôi bụng, chướng bụng không rõ nguyên nhân cũng nên tạm dừng loại củ này.
Những người đang thực hiện chế độ ăn kiêng FODMAP giai đoạn đầu nhằm làm dịu đường tiêu hóa cần loại bỏ hoàn toàn cúc vu khỏi thực đơn [2]. Bệnh nhân có tiền sử phẫu thuật tiêu hóa hoặc các vấn đề rối loạn tương tác ruột - não mạn tính cũng nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung cúc vu vào bữa ăn [2].
Áp dụng thực tế và điều chỉnh khẩu phần
Quy trình quản lý chế độ ăn theo FODMAP chuẩn y khoa luôn gồm 3 giai đoạn: loại bỏ nghiêm ngặt, tái giới thiệu từng bước và duy trì cá nhân hóa dài hạn [3], [2]. Nếu bạn nghi ngờ bản thân bị kích ứng bởi cúc vu, hãy thực hiện theo các bước sau:
Trong giai đoạn có triệu chứng nặng, cần kiêng hoàn toàn cúc vu cùng các chế phẩm từ củ này nhằm giúp đường ruột phục hồi [3], [2]. Khi các triệu chứng tiêu hóa đã ổn định, người bệnh có thể thử nghiệm lại với một lượng rất nhỏ (khoảng 1-2 lát mỏng), đã qua chế biến nấu chín kỹ để đánh giá ngưỡng dung nạp của cơ thể [3], [2].
Cần tuyệt đối tránh việc tự ý ăn kiêng quá khắt khe kéo dài mà không có chỉ dẫn y tế, vì việc loại bỏ nhóm chất này có thể dẫn tới sụt cân và thiếu hụt chất dinh dưỡng [7], [2]. Việc phối hợp với bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa hoặc chuyên gia dinh dưỡng được đào tạo là yếu tố then chốt giúp kiểm soát triệu chứng an toàn [2].
Cúc vu là nguồn dưỡng chất dồi dào nhưng lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ cho người có đường ruột mẫn cảm. Hiểu rõ phản ứng của cơ thể và thận trọng với thực phẩm giàu FODMAP sẽ giúp bạn duy trì hệ tiêu hóa khỏe mạnh và ổn định lâu dài. Khi có dấu hiệu đau bụng dai dẳng hoặc thay đổi thói quen đại tiện, người bệnh nên chủ động đi khám chuyên khoa để được tư vấn chính xác.
